آیا نشست شنژن، یالتای دیگری خواهد بود؟
طرح نشست سهجانبه این نگرانی را مطرح کرده است که سه قدرت بزرگ ممکن است درباره سرنوشت کشورهای کوچکتر و ترتیبات امنیتی اروپا و آسیا، بدون مشارکت مستقیم بازیگران ذیربط، به تفاهم برسند؛ نگرانیای که با ارجاع به کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ بیان میشود، جایی که قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات پس از جنگ و حوزههای نفوذ مذاکره کردند. با این حال، تفاوت ساختار نظام بینالملل امروز، تعدد بازیگران موثر و پیچیدگی وابستگیهای اقتصادی و امنیتی، امکان تکرار ساده الگوی یالتا را محدود میکند.
«شنژن و آینده مناسبات جهانی» عنوان یادداشت روزنامه اعتماد به قلم مانی محرابی است که در آن آمده: نشست پیشروی دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن را باید فراتر از یک دیدار دیپلماتیک با هدف بررسی بحرانهای بینالمللی ارزیابی کرد. اهمیت این رویداد بیش از آنکه به احتمال دستیابی به توافقی مشخص میان سه کشور وابسته باشد، به شرایطی بازمیگردد که ضرورت گفتوگوی مستقیم میان آنها را افزایش داده است. جهان با وضعیتی مواجه است که در آن، توزیع قدرت در حال تغییر است، ترتیبات امنیتی پیشین با چالش مواجه شدهاند و رقابت قدرتهای بزرگ، بدون آنکه به یک تقابل تمامعیار منجر شود، در حوزههای مختلف اقتصادی، نظامی و فناوری گسترش یافته است. در چنین شرایطی، مساله اصلی نه پایان رقابت، بلکه چگونگی مدیریت آن است.
از این منظر، نشست شنژن را باید تلاشی برای سنجش امکان ایجاد تفاهمهای محدود میان سه قدرتی دانست که با وجود اختلافات بنیادین، در جلوگیری از گسترش بحرانها و تشدید تنشها منافع مشترکی دارند. با این حال، همین نقطه اشتراک نیز به معنای همسویی راهبردی آنها نیست، زیرا هر یک از سه طرف، از موقعیتی متفاوت وارد این گفتوگو میشود و انتظارات متفاوتی از نتایج آن دارد.
امریکا؛ دیپلماسی در سایه محدودیتهای داخلی
یکی از متغیرهای مهم در ارزیابی این نشست، وضعیت داخلی ایالاتمتحده است. تحولات انتخاباتی و تغییر موازنه سیاسی در کنگره، موقعیت دولت ترامپ را در آستانه مذاکرات شنژن پیچیدهتر کرده است. رییسجمهور امریکا در شرایطی به دنبال نمایش ابتکار عمل در سیاست خارجی است که توانایی او برای پیشبرد برخی تصمیمات بلندمدت در داخل کشور با محدودیتهای سیاسی و نهادی مواجه خواهد شد. این مساله به ویژه در توافقهایی که به تعهدات مالی، حقوقی یا سیاسی بلندمدت نیاز دارند، اهمیت پیدا میکند. در واقع، میان توانایی ترامپ برای اعلام توافق با شی و پوتین و ظرفیت دولت امریکا برای اجرای آن تفاوت وجود دارد، زیرا اعتبار و استمرار چنین توافقی به میزان حمایت نهادهای داخلی امریکا و امکان حفظ آن در صورت تغییر شرایط سیاسی وابسته است. این مساله با نظریه بازیهای دو سطحی رابرت پاتنام قابل توضیح است: مذاکرهکنندگان بینالمللی همزمان در دو سطح داخلی و خارجی فعالیت میکنند و دامنه توافقهای قابلدستیابی آنها به محدودیتها و ملاحظات هر دو سطح وابسته است.
البته نباید از این وضعیت نتیجه گرفت که سیاست خارجی امریکا بهواسطه تغییر موازنه در کنگره فاقد انسجام راهبردی خواهد شد. در موضوعاتی مانند رقابت با چین، اختلافات احتمالی میان کاخ سفید و کنگره لزوما به معنای کنارگذاشتن اهداف کلان واشنگتن نیست. ممکن است دولت ترامپ در پی کاهش تنش تجاری و گسترش گفتوگو با پکن باشد، درحالی که ساختار سیاسی و امنیتی امریکا همچنان بر بازدارندگی در شرق آسیا و حمایت از تایوان تاکید دارد؛ شکافی که پیوند زدن توافقهای دیپلماتیک با تعهدات پایدار امریکا را دشوار میکند.
چین؛ قدرتی که هم رقابت میکند و هم به ثبات نیاز دارد
برای پکن، مساله اصلی در مواجهه با امریکا، چگونگی مدیریت رقابت بدون پذیرش محدودیتهایی است که ممکن است مسیر رشد و افزایش قدرت چین را مختل کند. چین از یکسو در حوزه فناوری، تجارت و امنیت شرق آسیا با واشنگتن رقابت میکند و ازسوی دیگر، به ثبات روابط اقتصادی و جلوگیری از تشدید تنشهایی نیاز دارد که باعث افزایش هزینههای توسعه داخلی و حضور بینالمللی میشوند. پکن نه از تشدید بیمحابای تقابل با واشنگتن سود میبرد و نه تمایلی دارد که گفتوگو را به سازوکاری برای تثبیت برتری امریکا تبدیل کند. از این منظر، دیپلماسی شی جینپینگ را میتوان تلاشی برای حفظ فضای مانور چین دانست؛ فضایی که در آن امکان همکاری در موضوعات مشخص وجود داشته باشد، بدون آنکه رقابت ساختاری دو کشور کنار گذاشته شود. میزبانی نشست سهجانبه نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. چین با گردهم آوردن رهبران امریکا و روسیه در خاک خود، امکان نمایش ظرفیت دیپلماتیک و جایگاه بینالمللیاش را فراهم میکند. این موقعیت برای پکن اهمیت نمادین دارد، اما نباید آن را به تنهایی نشانه پذیرش مسوولیت مدیریت تمام بحرانهای جهانی یا تمایل چین به ایفای نقش میانجی در همه منازعات دانست. میزبانی یک نشست، با توانایی ایجاد توافق میان طرفهای حاضر تفاوت دارد. در عین حال، چین با یک تناقض مهم مواجه است: هر چه بیشتر خود را به عنوان یکی از کانونهای اصلی مدیریت مسائل بینالمللی معرفی کند، انتظارات از مسوولیتپذیری آن درقبال ثبات جهانی نیز افزایش خواهد یافت. پکن نمیتواند خواهان جایگاه تعیینکننده در نظم بینالمللی باشد و همزمان در تمام پروندههای پرهزینه امنیتی صرفا به موضعگیریهای کلی اکتفا کند.
روسیه؛ بازگشت به میز قدرتهای بزرگ
برای مسکو، اهمیت نشست شنژن را باید در پیوند میان جایگاه بینالمللی روسیه و تلاش این کشور برای جلوگیری از تثبیت نظمی دانست که در آن، نقشآفرینیاش به سطح یک قدرت منطقهای محدود شود. جنگ اوکراین، روابط روسیه با غرب را دستخوش تغییرات عمیقی کرده و وابستگی اقتصادی و راهبردی مسکو به پکن را افزایش داده است. البته نزدیکی روسیه و چین را نباید معادل همترازی منافع یا شکلگیری یک اتحاد بدون اختلاف تلقی کرد.
روسیه به حفظ روابط نزدیک با چین نیاز دارد، اما در عین حال نمیخواهد جایگاه خود را در معادلات جهانی صرفا از دریچه روابط با پکن تعریف کند. گفتوگوی مستقیم با رییسجمهور امریکا، بهویژه در شرایطی که جنگ اوکراین همچنان بر روابط مسکو و غرب سایه انداخته، فرصتی برای نمایش استمرار جایگاه روسیه در سطح قدرتهای بزرگ است. با این حال، نباید حضور در چنین نشستی را معادل دستیابی به امتیازات راهبردی دانست. روسیه ممکن است از نظر نمادین از حضور در کنار روسای جمهور چین و امریکا بهره ببرد، اما حل اختلافات با واشنگتن، به ویژه در پرونده اوکراین و مناسبات روسیه با کشورهای اروپایی، مستلزم عبور از موانعی است که با یک دیدار سهجانبه برطرف نمیشوند. افزون بر این، پکن نیز الزاما حاضر نیست برای تامین اهداف مسکو، هزینههای اقتصادی و سیاسی گستردهای در روابط خود با اروپا و امریکا بپردازد. بنابراین، روسیه در شنژن با دو هدف بالقوه روبهرو است؛ حفظ جایگاه خود به عنوان یکی از بازیگران اصلی نظم جهانی و استفاده از دیپلماسی مستقیم برای گسترش فضای مانور در برابر غرب. تحقق هدف نخست تا حدی به اصل برگزاری نشست وابسته است، اما هدف دوم به نتایج واقعی مذاکرات و میزان انعطاف طرفهای مقابل بستگی دارد.
آزمون همکاری سه قدرت
یکی از موضوعاتی که میتواند زمینه گفتوگوی سه کشور را فراهم کند، کنترل مخاطرات هستهای است. با انقضای پیمان نیواستارت، محدودیتهای حقوقی موجود بر زرادخانههای هستهای امریکا و روسیه عملا پایان یافته است. ترامپ خواهان دستیابی به توافقی جدید و بهروز است که چین را نیز دربرگیرد؛ اما پکن باتوجه به تفاوت چشمگیر ابعاد زرادخانه هستهای خود با امریکا و روسیه، تمایلی به پذیرش محدودیتهای مشابهی که برتری عددی دو قدرت دیگر را حفظ کند، ندارد. از اینرو، دستیابی به توافقی جامع در این زمینه دور از انتظار است. با این حال، گفتوگو درباره سازوکارهای ارتباط اضطراری و کاهش خطر اشتباهات محاسباتی، حتی بدون توافق بر سر محدودیت زرادخانهها، میتواند به حفظ ثبات راهبردی و جلوگیری از تشدید ناخواسته تنشها کمک کند. در همین چارچوب، استفاده از هوش مصنوعی در سامانههای هشدار زودهنگام و فرآیندهای تصمیمگیری نظامی نیز ضرورت گفتوگو درباره کاهش خطر خطاهای مبتنی بر فناوری در شرایط بحرانی را برجسته میکند. اختلاف منافع سه کشور در بحرانهای منطقهای نیز مانع شکلگیری تفاهمی مشترک درباره نحوه مدیریت این بحرانهاست. جنگ اوکراین، تحولات خاورمیانه و تنشهای شرق آسیا، هر یک با منافع و محاسبات متفاوت این سه بازیگر پیوند خوردهاند. اختلاف بر سر اوکراین نمونه روشنی از این وضعیت است؛ مسکو خواهان طرح این پرونده در نشست است، اما ترامپ قصد دارد از مطرحکردن آن در گفتوگوی سهجانبه خودداری کند. در خاورمیانه نیز قرار گرفتن جنگ امریکا با ایران در دستور گفتوگوها، لزوما به معنای امکان دستیابی به توافق میان واشنگتن، پکن و مسکو درباره نحوه مدیریت آن نیست؛ هر یک از این قدرتها ملاحظات امنیتی و ژئوپلیتیک متفاوتی دارد. در نتیجه، ظرفیت همکاری این سه کشور بیش از آنکه در حلوفصل بحرانها یا دستیابی به توافقهای کلان باشد، در مهار پیامدهای رقابت و جلوگیری از تشدید ناخواسته تنشها است. این همان مرزی است که امکان همکاری محدود را از توافق راهبردی متمایز میکند.
آیا شنژن، یالتای دیگری خواهد بود؟
طرح نشست سهجانبه این نگرانی را مطرح کرده است که سه قدرت بزرگ ممکن است درباره سرنوشت کشورهای کوچکتر و ترتیبات امنیتی اروپا و آسیا، بدون مشارکت مستقیم بازیگران ذیربط، به تفاهم برسند؛ نگرانیای که با ارجاع به کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ بیان میشود، جایی که قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات پس از جنگ و حوزههای نفوذ مذاکره کردند. با این حال، تفاوت ساختار نظام بینالملل امروز، تعدد بازیگران موثر و پیچیدگی وابستگیهای اقتصادی و امنیتی، امکان تکرار ساده الگوی یالتا را محدود میکند. اوکراین، تایوان و دیگر بازیگران منطقهای نیز صرفا موضوع چانهزنی قدرتهای بزرگ نیستند و از ظرفیت کنشگری مستقل برخوردارند، اما نگرانی درباره نادیده گرفتن منافع کشورهای کوچکتر و به حاشیه رفتن متحدان قدرتهای بزرگ در تصمیمگیریهای امنیتی، کاملا قابل اعتناست. اگر این سه بازیگر درباره ترتیبات امنیتی مناطق مختلف بدون مشارکت متحدان و کشورهای ذیربط تصمیمگیری کنند، اعتماد این کشورها به تعهدات قدرتهای بزرگ تضعیف خواهد شد؛ مسالهای که در بلندمدت میتواند متحدان را به بازنگری در اتکای امنیتی خود به قدرتهای بزرگ سوق دهد، بنابراین، مساله اصلی بازگشت به یالتا نیست، بلکه نسبت میان توافق قدرتهای بزرگ و حقوق و منافع سایر بازیگران در نظم بینالمللی است.
درنهایت، این نشست نه لزوما به توافقی جامع درباره نظم آینده جهان منجر میشود و نه صرف برگزاری آن نشانه تغییر در مناسبات قدرت است، بلکه میتوان آن را، فارغ از اهداف داخلی چین، روسیه و امریکا، تلاشی برای دستیابی به یک تفاهم بر سر قواعدی دانست که بدون کنارگذاشتن رقابت، از تبدیل آن به تقابل فراگیر جلوگیری کند. اگر نشست شنژن بتواند حتی در حوزههایی محدود چنین امکانی را فراهم کند، اهمیت آن فراتر از نتایج فوری مذاکرات خواهد بود. در غیر این صورت، این دیدار نیز به یکی دیگر از جلوههای دیپلماسی سطح بالا تبدیل میشود که بیش از آنکه قواعد رقابت را تغییر دهد، صرفا استمرار آن را در قالبی تازه به نمایش میگذارد.
دیدگاه تان را بنویسید