چند پیشنهاد به آموزش و پرورش در صورت تداوم شرایط جنگی در سال تحصیلی جدید
روزنامه اعتماد نوشت: اگر شرایط جنگی برای سال تحصیلی آینده نیز ادامه یابد، لازم است سناریوهای واقعبینانهای برای کاهش آسیبها پیشبینی شود. در صورت تداوم محدودیتهای امنیتی، میتوان به راهحلهای میانه اندیشید مانند برگزاری محدود برخی کلاسها به صورت حضوری در روزهای مشخص هفته، حضور چرخشی دانشآموزان در مدرسه یا برگزاری کارگاههای آموزشی کوتاهمدت. چنین اقداماتی میتواند بخشی از خلأ تعامل چهرهبهچهره میان دانشآموزان و معلمان را جبران کند.
«خانه، مدرسه و آموزش زیر سایه جنگ» عنوان یادداشت علی میرزامحمدی برای روزنامه اعتماد است که در آن آمده: چندین ماه است که در سایه جنگ تحمیلی سوم و شرایط پساآتشبس، آموزش حضوری در مدارس و دانشگاهها متوقف شده و روند یادگیری به شکل مجازی ادامه یافته است. این شیوه اگرچه راهحلی اضطراری برای تداوم آموزش در شرایط ناامن به شمار میآید، اما در عمل نظم روزمره خانوادهها را دگرگون کرده و وضعیت تازهای در زندگی خانوادگی و تربیتی پدید آورده است. در واقع، انتقال آموزش از مدرسه به خانه، تداوم زندگی خانوادگی را در دو بعد مکانی و زمانی با اختلال مواجه کرده است. در بعد مکانی، آموزش از فضای رسمی مدرسه به درون خانه منتقل شده است. حال آنکه مدرسه صرفا محل انتقال دانش نیست، بلکه نهادی اجتماعی با مجموعهای از هنجارها، آیینها، نظمها و روابط چهرهبهچهره است که در فرآیند اجتماعی شدن دانشآموزان نقش مهمی ایفا میکند. هنگامی که آموزش به خانه منتقل میشود، بسیاری از این کارکردها تضعیف میشود. خانه فضایی صمیمی، غیررسمی و چندکارکردی است و طبیعتا نمیتواند همان نظم و مناسبات رسمی مدرسه را بازتولید کند. در نتیجه دانشآموزان کمتر خود را ملزم به رعایت قواعد مدرسهای میبینند و ارتباط تربیتی و مستقیم آنان با معلمان و فضای آموزشی به حداقل میرسد. در بعد زمانی نیز آموزش با دگرگونی جدی مواجه شده است. در شرایط عادی، بخش قابل توجهی از روز دانشآموزان در مدرسه سپری میشود، اما اکنون آموزش به چند بازه کوتاه مجازی محدود شده که در مجموع اغلب کمتر از سه ساعت در روز است. این کاهش زمان آموزشی، علاوه بر افت کیفیت یادگیری، نظم روزانه دانشآموزان را نیز برهم زده و فاصله میان آموزش رسمی و زندگی روزمره آنان را بیشتر کرده است. از سوی دیگر، انجام و ارسال تکالیف عمدتا از طریق پیامرسانها صورت میگیرد. در چنین وضعیتی امکان نظارت دقیق بر نحوه انجام تکالیف، سنجش واقعی میزان یادگیری و برقراری نظام عادلانه ارزشیابی با دشواریهای جدی روبهرو است.
در برخی موارد نیز معلمان با پدیدههایی مانند کمک بیش از حد والدین، استفاده از پاسخهای آماده یا حتی تقلب در انجام تکالیف مواجه میشوند که اعتبار نظام ارزیابی آموزشی را با چالش روبهرو میکند.
این شرایط علاوه بر معلمان و مدیران، فشار مضاعفی را نیز بر خانوادهها تحمیل کرده است. در وضعیت عادی، بخشی از مسوولیت تربیتی و آموزشی فرزندان در طول روز بر عهده مدرسه قرار داشت، اما اکنون اینبار تا حد زیادی بر دوش خانوادهها افتاده است. حضور طولانیمدت فرزندان در خانه، چگالی روابط میان والدین و فرزندان را افزایش داده و در برخی موارد این تراکم روابط از ظرفیت عادی خانواده فراتر رفته است. در نتیجه مدیریت زمان، فضای خانه و مسوولیتهای آموزشی برای بسیاری از خانوادهها به مسالهای دشوار تبدیل شده است.
در کنار این چالشها، پیامدهای منفی دیگر از جمله کمتحرکی جسمی دانشآموزان، وابستگی بیشتر به تلفن همراه و اینترنت، کاهش انگیزه تحصیلی و تضعیف روحیه رقابت سالم آموزشی قابل تامل است.
از منظر تربیتی نیز باید توجه داشت که مدرسه صرفا محل آموزش دروس نیست، بلکه فضایی برای شکلگیری مهارتهای اجتماعی، کار گروهی، نظمپذیری و تعامل با همسالان است. محرومیت طولانیمدت دانشآموزان از این فضا میتواند پیامدهای بلندمدتی برای رشد اجتماعی و روانی آنان به همراه داشته باشد.
اکنون که سال تحصیلی در حال پایان است در آستانه تابستان نیز مجموعهای از مسائل تازه پدید میآید. تعطیلی مدارس و تداوم وضعیت کنونی، فرصتهای فراغت بیرون از خانه را برای دانشآموزان محدود میکند. سالنهای ورزشی، کلاسهای مهارتآموزی یا گردشهای گروهی هزینه بالایی دارند. در چنین شرایطی، بسیاری از خانوادهها با بار مالی سنگین و محدودیت در تامین برنامههای فراغتی برای فرزندان خود روبهرو میشوند؛ مسالهای که برای خانوادههای کمدرآمد و آسیب دیده از شرایط جنگی جدیتر است و میتواند اضطراب، انزوا و کاهش انگیزه را در میان دانشآموزان تشدید کند.
در این میان، نقش مدرسه فراتر از یک نهاد صرفا آموزشی است. حتی اگر امکان بازگشت کامل به آموزش حضوری فراهم نباشد، میتوان از ظرفیت مدارس برای پاسخگویی به بخشی از نیازهای آموزشی و اجتماعی دانشآموزان استفاده کرد. برگزاری محدود کارگاههای فرهنگی، ورزشی یا مهارتآموزی در شرایط ایمن، فعالیتهای گروهی در روزهای مشخص و فراهم کردن امکان استفاده خانوادهها از امکانات مدرسه میتواند بخشی از خلأ فراغت و تعامل اجتماعی دانشآموزان را جبران کند.
اگر شرایط جنگی برای سال تحصیلی آینده نیز ادامه یابد، لازم است سناریوهای واقعبینانهای برای کاهش آسیبها پیشبینی شود. در صورت تداوم محدودیتهای امنیتی، میتوان به راهحلهای میانه اندیشید مانند برگزاری محدود برخی کلاسها به صورت حضوری در روزهای مشخص هفته، حضور چرخشی دانشآموزان در مدرسه یا برگزاری کارگاههای آموزشی کوتاهمدت. چنین اقداماتی میتواند بخشی از خلأ تعامل چهرهبهچهره میان دانشآموزان و معلمان را جبران کند.
در کنار آن، آموزش مجازی نیز باید از حالت اضطراری و پراکنده خارج شده و ساختارمندتر شود؛ از جمله با طراحی برنامههای زمانی منظمتر، استفاده از پلتفرمهای آموزشی مناسب، تنوعبخشی به شیوههای تدریس و ارزشیابی و ارایه آموزشهای لازم به معلمان و والدین.
همچنین توجه به ابعاد روانی و اجتماعی دانشآموزان در این دوره ضروری است. تقویت ارتباط مشاورهای میان مدارس و خانوادهها و طراحی فعالیتهای فرهنگی و ورزشی قابل اجرا در خانه میتواند به کاهش فشارهای روانی ناشی از این وضعیت کمک کند.
دیدگاه تان را بنویسید