دکترای جامعهشناسی: مردان خشونتورز متولد نمیشوند، بلکه خشونت را میآموزند
سیمین کاظمی، پزشک و دکترای جامعهشناسی معتقد است مردان خشونتورز متولد نمیشوند، بلکه خشونت را در فرآیند جامعهپذیری میآموزند و در بستری اجتماعی، فرهنگی و حقوقی امکان اعمال آن را پیدا میکنند.
وقتی از خشونت علیه زنان حرف میزنیم، معمولا زنانی را میبینیم که خشونت را تجربه کردهاند و کمتر به مردانی فکر میکنیم که خشونت را اعمال میکنند؛ مردانی که در روایتهای مربوط به خشونت خانگی اغلب در حاشیه میمانند. اما برای فهم چرایی و ساز و کار تداوم خشونت، نمیتوان از نقش آنها و محیط اجتماعیای که خشونت را برایشان ممکن، مشروع یا قابل توجیه میکند، چشم پوشید.
به گزارش اعتماد، سیمین کاظمی، پزشک و دکترای جامعهشناسی معتقد است مردان خشونتورز متولد نمیشوند، بلکه خشونت را در فرآیند جامعهپذیری میآموزند و در بستری اجتماعی، فرهنگی و حقوقی امکان اعمال آن را پیدا میکنند. از نظر او، شنیدن روایت مردان به خودی خود به کاهش خشونت منجر نمیشود و حتی اگر بدون خوانش انتقادی صورت بگیرد، میتواند به توجیه خشونت یا قربانی استیزی بینجامد و آنچه اهمیت دارد، تحلیل این روایتها برای شناخت ساز و کارهای بازتولید خشونت و طراحی راههای پیشگیری از آن است. کاظمی در این گفتوگو با «اعتماد» از رابطه میان قانون و عرف، نقش مردانگی در تولید خشونت، مسوولیت مردان در برابر خشونت علیه زنان و ضرورت شنیدن روایت مردان بدون به حاشیه راندن تجربه زنان میگوید.
در ایران که قانون و عرف در بسیاری از موقعیتها همزمان بر تجربه زنان از خشونت اثر میگذارند، روایت مردان چگونه میتواند شکاف میان آنچه قانون میگوید و آنچه در عرف و زندگی روزمره رخ میدهد را آشکار کند؟
روایت مسلط مردانه از خشونت برآیند ارزشها و هنجارهای اجتماعی است که مردان طی جامعهپذیری جنسیتی درونی کردهاند. این روایت الزاما با روح قوانین در تضاد نیست و حتی منطق مشترکی دارند. متن قانون، شاید دایره شمول یک حق یا یک معافیت و مصونیت کیفری را محدود یا مشروط کند، اما ذهنیت مردسالار، ممکن است منطق حاکم بر آن را به سراسر زیست روزمره تسری و تعمیم بدهد. برای نمونه هنگامی که قانونی مثل ماده 630 قانون مجازات اسلامی موسوم به قتل در فراش در شرایطی شوهر را از مجازات معاف میداند، این منطق در زیست اجتماعی واقعی به یک استثنای قضایی محدود نمیماند و قابلیت تعمیمپذیری دارد و بحق کنترل و نظارت بر رفتار زن و مجازات خودسرانه او ترجمه و بازتفسیر میشود. چنانکه حتی یک مکالمه تلفنی نیز میتواند مصداق خیانت و دستاویزی برای اعمال خشونت تلقی شود یا الزام قانونی زن به تمکین جنسی، خشونت زناشویی را در ادراک مردانه از شمول تعریف خشونت خارج کرده و به عنوان یک حق مشروع شناسایی میشود. اساسا در روایت مسلط مردانه، اصل خشونت ورزی و حق مردان برای ارتکاب خشونت کمتر محل مناقشه است، آنچه قابل بحث است، این است که آیا یک موقعیت خاص یا رفتار خاص زنان سزاوار خشونت است یا نه؟
چرا شنیدن روایت مردان درباره خشونت علیه زنان برای فهم ریشههای این خشونت مهم است و این روایتها چه ابعادی را به تحلیل جامعهشناختی اضافه میکنند؟
شنیدن روایتهای مردان روشن میکند که مردان خشونتورز متولد نمیشوند، بلکه خشونت ورزی را میآموزند و محیط خشونتورزی برایشان فراهم میشود. روایت مردان مرتکب خشونت، نشان میدهد نظام فرهنگی و اجتماعی که جامعهپذیری جنسیتی مردان در آن صورت میگیرد و ادراک مردان از خشونت مبتنی بر جنسیت را شکل میدهد تا چه حد مبتنی بر مفروضات مردسالارانه و آسیبزاست و خشونتورزی را به عنوان راهکار پیش پای آنان میگذارد.
در تحلیل جامعهشناختی این روایتها از چند بعد قابل توجه است؛ اول اینکه مرتکبان، خشونت علیه زن را خشونت مشروع و قابل توجیه میدانند و آن را در حیطه انضباط و تأدیب تعریف میکنند. تمرکز این روایتها روی علت خشونت است که آن هم تخطی زنان از انتظارات نقشی است. آنها خشونتورزی را به عنوان پاسخی ناگزیر به رفتار قربانی طبیعی جلوه میدهند. ثانیا، روایت مردان از خشونت نشان میدهد که چگونه با مرزبندی حوزه خصوصی و عمومی، خانواده به عنوان محدودهای دور از دسترس جامعه و مداخله اجتماعی تلقی میشود و خشونت به عنوان شیوهای مشروع برای تنظیم زندگی خانوادگی و اعمال حکمرانی مردانه کاربرد دارد. ثالثا، این روایتها نشان میدهد که الگوی غالب مردانگی با وجود تغییرات اجتماعی همچنان بازتولید و بهروزرسانی میشود و مردان همچنان خود را مکلف به انطباق با چنین الگویی احساس میکنند. در مجموع توجه به روایتهای مردانه از خشونت، به فهم مکانیسمهای بازتولید خشونت در جامعه ایران کمک میکنند.
روایت مردانی که شاهد خشونت بودهاند، مرتکب آن شدهاند یا در برابرش سکوت کردهاند، چه چیزی درباره فرهنگ مردانگی، قدرت و مسوولیت اجتماعی مردان در ایران به ما نشان میدهد؟
این روایتها نشان میدهد هسته اصلی مفهوم مردانگی، قدرت و سلطه و توانایی اعمال آن است. مردانگی وقتی مورد پذیرش قرار میگیرد که تجلیات آن آشکار شود. در فرهنگ ایرانی مثل سایر جوامع پدرسالار مردانگی در نسبت با زنان وقتی قابل اثبات است که مرد بتواند زن خود را کنترل کند و تحت نظارت قرار بدهد و اطاعت او را تضمین کند. برای اعمال مردانگی ساز و کارهای اجتماعی و فرهنگی و حقوقی تعبیه شده است که میتواند پاسخگویی مرد به انتظارات اجتماعی را تسهیل کند. در این مسیر، کنترل و اعمال قدرت بر زنان یک حق یا حتی وظیفهای مردانه است که فرهنگ بر دوش مردان گذاشته و خشونت را توجیه میکند. بر اساس انتظارات فرهنگی، زن به عنوان ناموس مرد تعریف میشود و وظیفه دفاع از ناموس به عهده مرد است. در این خوانش مرد برای پاسخ به این انتظار فرهنگی کنترل بر لباس و رفتار و کردار زن را به عنوان شیوهای برای مراقبت از ناموس ادراک میکند و برای واداشتن زن به رعایت هنجارهای مورد نظرش، خشونت هم به عنوان یک راهکار مشروع و موجه دیده میشود. مردان در درجات مختلفی به این الگوی رایج فرهنگی وفادار هستند، چون سرپیچی از آن ممکن است مایه احساس شرمساری و تحقیر شود یا به خارج شدنشان از شمول مفهوم مردانگی سنتی منجر شود.
مسوولیت اجتماعی مردان در مواجهه با خشونت به ادارکشان از خشونت بستگی دارد، برخی ممکن است خشونت علیه زنان را اصلا شکلی از خشونت به حساب نیاورند و آن را یک شیوه تأدیبی و امر خصوصی غیرقابل مداخله به شمار بیاورند و حتی اگر خود مرتکب آن نشوند در برابر آن سکوت کنند.
چگونه میتوان روایت مردان را شنید و به رسمیت شناخت، بدون اینکه تجربه و صدای زنان در حاشیه قرار بگیرد یا به توجیه خشونت منجر شود؟
برای شنیدن روایت مردان، بدون به حاشیه راندن صدای زنان یا توجیه خشونت، باید مرزهای روششناختی و اخلاقی را به روشنی تشخیص داد و در نظر گرفت. باید بین فهم جامعهشناختی و همدلی یا توجیه اخلاقی تمایز قائل شد. شنیدن روایت مردان مرتکب خشونت به معنای همذاتپنداری و همدلی با آنها نیست. به این معنی نیست که به روایت آنها بهمثابه حقیقت مکتوم اعتبار بدهیم و روایت زنان را بیاعتبار کنیم یا تجربه ستمدیدگی و ستمکاری را همسطح تلقی کنیم. روایت مردان شنیده میشود برای آنکه مکانیسمهای توجیه و اعمال خشونت کالبدشکافی شود. شنیدن روایت مردان نباید با رتوریک بیطرفی که شنیدن صدای هر دو طرف را برای قضاوت به اصطلاح بیطرفانه لازم میداند، صورت بگیرد، چون خشونت خانگی یک اختلاف نظر بین دو طرف با قدرت برابر نیست، بلکه یک رابطه نامتوازن مبتنی بر سلطه است. هدف از آشکارسازی روایت مردان این است که سهم نهادها، قوانین و جامعه و به طور کلی سهم ساختارها در بازتولید خشونت روشن شود، اما همزمان این توجه به ساختارها نباید به سلب عاملیت و نفی مسوولیت فرد خشونتگر منجر شود. شنیدن این روایتها باید به عنوان شیوهای در نظر گرفته شود برای پیشگیری از خشونت و نه اینکه راه فرار از مسوولیت و توجیه به خشونتگران و حامیان خشونت نشان داده شود.
آیا روایتگری مردان میتواند صرفا به ثبت یک تجربه اجتماعی محدود بماند یا میتواند به تغییر نگرش، شکستن سکوت و در نهایت تغییر در عرف و حتی مطالبهگری برای اصلاح قوانین مرتبط با خشونت علیه زنان کمک کند؟
من فکر میکنم باید کمی واقعبین باشیم. اینکه روایتگری مردان از خشونت را یک پدیده جدید و نو بدانیم، کاملا منتفی است. در تمام گذشته و حال انحصار روایت خشونت در دست مردان بوده و این روایت غالب، خشونت علیه زنان را یا پنهان کرده یا عادی و موجه دانسته یا غیرقابل مداخله معرفی کرده است. صرف روایتگری مردان هیچ کمکی به کاهش خشونت نمیکند و حتی ممکن است پیامدهای منفی مثل قربانیستیزی هم داشته باشد. آنچه این روایتها را قابل اعتنا میکند، خوانش جامعه شناختی و انتقادی آنهاست که بدانیم چگونه میشود در طراحی یک برنامه پیشگیری از خشونت از آنها درس گرفت.
دیدگاه تان را بنویسید