گفتوگوی «اعتمادآنلاین» با بهزاد شیشهگران درباره پوسترهای بدون سفارش او
نمیتوانم بیتفاوت از کنار اتفاقات خوب و بد دنیایی که در آن زندگی میکنم، بگذرم
بهزاد شیشهگران از هنرمندانی است که در طول این سالها نسبت به اتفاقات اجتماعی و فرهنگی اطرافش بیتفاوت نبوده است. او که در طول سالهای گذشته با طراحی پوسترهایی نسبت به بسیاری از این اتفاقات واکنش نشان داده است هفته گذشته هم پوستری را درباره زلزله غرب کشور طراحی و منتشر کرد تا یکی از هنرمندانی باشد که همدردیاش را با مردم کرمانشاه نشان میدهد.
ایده طراحی پوسترهای بدون سفارش از چه زمانی شکل گرفت؟
از سال 51-50 که هنرجوی هنرستان هنرهای زیبا بودم و با یکی از حوادث مهم هنری آن زمان یعنی جشن هنر شیراز و دعوت از هنرمندان بزرگی چون یهودی منوهین (نوازنده ویولن)، راوی شانکار (آهنگساز و نوازنده سیتار)، فون کارایان (مشهورترین رهبر ارکستر جهان)، فرناندو آرابال (نمایش نامه نویس و کارگردان تئاتر و سینما)، مارسل مارسو، نامدارترین هنرمند پانتومیم جهان مقارن بود. من همان زمان به افتخار حضورش پوستری بدون سفارش طراحی کردم و یا پوستر (The Winter Sports) و طراحی پوستری در حمایت و تنظیم یک خانواده چهار نفره که تبلیغ فرهنگی نظام پیشین بود.
چه دلیلی باعث شد که طراحی این پوسترها بیش از چهار دهه ادامه پیدا کند؟
این تداوم چند دلیل داشت. اول اینکه ذاتا نسبت به مسائل پیرامونم بسیار حساسم و نمیتوانم بیتفاوت از کنار اتفاقات خوب و بد دنیایی که در آن زندگی میکنم، بگذرم. دلیل دیگر شاید کنجکاوی و علاقهمندی افکار عمومی بود که در این سالها رهایم نکردند. سومین دلیل حذف سفارشدهنده از برگزاری نمایشگاههای فرهنگی و اجتماعی و همینطور طراحی پوسترهایم در طول دهههای گذشته بود. غیر از اینها من با اینکه در متن فعالیتهای اجتماعی بودم اما وارد جریانات سیاسی نشدهام و همچنان مستقل ماندهام. دلیل آخر هم علاقهمندی پژوهشگران و منتقدین عرصه هنر در طول این سالها بود.
نسبت این پوسترها با نقاشیها و دیگر آثارتان چیست؟ آیا باید آنها را در ادامه آن آثار ببینیم و یا اینکه برایشان دستهبندی جداگانهای قائل شویم؟
من اول موضوع مورد نظرم را طراحی یا نقاشی میکنم و بعد آن را به پوستر تبدیل میکنم و یا به عبارتی من اول نقاشم و بعد طراح گرافیک. در این سالها چندین نمایشگاه طراحی و نقاشی با مضامین فرهنگی و اجتماعی داشتهام. سال 68 برگزاری نمایشگاهی از چهره پهلوان تختی برگزار کردم. سال 69 به بهانه ابتکار سازمان فرهنگی- هنری یونسکو که سال 1990 میلادی را سال خواندن اعلام کرده بود، نمایشگاهی با عنوان خواندن و نوشتن برگزار کردم. باز در همان سال 69 همزمان با وقوع زلزلههای هولناک رودبار و منجیل که ۳۵۰۰۰ نفر کشته، ۶۰۰۰۰ نفر زخمی و حدود ۵۰۰۰۰۰ نفر بیخانمان شدند، نمایشگاهی در رشت داشتم. در سال 82 به خاطر زلزله بم که حدود ۵۶۰۰۰ کشته و ۳۰۰۰۰ زخمی داشت، پرترههای تختی را به نشان چهره یاریرسان زلزله بوئینزهرا در سال 1341 که حدود ۲۰ هزار کشته داشته، به نمایش گذاشتم و عواید آن را برای زلزله زدگان بم اختصاص دادم. سال 89 نمایشگاه تهران در اغماء به خاطر آلودگی هوا برگزار شد. برگزاری همه این نمایشگاهها با سرمایه شخصی همچون پوسترهای بدون سفارش و بدون حمایت افراد یا نهادی صورت گرفته است. این نمایشگاهها مستقیما متأثر از رویدادهای خاص
زمان خودش برگزار شد و دیگر فعالیتهای نمایشگاهی من متأثر از فضای فرهنگی و اجتماعی است اما غیرمستقیم.
از نظر شما یک اتفاق اجتماعی و یا هنری چه خصوصیاتی باید داشته باشد تا دستمایه برگزاری یک نمایشگاه نقاشی یا طراحی یک پوستر باشد؟
به طور قطع اول آن اتفاق باید مرا برانگیزد و قابل تأمل نسبت به وضعیت پیرامونیمان باشد. یعنی باید دید چقدر جهتگیری من خردورزانه است، چقدر منافع ملی مطرح است، چقدر علیه استبداد است و چقدر عدالت خواهانه است و چقدر به گسترش آزادی میانجامد تا من را به حرکت وا دارد.
پوستر اخیر شما برای زلزله کرمانشاه مجموعه آثاری را به یاد آورد که پیش از این برای زلزلههای بم، آذربایجان و بوشهر انجام داده بودید، در مورد این آثار خاص و فعالیتهایتان در آن زمان توضیح بیشتری میدهید؟
چهره آن زن مستاصل که در پوستر زلزله کرمانشاه مشاهده میکنید مربوط به نمایشگاه زلزله رودبار و منجیل است؛ این زن بازمانده از یک خانواده ده نفره است که بچه مرده خود را در بغل دارد. او ضجه میزد که تأثیر عمیقی بر روح و جان من گذاشت. به همین دلیل طراحی این پرتره تأثیرگذار باعث شد تا در زلزله آذربایجان هم البته با تغییرات اندکی از آن استفاده کنم. وقتی این نمایشگاه در رشت برگزار شد مردم و هنرمندان که به نمایشگاه آمده بودند میپرسیدند در زمان وقوع زلزله من در آنجا حضور داشتهام که اینقدر آثار تأثیرگذار شدهاند، و من میگفتم نه من فقط از طریق رسانهها اخبار زلزله را دنبال میکردم.
تا آنجا که اطلاع دارم هیچوقت تصمیم نگرفتید از این پوسترها نمایشگاهی برگزار کنید و یا آنها را به شکل یک مجموعه در کتابی منتشر کنید؟ این موضوع دلیل خاصی دارد؟
نه دلیل خاصی جز تنبلی خودم ندارد. غالب دوستانم پیشنهاد برگزاری نمایشگاه از این پوسترها و چاپ همزمان آن را به صورت کتاب دادهاند اما متأسفانه خودم کوتاهی کردم و اقدامی نکردم. ولی اگر ناشری پا پیش بگذارد با کمال میل حاضرم این پروژه را به سرانجامی برسانم.
فکر میکنید نمایش این آثار در فضای مجازی همان کارکرد نمایشگاهی را داشته باشد؟ تفاوتهای نمایش این آثار در فضای مجازی و یک نمایشگاه سنتی از نظر شما چیست؟
با ظهور شبکههای اجتماعی از چهار، پنج سال پیش مجالی یافتم تا از این پدیده شگفتانگیز برای عرضه آثارم با آزادی بیشتر در فضای تجسمی، بدون محدویتهای حاکم بر دیگر رسانهها، به راحتی و با سرعت در هر موقعیتی از شبانهروز با مخاطبان وسیعتری آثارم را به اشتراک بگذارم. فضای مجازی به من کمک میکند تا در لحظه نسبت به مسائل پیرامونم واکنش نشان دهم. فضای مجازی به من کمک میکند تا این حقیقت ناامید کننده و ناهنجار ترافیک تهران را تا حدود زیادی برای مخاطبان خود تسهیل کنم. علاوه بر اینها فضای مجازی به من کمک میکند تا بدون تعطیلی، بدون سرما و گرما، فراتر از مرزهای جغرافیایی از این دشواری عظیم عبور کنم و تصویر یا مطلب مورد نظر خود را در یک ثانیه با صدها و حتی هزاران نفر در سراسر جهان به اشتراک بگذارم. این فضا کمک میکند تا علاوه بر بهرهمند شدن از گالریهای موجود در شهر تهران این امکان را داشته باشم تا با مخاطبان خارج از ایران هم در ارتباط باشم. فضای مجازی برای من و مخاطبانم این امکان را فراهم میکند تا به جای اینکه با دشواری از نمایشگاه من دیدن کنند، من به راحتی در خلوت زندگی آنها حضور یابم.
در فضای مجازی امکان نظرسنجی و ارزیابی بسیار آسانتر و بهروزتر است و همین موجب میشود تا از آخرین خواستههای مخاطبانم مطلع شوم. در این فضا هم با آدمهای خاص و درجه یک و نظرات سازنده و خوبشان روبرو میشوم و هم آدمهای عام با اظهارنظرهای ناشیانه. فضای مجازی علاوه بر اینکه در کاهش هزینههای اقتصادی و اجتماعی به من کمک میکند، در کاهش مصرف منابع سوختی برای وسایل نقلیه، کاهش آلودگی هوا، کاهش استهلاک وسایل نقلیه، کاهش رفتوآمدهای غیرضروری و به دنبال آن آرامش روانی بیشتر برای افراد جامعه بیتاثیر نیست. همین فضای مجازی هزینههای هنگفت چاپ و نشر را نیز به شدت کاهش داده و لذا در استفاده از منابع زیستمحیطی لازم برای تولید کاغذ نیز صرفهجوییهای بسیاری در پی دارد. از هفت یا هشت نمایشگاه آنلاینی که ظرف چهار، پنج سال گذشته از کارهایم به نمایش در آمدند، یک مجموعه طراحی پوستر با مضامین فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بوده و یک مجموعه از طراحی پرترههای شخصیت های فرهنگی و سیاسی ایران و جهان. دو مجموعه از نقاشیهایم با عناوین «نقاشیهای انتزاعی» و «نقاشیهای سپید» که این مجموعه آثار مطلقا در هیچ جایی دیده نشده بودند و سه نمایشگاه
دیگر که منتخبی از آثار دیده شده و دیده نشده هم بودند. علاوه بر اینها همچنان نمایشگاههای سنتی هم به قوت خودش باقی است.
شما این پوسترها را پوسترهای بدون سفارش میدانید، در طول این سالها موردی بوده که یکی از این پوسترها به عنوان سفارش در نظر گرفته شوند و به شما پیشنهاد طراحی مجدد آن داده شود؟
خیر، چنین درخواستی در طول عمرم نشده و این برایم یک رویاست که از طرف نهادی روزی چنین تقاضایی بشود اما مخاطبان آثارم و افکار عمومی چنین انتظاری را به کرات داشتهاند.
شما به همراه دو برادر دیگرتان در زمان انقلاب و بعد از آن این پروژه پوسترهای بدون سفارش را با طراحی پوسترهای سیاسی که با استقبال زیادی هم روبرو شد ادامه دادید. چه دلیلی باعث شد تا این همکاری در سالهای بعد ادامه پیدا نکند؟
دلیل اول آن وقوع جنگ و پیچیدهتر شدن شرایط سیاسی کشور بود. دلیل دیگر دوم زمینهسازی مطبوعات به خاطر طراحی پوسترهای جنگ ما سه برادر با مضمونهای آماده باش و مسلح که مردم را به مبارزه علیه امپریالیسم آمریکا دعوت میکرد. همین منجر به دستگیری و به زندان رفتن هر سه نفر ما در سال 61 شد. بعد از یکسال که آمدیم دیگر شرایط فرهنگی و سیاسی جامعه بسیار تغییر کرده بود و امکان ادامه دادن فعالیتهایمان به شکل گذشته وجود نداشت. مسایل دیگری هم بود که ترجیح میدهم مسکوت بماند. کورش دیگر به طراحی پوسترهای سیاسی اعتقاد ندارد و اسماعیل هم به خاطر شرایط جسمانی و دور شدن از فعالیتهای هنری دیگر این کار را ادامه نداد و من پوست کلفت و بیعقل همچنان ادامه میدهم.
در طول این سالها هیچ پیشنهادی برای همکاری مجدد از جانب شما و یا دو برادر دیگرتان مطرح نشده؟
خیر، پیشنهادی از جانب من یا دو برادر دیگرم مطرح نشده.
اینکه تا به حال پیشنهادی نبوده از نظر شما چه دلیلی میتواند داشته باشد؟
بیش از 40 سال از آن دوران گذشته و طبیعی است که بنیه آدمها تحلیل میرود. کورش و اسماعیل به خاطر شرایط سنی و جسمی و فکری دیگر علاقهای به ادامه این راه ندارند ولی گوش شیطان کر فعلا شرایط من چون گذشته عادی است.
با این حساب طراحی پوسترهای بدون سفارش را همچنان ادامه خواهید داد؟
سخت است که از این اعتیاد دست بردارم مگر از لحاظ جسمی دچار مشکل شوم.
دیدگاه تان را بنویسید