حمله به کشتی‌ها در تنگه‌هرمز چطور باعث آلودگی نفتی آب‌های جنوب شده است؟

مهدی زارع در یادداشتی با عنوان «جنگ و آلودگی خلیج‌فارس و دریاهای جنوبی ایران» در روزنامه اعتماد نوشت: جنگ و تجاوز نظامی علیه میهن‌مان و محاصره دریایی از سال ۱۴۰۴ تا نیمه ۱۴۰۵ در خلیج‌فارس و دریای عمان، بحران محیط‌زیستی فزاینده‌ای به وجود آورده است. حملات به کشتی‌های تجاری، زیرساخت‌های نفتی و انبارهای سوخت، حجم عظیمی از هیدروکربن‌ها، هیدروکربن‌های آروماتیک چند حلقه‌ای، فلزات سنگین و آلاینده‌های ذره‌ای را به یک حوضه دریایی نیمه‌بسته و منحصر به فرد حساس وارد کرده است. پایش محیطی و نظارت ماهواره‌ای تا 11 شهریور 1405 نشان می‌دهد که آلودگی نفتی دریایی در خلیج‌فارس، تنگه هرمز و خلیج عمان در چندین منطقه عملیاتی و محیط‌زیستی مجزا قابل تایید است. منابع اصلی نشت فعال و مناطق تحت اثر آنها در سه مرکز جغرافیایی قرار می‌گیرند. شمال تنگه هرمز و جزایر قشم، لارک، هرمز و ترکیبی از تخلیه سنگین سوخت - نفت خام از کشتی فله‌بر آسیب‌دیده Minoan Pioneer که در شمال شرقی خصب مورد اصابت قرار گرفته، نشت مداوم از تانکرهای از کار افتاده یا لنگر انداخته در نزدیکی جزیره لارک مانند کشتی‌های Kavomaleas و کشتی‌های ناوگان تاریک بدون پرچم، همچنان ادامه دارد. مهار اضطراری و پاکسازی ساحل، لکه‌های سطحی را در جزیره قشم، مناطق جزر و مدی جنوبی بین ساحل سوزا، شیب دراز، مناطق لانه‌سازی حیاتی برای لاک‌پشت‌های دریایی منقار عقابی که به‌ شدت در معرض خطر انقراض هستند و همچنین، کانال‌های پیرامونی در نزدیکی ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا، کاهش داده اما گلوله‌های قیر و هیدروکربن‌های زیرسطحی در رسوبات محلی باقی مانده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای در جزایر لارک و هرمز نشان می‌دهد که لکه‌های فعال، چند کیلومتری به سمت شمال-شمال شرقی، به سمت جزایر لارک و هرمز در حال حرکت هستند که ناشی از برخورد طولانی بدنه کشتی‌ها و حملات نظامی محلی به امکانات ساحلی است. در بندرعباس آلودگی عملیاتی محلی، نشت سوخت بانکر و رواناب‌های شیمیایی از تاسیسات بندری هدف حملات، سطح هیدروکربن را در حوضچه‌های کم‌عمق بندر بالا می‌برد. در مرکز و غرب خلیج‌فارس، در مناطق بارگیری و لنگرگاه‌های فراساحلی هم، نشت‌های عملیاتی کم‌ ژرفا، حوادث انتقال کشتی به کشتی در حمل و نقل مخفیانه -عبور ناوگان تاریک-  و آسیب‌های موضعی در اطراف پایانه‌های نفتی فراساحلی هم، موجب آلودگی است. از طریق ماهواره، لکه‌های پراکنده و دوره‌ای در جزیره خارگ و سکوهای فراساحلی و همچنین، در اطراف مراکز بارگیری نفت جزیره خارگ و مجتمع‌های سکوهای اطراف شناسایی شده است. در مناطق لنگرگاه فجیره و صحار هم، ازدحام شدید کشتی‌ها در خارج از تنگه هرمز، منجر به افزایش تخلیه سوخت کشتی‌ها شده و سطح هیدروکربن‌های پس‌زمینه را در خوراک آب دریا افزایش داده در حالی که این خوراک، توسط کارخانه‌های نمک‌زدایی منطقه‌ای استفاده می‌شود. دانشمندان علوم دریایی، در مورد یک خطر محیط زیستی ثانویه رو به رشد در سواحل هم هشدار می‌دهند؛ صدها کشتی تجاری که ماه‌هاست در لنگرگاه‌های خلیج‌فارس معطل مانده‌اند، سطوح بالایی از رسوب زیستی بدنه -کشتی‌چسب‌ها، جلبک‌های مهاجم، صدف‌ها- را انباشته‌اند که با ازسرگیری روال عادی حمل و نقل جهانی، این رسوب زیستی بدنه کشتی‌ها، یک خطر جدی از نظر ایجاد گونه‌های مهاجم در سراسر جهان ایجاد خواهد کرد. 

کشتی «کارولین بزنگی» 5 شهریور امسال (27 آگوست 2026) در جزیره القبلیه عمان و در نزدیکی جزیره حلانیات، به گل نشست و صدها هزار بشکه نفت خام سنگین و نفت کوره را به صورت مستقیم به آب‌های آزاد نشت داد و هنوز هم نفت خام از این کشتی به آب‌های آزاد نشت می‌کند. 

دریای مواج و بادهای شدید به پراکندگی نفت نشت شده می‌انجامد. حملات به پالایشگاه‌های ساحلی، مخازن ذخیره سوخت، پایانه‌های بارگیری و سکوهای نفتی فراساحلی هم باعث رسوب دوده در جو و کربن سیاه روی سطوح دریا و هم باعث ورود رواناب سمی مستقیم به آب‌های مجاور شده است. آسیب ساختاری مهار نشده به خطوط لوله زیر دریا و چاه‌های آب کم‌عمق در اطراف تنگه هرمز هم منجر به حباب‌های دایمی و کم‌ژرفای هیدروکربنی شده و سمی بودن آب محیط را افزایش داده است. اثرات محیط‌زیستی بر جزایر و بنادر آسیب‌پذیر هم فراوان بوده است. ورود لکه‌های نفت خام سنگین در جزیره قشم و ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا، ریشه‌های درختان حرا را پوشانده‌ و زیستگاه‌های بچه‌ماهی‌ها را تهدید می‌کند. یک لکه نفتی با وسعت بیش از 2000 کیلومتر مربع در جنوب عمان و در محدوده جزایر حلانیات و مصیره در حال حرکت است. 

 سواحل مهم لانه‌سازی لاک‌پشت‌های دریایی سبز و سرخ‌رنگ و صخره‌های مرجانی محلی، جزایر خلیج‌فارس ازجمله خارگ، لارک، هرمز از مهم‌ترین محدوده‌های در معرض تهدیدند. نزدیکی به حملات سنگین دریایی و اسکله‌های بارگیری نفت، مناطق بین جزر و مدی را در معرض بقایای مزمن سوخت، هیدروکربن‌های آروماتیک چند حلقه‌ای سمی و زباله‌های شناور قرار می‌دهد. در بنادر بزرگ بندرعباس، جبل علی و فجیره هم، لاشه کشتی‌های غرق شده و سوخت ریخته شده در مخازن و رواناب‌های شیمیایی محلی، حوضچه‌های کم‌ژرفای بنادر را آلوده کرده و به‌شدت به عملیات دریایی و بوم‌شناختی بندر آسیب رسانده است. 

خطرات شدید محیط‌زیستی و زیرساختی شامل تهدید آبگیری است، چون خلیج‌فارس برای تامین آب شهری به‌ شدت به نمک‌زدایی آب دریا متکی است اما آلودگی دریچه‌های ورودی آب شیرین‌کن‌ها به لکه‌های نفتی شناور و ترکیبات آلی فرار محلول، امنیت آب آشامیدنی منطقه‌ای را به خطر می‌اندازد. هیدروکربن‌ها در ژرفای کم با عمق متوسط حدود ۳۵ متر خلیج‌فارس به سرعت تجزیه نمی‌شوند و بخش‌های سنگین، در رسوبات ریزدانه کف دریا فرو می‌روند که تجزیه بی‌هوازی، باعث سمیت چند ساله می‌شود. آروماتیک‌های محلول مانند بنزن هم، ذخایر ماهی‌های تجاری، سخت‌پوستان کف دریا و پستانداران دریایی را مختل می‌کنند. همچنین، تاسیسات نفتی در حال سوختن، توده‌های متراکمی از کربن سیاه و دی‌اکسید گوگرد آزاد می‌کنند. آلودگی جوی، این آلاینده‌های ذره‌ای را دوباره به ستون آب برمی‌گرداند و لایه‌های سطحی را در مناطق نزدیک ساحل اسیدی‌تر می‌کند.

بعد از گسترش لکه نفتی در خلیج‌فارس، فرضیه‌ای مبنی بر «تولید کنترل نشده» و سرریز سوخت ایران به دریا ایجاد شد و توجیه این فرضیه این بود که 

در اثنای محاصره بنادر توسط امریکا، اپراتورهای ایرانی، به دلیل پر شدن مخازن ذخیره‌سازی ساحلی، به عمد، نفت خام را در دریا تخلیه کرده‌اند که مطالعه تصاویر ماهواره‌ای، نشان داد که این فرضیه نادرست است چون تخلیه کنترل نشده نفت خام در دریای آزاد، باعث افت فشار برگشت‌ناپذیر مخزن، تخریب زیرساخت‌های ساحلی و آسیب شدید به اکوسیستم‌های داخلی مانند ذخیره‌گاه حرا در قشم می‌شود، بنابراین، به محض مواجهه پایانه‌ها یا بنادر صادراتی با محاصره یا اجرای تحریم‌ها، شرکت‌های ملی نفت، با مهار یا بستن چاه‌ها و کاهش فشار در سر چاه‌ها و استفاده از واحدهای شناور ذخیره‌سازی و تخلیه فراساحلی یا کاهش توان عملیاتی پالایشگاه، حجم پایین‌دستی را مدیریت می‌کنند، بنابراین، نشت نفت در جزیره قشم، هنگام و شیب دراز در مرداد 1405 (آگوست 2026) «تخلیه عمدی و کنترل نشده نفت به دلیل اشباع ذخایر» نبود بلکه به ‌طور مستقیم ناشی از برخورد پرتابه امریکا به کشتی‌های تجاری و اختلالات فیزیکی در نزدیکی تنگه هرمز بود. در حملات متوالی دریایی در تنگه هرمز، ‌تانکرهای تجاری و کشتی‌های فله‌بر آسیب دیدند. تصاویر ماهواره‌ای و مقامات دریایی هم، یک لکه بزرگ در حال نزدیک شدن به سواحل جنوبی قشم (سوزا و شیب دراز) را به کشتی فله‌بر آسیب دیده و تخلیه سنگین سوخت-لجن از گروه کشتی‌های تجاری آسیب‌دیده مرتبط دانستند. درگیری‌ها و حملات نظامی مداوم که کریدورهای حمل و نقل انرژی را هدف قرار می‌داد، به بدنه و سوخت کشتی‌ها آسیب رساند و به دنبال این حملات، فرآورده‌های تصفیه شده و نفت خام به آب‌های آزاد ریخته شد و بادهای موسمی و جریان‌های سطحی قوی در ماه مرداد (آگوست) این لکه‌ها را به ‌طور مستقیم به مناطق کم‌‌ژرفای جزر و مدی قشم هدایت کرد. در حملات امریکا همچنین، تاسیسات دریایی، انبارهای ذخیره‌سازی نفت و دارایی‌های دریایی در نقاطی دیگر از خلیج‌فارس ازجمله جزیره لاوان هدف قرار گرفت. بنابراین، آلودگی خاص مرداد امسال (آگوست 2026) در امتداد ساحل جنوبی قشم، نه به دلیل بمباران یا حمله موشکی مستقیم به جزیره قشم، بلکه ناشی از آسیب دیدن کشتی‌های تجاری و تخلیه سوخت در حال عبور از تنگه بود. با گسترش این آلودگی تقریبا ۳.۲ هکتار از خط ساحلی و ۹ هکتار از آب‌های ساحلی تحت‌تاثیر قرار گرفتند و زیستگاه‌های لانه‌سازی لاک‌پشت‌های منقار عقابی شیب دراز و ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا تهدید شدند. سازمان حفاظت محیط‌زیست، سازمان بنادر و دریانوردی و شهرداری‌ها، با استفاده از بوم‌های نفتی، جمع‌آوری مکانیکی شن و ماسه و پدهای جاذب، عملیات مهار را اجرا کردند.