گفتوگوی «اعتمادآنلاین» با محمدحسن شهسواری درباره رمان ژانر
رمان ژانر خودش را به تاریخ حواله نمیدهد/ از مقاومت در برابر ژانرنویسی در ایران تعجب میکنم/ تفکیک و یا دستهبندی مخاطب مزیتی برای نویسنده ایجاد نمیکند
محمدحسن شهسواری میگوید اگر چه میتوان همه نقدها به ژانرنویسی را بررسی کرد اما این موضوع باعث نمیشود ژانرنویسی را از اساس زیر سوال ببریم. او عدم نگارش رمان ژانری در ایران را پاشنه آشیل ادبیات نمیداند. به گفته او ژانرنویسی در ایران راه سختی برای موفقیت در پیش رو دارد...
بعد از انتشار چهار اثر از مجموعه ژانر، بحثهای زیادی، چه در مخالفت با ژانرنویسی و چه در موافقت با آن شکل گرفت. شما به عنوان دبیر این مجموعه قاعدتا در دسته موافقان قرار میگیرید. اگر قرار باشد در مورد دلایل این موافقت صحبت کنیم به چه مواردی باید اشاره کرد؟ از نظر شما ضرورت پرداختن به ژانرنویسی در ادبیات ایران چیست و چرا باید چنین ضرورتی وجود داشته باشد؟
بهشخصه فکر نمیکنم مخاطب فارسیزبان ادبیات با مخاطب جهانی تفاوت زیادی داشته باشد. گرچه این حرف به این معنا نیست که این دو دسته کاملا با یگدیگر همپوشانی دارند. اگر نگاهی به رمانهای ژانر و یا رمانهای ادبی پرمخاطب در دنیا داشته باشیم میبینیم که تقریبا همین رمانها در ایران هم پرمخاطب بوده است. در ادبیات غیرژانر میتوان موراکامی را مثال زد. آثار موراکامی هم در دنیا پرمخاطب هستند و هم در ایران. همین طور مثلا یوسا و مارکز و ایشیگورو. در ادبیات ژانر هم همینطور است. در این نوع ادبیات هم آثاری که در دنیا دیده شدهاند در ایران هم با اقبال روبرو شدند. در دنیا رمانس یا داستانهای عاشقانه خواننده زیادی دارد. چهل درصد از کتابهای چاپی آمریکا رمانس هستند. در ایران شاید این درصد به پنجاه هم برسد. و میبینیم که «جوجو مویز» هم اینجا و هم در آنجا پرمخاطب است.
من تعجب میکنم که در برابر ژانرنویسی در ایران مقاومت میشود. این جریان را میشود نقد کرد و دربارهاش حرف زد. میشود این مقایسه را داشت که کارهای ژانری دنیا کجا و کارهای ژانری ایرانی کجا؟ همین طور که میشود گفت کارهای ادبی ما کجا و آنها کجا؟ همه اینها را میشود تک تک بررسی کرد اما از اصل نمیتوان آن را زیر سوال برد. قطعا چیزی حدود هشتاد یا نود درصد رمانهایی که در انگلستان و آمریکا منتشر میشود رمانهای ژانر هستند. آیا به نظرتان وقتی در این عرصه (به جز ژانر رمانس) برهوت است، یک جای کارمان نمیلنگد؟ چرا به این فکر نمیکنیم که اتفاقا پاشنه آشیل ادبیات ما عدم نگارش رمان ژانری است؟ البته من خودم این اعتقاد را ندارم و مسئله را ریشهدارتر میدانم. اما میشود از این جنبه هم به ماجرا نگاه کرد.
فکر نمیکنید بخشی از این مخالفت با ژانرنویسی در نظر گرفتن سهمی عمده برای مخاطب و میزان توجه او در چنین آثاری باشد؟ در ایران ما سنجش درستی از این تعداد این مخاطبان نداریم. از طرفی هم نمیتوان اوضاع نشر را در ایران با خارج از کشور مقایسه کرد. شاید دلیل چنین مخالفتهایی همین موضوعات باشند...
بیایید با جزییات بیشتری در این مورد صحبت کنیم. میفرمایید بخشی از مخالفت به خاطر توجه مخاطب است؟ به هر حال ما کتاب مینویسیم که مخاطب بخواند...
منظور من این نبود. مخاطب ممکن است از این رمانها استقبال کند اما از میزان استقبال او آمار درستی نداریم و بر این اساس نمیتوان حکم داد...
البته ما آماری از مخاطب بالفعل داریم. آن هم فروش کتاب است. این آمار در مورد رمانهای ادبی ناامید کننده و بلکه فاجعه است. اما بله. ما آماری از مخاطب بالقوه ژانر نداریم. غیر از این در مورد آثار ژانری، یک مورد سختتر هم در پیش داریم و آن این که چیزی برای قیاس در داخل ایران نداریم. وقتی رمانی ادبی مثل «شب ممکن» را مینویسم، آثار دوستان و همنسلانم به عنوان رقبایم برای مقایسه وجود دارند. هیچ کس نمیآید من را با تولستوی و فیلیپ راس مقایسه کند. حتی ما را با هدایت و ساعدی هم کمتر مقایسه میکنند. اما وقتی رمان پلیسی بنویسم رقیبم یکی مثل آگاتا کریستی خواهد بود و وقتی فانتزی، تالکین و وقتی، علمی تخیلی، پینچون.
در ایران پشتوانهای برای این نوع ژانرنویسی وجود ندارد. این به نظر من سختترین بخش ماجراست. من فکر نمیکنم مخاطب برای ژانرنویسیهای ما صف کشیده است و بنابراین دلیل این رفتارها را نمیفهمم. چند نویسنده وقتشان را گذاشتهاند و رمان ژانر نوشتهاند. ناشر هم به هر دلیل آمده روی این آثار سرمایهگذاری کرده و آنها را منتشر کرده. حتی ممکن است این رمانها اصلا فروش هم نداشته باشند. با این اوصاف من نمیدانم چرا دوستان دیگر اینقدر نگران هستند. اگر بنا بر نگرانی باشد این ما هستیم که باید نگران عمرمان باشیم. این ناشر است که باید نگران سرمایهاش باشد. اما مساله اینجاست که بقیه نگران نفروختن این آثار هستند. من دلیل این نگرانی را درک نمیکنم.
شاید بخشی از این نگرانی به خاطر مقایسهای باشد که در آن، آثار با نمونههای موفق خارجی سنجیده میشوند...
خب این مقایسه چرا با رمانهای ادبی نمیشود؟ در سال گذشته بیش از دویست و پنجاه رمان غیرژانری منتشر شده. یعنی همه از یوسا و مارکز بهتر بودهاند؟ مشکل فقط همین چهارتا رمان ژانری هستند که در مقایسه با خارجیها کم میآورند؟ تازه نگارش و انتشار این رمانها، همان طور که گفتم به دلیل همپوشانی معنادار مخاطب ایرانی و خارجی است. یوسا یا مارکز در ایران ترجمه شد برای اینکه ما عقیده داشتیم آثار این دو نویسنده خوب هستند. خارجیها هم همین نظر را داشتند و خیلی بعدتر به آنها نوبل دادند.
فکر نمیکنید چنین قیاسی در داخل ایران برعکس باشد؟
نه، اتفاقا من دو نویسندهای را مثال زدم که قبل از نوبل گرفتنشان در ایران مطرح شدند. ایشیگورو ده پانزده سال پیش در ایران ترجمه شد و این نویسنده امسال تازه جایزه نوبل را گرفت. در این مورد اصلا عکس ماجرا منظورم نبود. استاد کوثری یوسا را حدود بیست و پنج سال پیش ترجمه کردند، در حالی که یوسا سه چهار سال قبل جایزه گرفت. وقتی آقای فرزانه «صد سال تنهایی» مارکز را ترجمه کرد این نویسنده هنوز جایزه نوبل نگرفته بود. این آثار هم مورد توجه ما ایرانیها قرار گرفت و هم خارجیها به آن توجه کردند. از نظر من کارهای ژانری هم همینطور هستند. نویسندگان خارجی که ژانر مینویسند، از عاشقانهنویسها و سیدنی شلدون گرفته تا آگاتا کریستی و ریموند چندلر و از جدیدها دنیس لیهان و لی چایلد و جاستین کرونین هم در ایران طرفدار دارند و هم در خارج از کشور. این مساله فقط در مورد ژانر علمی- تخیلی کمی متفاوت است، آن هم طبیعی است در کشورهای صنعتی مانند آمریکا و یا ژاپن طرفداران بیشتری داشته باشد.
آیا همین موارد باعث میشوند تا در مقابل مخالفتها موضع بگیرید؟
اگر مساله اصلی این باشد که چنین آثاری ممکن است مورد توجه مخاطب قرار نگیرد، من مخالفتی با آن ندارم. واقعا معلوم نیست چه اتفاقی خواهد افتاد، هرچند تا آنجا که من میدانم فروش کتابها تا الان بد نبوده است. در مورد اینکه بگویند این کارها ضعیف هستند هم من حرفی نمیزنم، آن هم به این خاطر که معتقدم هر منتقد و مخاطبی حق دارد نظر خودش را بگوید. حتما نظر منتقد و مخاطب برای ما محترم خواهد بود و از این نظرات در کارهای بعدی استفاده خواهیم کرد. خیلیها هستند که ژانرنویسی را در ایران از اساس نفی میکنند. من با این عده مخالف هستم. دلیلم هم همان چیزهایی است که توضیحشان دادم. حرف من این است که ما در حوزههای دیگر با مخاطب خارجی آن چنان تفاوتی نداریم و حداقل میتوانیم این یک مورد را هم امتحان کنیم.
در این مدت زیاد گفته شد که نویسندگان این مجموعه کار اولی هستند. همین نظر باعث یکسری انتقادها شد. اینطور گفته میشد که میتوان این ژانرنویسی را با نویسندگان حرفهایتر و یا چهرههای قدیمی ادامه داد. خود شما از اول برنامهای در این مورد نداشتید؟ ممکن است در ادامه انتشار این آثار به سراغ چنین نویسندگانی هم بروید؟
وقتی میدانم اگر به نویسندگانی مثل پیمان هوشمندزاده، یعقوب یادعلی، حسن بنیعامری و محمدرضا کاتب که دوستان من هم هستند، بگویم بیا و برای من پلیسی بنویس با دمپایی دنبالم میکنند چرا باید این کار را بکنم؟ اینطور هم نیست که ما در ایران نویسندگان ژانرنویس حرفهای داشته باشیم و بگوییم چرا از آنها برای حضور در این مجموعه دعوت نشده است. خودتان هم خوب میدانید ما اصلا چنین نویسندگانی نداریم. نویسندگان قدیمیتر ما هم نه فقط در این ژانر بلکه در هیچ ژانر دیگری نمینویسند. در این یک مورد فقط آقای میرعباسی را داریم که ایشان هم ناشر خودشان را دارند.
بنابراین اینطور نبوده که یک پهنه وسیعی از نویسندگان وجود داشته باشد و ما تصمیم گرفته باشیم سراغ آنها نرویم. ضمن اینکه از این مجموعه فقط چهار کتاب منتشر شده است. دو نویسنده از چهار نویسنده ما پیش از این هم کتابهایی نوشتهاند. پس چرا میگویند همهشان کار اولی هستند؟ کتاب خود من در این مجموعه، نهمین کتاب من است و خانم ضحی کاظمی ششمین کتابشان را برای این مجموعه نوشتهاند. چرا باید به کسی که در این مملکت شش کتاب نوشته بگویند تازهکار؟ بحث من اصلا کیفیت کار ما دو نفر نیست. از نظر من این صحبت در مورد پنجاه درصد از نویسندگان این مجموعه صدق نمیکند. مساله اصلی اینجاست که ما نویسنده ژانرنویس نداریم تا از او دعوت کنیم. هر چند به نظر خود من اگر چنین نویسندهای داشتیم و از او برای این مجموعه دعوت نمیکردیم هم چندان ایرادی نداشت. باور کنید همین الان اگر نویسنده با تجربهای به من بگوید یک رمان ژانر دارم و تو بیا آن را چاپ کن حتما این کار را میکنم. این کار باعث افتخار من هم خواهد بود اما خب، واقعا چنین آدمی را نداریم.
خواه ناخواه ژانرنویسی محدودیتهایی را در شکل نوشتن نویسنده ایجاد میکند، اما همین موضوع ممکن است به اینکه چنین ایدهای در ادامه قرار است به سمت سفارشینویسی برود منجر شود. شما این نقد را که ممکن است نویسندههای این مجموعه به هر دلیلی، از استقبال مخاطب گرفته تا سفارش ناشر، به سمت سفارشنویسی بروند را قبول میکنید؟
سوال شما در واقع شامل دو نکته میشود. اول نوشتن در چهارچوب قواعد است که از نظر من امر ضروری و درستی است. ژانرنویسی به هر شکلی که باشد یک سری قواعد دارد که باید حتما آن را رعایت کرد. اصلا ژانرنویسی برای این به وجود آمده تا رمان با قاعده مشخصی نوشته شود. مخاطب هم در خواندن این آثار انتظار رعایت همین قواعد مشخص را دارد. بنابراین من نمیتوانم یک رمان پلیسی بنویسم و در نوشتن آن از قواعد ژانر دیگری استفاده کنم. این موضوعی است که کاملا پذیرفته شده و در آن بحثی نیست. بنابراین همانطور که خواننده با پیشآگاهی سراغ رمان ژانر میرود نویسنده هم با پیش داوری سراغ نوشتن رمان ژانر میرود. یعنی ممکن است یک نفر، حتی یک نفر که با ادبیات داستانی آشنا باشد به تالکین بگوید چرا در نوشتن ارباب حلقهها از چهارچوب ژانر فانتزی استفاده کردهای؟
از نظر من سفارشینویسی وقتی میتواند مطرح شود که نقطه مقابل هم داشته باشد. اینکه نویسندهای بگوید من برای دل خودم مینویسم و اصلا مخاطب برایم مهم نیست؛ در دل این حرف یک تناقض وجود دارد که من هیچوقت نتوانستم آن را حل کنم. اینکه وقتی یکی برای دل خودش مینویسد چرا آن را میدهد دست ناشر تا چاپ کند و مخاطب هم آن را بخواند؟
من دغدغه انتشار اثر را جدا از دغدغه جذب مخاطب میبینم...
به هر حال نویسنده اثرش را منتشر میکند تا یک سری مخاطب آن را بخوانند. شما حتی اگر برای سه نفر هم مینویسید دارید بر مبنای سفارش آن سه نفر مینویسید. پس هر انتشاری سفارشینویسی است. چنین اثری به عقیده من یک سفارش از طرف همان مخاطبهاست. من هر انتشاری را سفارشینویسی میدانم. تفکیک و یا دستهبندی مخاطب از نظر من مزیتی برای نویسنده ایجاد نمیکند. مساله وقتی صورت متفاوتی پیدا میکند که عدهای میگویند وقتی من چنین مینویسم خیلی فرهیختهام و آنها که پلیسی مینویسند و میخوانند خیلی سطحی هستند. در اینجا بحث وارد فاز دیگری میشود. در این مورد میشود مفصل بحث کرد... بعد هم بنده و هر نویسنده ژانرنویسی در هر جای دنیا، افتخارمان این است که مخاطب کارهایمان را بخواند. واقعا حیرت میکنم هنوز نویسندگانی در این گوشه دنیا وجود دارند که از داشتن مخاطب شرمگین هستند.
شما با مخاطبان عادی مجموعههایی که در ژانرنویسی منتشر کردید برخورد داشتید؟
اصلا باید با همین مخاطبان برخورد داشته باشم. خود من اگرچه بیشتر نویسندهای ادبینویس هستم و بر حسب اتفاق کلاسهای داستاننویسی هم دارم ولی عاشق خواندن رمانهای ژانر هستم. من معتقدم تقسیم بندی مخاطب به عام و خاص از آن بحثهایی است که خیلی مناقشهبرانگیز است. تقسیمبندی مخاطب به خاص و عام را چون به ارزشگذاری منجر میشود اصلا قبول ندارم. من معتقدم هر اثری مخاطب مخصوص به خودش را دارد. من همان قدر از خواندن آثار میلان کوندرا لذت میبرم که از خواندن ریموند چندلر و جورج مارتین. اما در مورد جواب سوال شما باید بگویم با مخاطبی که این نوع ادبیات را میپسندد برخورد داشتم...
نظر آنها در مورد این آثار چه بود؟
قبلا هم گفتم ما در مقابل این مخاطبان کار سختتری در پیش داریم. ژانرنویسی سابقه آنچنانی در ادبیات ایران ندارد و چون نمونههای آن کم است این مقایسه با آثار خارجی صورت میگیرد. با این حساب ما مخاطبان بسیار سختگیری داریم و طبیعی است که در مقابل آنها کم بیاوریم. ما هنوز در آغاز راه هستیم و با این که میدانیم کاری بسیار سخت پیش رو داریم محبور به امیدواری هستیم.
به نظر میرسد پلیسینویسی در ادامه انتشار رمانهای این مجموعه نمود بارزتری داشته باشد؟
در این مورد هم دست ما آنچنان باز نیست. واقعا اینطور نیست که بگوییم تعداد زیادی رمان پلیسی نوشته میشود و ما میتوانیم از بین آنها انتخاب میکنیم. ما حتی رمان هارور را هم در این مجموعه تعریف کردیم اما هنوز نتوانستیم چنین رمانهایی را منتشر کنیم. سعی ما این بود که پنج ژانر را که در ایران کمتر نوشته شده در این مجموعه بیاوریم، اما تعداد آثار آنقدر زیاد نیست که در بین آنها امکان انتخاب هم داشته باشیم. غیر از این، سختگیری من بیشتر روی بخش ادبی ماجراست.
پیشبینی شما از آینده ژانرنویسی چیست؟
خوشبختانه وضعیت ژانرنویسی در دنیا روشن است. رمان ژانر خودش را به تاریخ حواله نمیدهد و ما هم اصلا منتظر اینکه آینده و تاریخ ما را کشف کند نیستیم. ما برای مخاطب امروز که فارسیزبان و ساکن ایران است مینویسیم. اگر هم در ادامه از ما استقبال نشود خودمان اولین کسانی خواهیم بود که کرکره را پایین خواهیم کشید. در نهایت این میزان فروش خواهد بود که مشخص میکند ژانرنویسی موفق بوده یا نه. آیندهی رمان ژانر را کیفیت آثار مشخص خواهد کرد. چون مخاطب فرهیخته و درجه یک آن وجود دارد. مخاطبی که خوشبختانه نظر منتقد و نویسنده (چه مخالف و چه موافق ژانرنویسی) برایش هیچ ارزش ندارد و با پشتوانه سواد و تجربیات خودش (که عموما بسیار بیشتر از بسیاری از نویسندگان و منتقدان ماست) آثار را میسنجد. برای همین معتقدم اگر ژانرنویسی در ایران موفق شود، که بسیار بسیار سخت است، پیروزی بزرگی برای ادبیات و نویسندگان ماست.
دیدگاه تان را بنویسید