گپ تلفنی با پیر ترجمۀ کتب فلسفی
عزتالله فولادوند: انتخابات آمریکا مفتضح و عوامزده است/ در خانه ترجمه میکنم و موسیقی کلاسیک گوش میدهم
این یکی از بدترین و مفتضحترین انتخاباتی بوده که من در تاریخ آمریکا به یاد دارم. این دو کاندیدا، بیش از آنکه دربارۀ مسائل مهم جهانی و داخلی بحث کنند، مشغول اهانت کردن به یکدیگرند.
اعتماد آنلاین-هومان دوراندیش - عزت الله فولادوند قطعاً برجستهترین مترجم کتب فلسفی در ایران پس از انقلاب است. فولادوند 81 ساله، در ایام جوانی به قصد تحصیل در رشتۀ پزشکی راهی پاریس شد ولی پس از خواندن کتاب "مسائل فلسفه"، اثر برتراند راسل، قید پزشکی را زد و به آمریکا رفت و لیسانس و فوق لیسانس و دکترای فلسفه را از دانشگاه کلمبیا گرفت و با کولهباری از دانش فلسفی به ایران بازگشت. فولادوند کار ترجمه را از دوران پیش از انقلاب آغاز کرد ولی پس از انقلاب، با آغاز موج ترجمۀ کتب فلسفی جهان غرب، بر تارک ترجمۀ متون فلسفی در ایران نشست؛ موجی که فولادوند یکی از موجدانش بود و با آثاری چون "انقلاب" و "خشونت" (هانا آرنت)، "جامعۀ باز و دشمنان آن" (کارل پوپر) در دهۀ 1360، با رویکردی نقادانه به مصاف مسائل آن دوران میرفت.
در غروب غمگرفتۀ سومین جمعۀ آبان ماه، به عزت الله فولادوند تلفن کردم تا گپ و گفتی آزاد با او داشته باشم. مکالمهای که در آن از هر دری سخنی رفت و معطوف به موضوع خاصی نبود ولی موضوعات گوناگونی را دربرگرفت. ابتدا از او پرسیدم در این روزهای پاییزی، روزگارتان چگونه میگذرد و مشغول چه کارهایی هستید؟ فولادوند با صدای خوش و لحن موقر همیشگیاش جواب داد که: "شغل شاغل بنده همان است که قبلاً هم بود. یعنی در کار خواندن و نوشتن وترجمۀ آثار فلسفی هستم و خانهنشینم." پرسیدم مشغول ترجمۀ چه کتابی هستید؟ جواب داد: "کتابهای متعددی در دست دارم که باید آنها را به نوبت بفرستم زیر چاپ. یکی از مهمترین این کتابها، کتابی در زمینۀ فلسفۀ تاریخ است که به نظر من،ما در ایران به کتبی از این دست نیاز داریم. با اینکه در زمینۀ فلسفۀ تاریخ بحثهای زیادی در جامعۀ ما مطرح شده، ولی هنوز جای آثار محکم و منسجم در این حوزه، خالی است. کتاب دیگری که در دست ترجمه دارم، در زمینۀ فلسفۀ هنر است. ترجمۀ این کتاب تقریباً تمام شده است و به زودی باید برود زیر چاپ." پرسیدم آن کتاب مرتبط با فلسفۀ تاریخ متعلق به کدام نویسنده است؟ جواب استاد چنین بود: "از نویسندگان متعددی است. یعنی از فلاسفۀ بزرگی که در زمینۀ فلسفۀ تاریخ آثاری داشتهاند و هنوز هم اهمیتشان پابرجاست، آثاری را گزینش کردهام و در این کتاب آرای آنها را، که به قلم خودشان است، گنجانده و ترجمه کردهام."
گفتوگو با "پیر ترجمه" را به جانب دیگری سوق میدهم و از او میپرسم مطالعۀ شما هنوز مکتوب است یا به جمع کتابخوانان اینترنتی پیوستهاید؟ در پاسخ کوتاهش، کنایهای بود: "مکتوب! بنده هنوز خیلی مدرن نشدهام!" میپرسم: بسیاری از متفکران و چهرههای فرهنگی ما، که مروج مدرنیسم بودهاند، زندگی شخصیشان چندان مدرن و بهروز نشده است؛ چرا؟ صادقانه میگوید: "به علت گذشت ایام. انسانها نمیتوانند خودشان را همواره با موج تغییرات روزگار تطبیق دهند. هر انسانی همین طور است. یعنی تا حدی در همان حال و هوایی میماند که قبلاً در آن نفس کشیده."
به سراغ سیاست میروم: اخبار سیاسی را هم پیگیری میکنید؟ انتخابات آمریکا. فولادوند که سیاست را در آینۀ اندیشۀ باشکوه فیلسوفان سیاسی بزرگ دیده است، از ابتذال فضای سیاسی در انتخابات آمریکا ناخشنود است:"این یکی از بدترین و مفتضحترین انتخاباتی بوده که من در تاریخ آمریکا به یاد دارم. این دو کاندیدا، بیش از آنکه دربارۀ مسائل مهم جهانی و داخلی بحث کنند،مشغول اهانت کردن به یکدیگرند." میگویم: به نظر میرسد اتهامات جنسی علیه ترامپ، سطح اخلاقی فضای سیاسی آمریکا را تنزل داده است ولی برخی هم معتقدند این چیزها در دموکراسیها رایج است. فولادوند با قاطعیت این حرف را رد میکند و میگوید:"شما به آلمان و انگلستان و فرانسه نگاه کنید. هیچ جا چنین وضعیتی را که الان در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا مشاهده میکنید، نمیبینید. این وضع نه به سرمایهداری مربوط است نه به دموکراسی. شاید باید گفت که این وضع ناشی از تغییرات فرهنگی برآمده از انقلاب دیجیتالی حادث شده در جهان است." پاسخش برایم مبهم است ولی پیش از آنکه توضیح بیشتری بخواهم، میگویم: شاید اخلاقیتر بودن کاندیداها در سایر کشورهای دموکراتیک، و یا دست کم افشا نشدن تخلفات اخلاقی
آنها، مانع از شکلگیری چنین فضایی در انتخابات اخیر کشورهایی مثل آلمان و انگلستان بوده است. فولادوند درآمد که: "چرا باید این کاندیداها از دو حزب دموکرات و جمهوریخواه در معرض رأی مردم قرار بگیرند؟ اینها که خودشان سر خود کاندیدا نشدهاند؛ فرایندی را طی کردهاند و پس از مبارزات مقدماتی درونحزبی، به عنوان کاندیدای این دو حزب معرفی شدهاند."میپرسم آیا این نقد شما به سیستم دموکراتیک آمریکاست که خروجیاش این دو نفر است و مردم آمریکا ناچارند یکی از این دو را انتخاب کنند؟ با صدای خوشش میگوید: "نه، این نقد من به دموکراسی آمریکا نیست؛ نقدی است به همان چیزی که خودتان گفتید موجب تحول کتابخوانی شده است: انقلاب دیجیتال. گسترش اینترنت در جهان،محاسن زیادی داشته و همۀ ما از آن استفاده میکنیم؛ ولی ضعفها و نتایج بدی هم داشته و یکی از این نتایج منفی، همین عوامزدگیِ مشهود در انتخابات ریاست جمهوری آمریکاست." میگویم اینترنت خادم دموکراتیزاسیون است و هر چه جهان دموکراتیکترشود، طبیعتاً مردمان بیشتری، به اشکال گوناگون، وارد میدان تأثیرگذاری و کنشگری سیاسی میشوند و شاید یکی از نتایج این ورود همگانی، ابتذال سیاست باشد.
فولادوند فرهیخته، با لحنی به تردید آمیخته، میگوید: "نمیدانم؛ ولی انقلابهای دموکراتیک، چیز جدیدی نیستند. الان دو قرن است که ما نظامهای سیاسی دموکراتیک را لااقل در دنیای غرب داریم اما عوامزدگی در سیاست این کشورها، هیچ وقت به این درجه نرسیده است. همین چند انتخابات اخیر آمریکا یا اروپا، مثل انتخابات کنونی آمریکا نبوده." از او دربارۀ برنی سندرز میپرسم. اینکه فولادوند لیبرال چه نظری دربارۀ سندرز سوسیالیست دارد، شنیدنی است؛ ولی نمیدانم چرا میگوید نظری ندارم و از کنار این سؤال، به سادگی و به سکوت میگذرد.
انتخابات آمریکا را رها میکنم و نظر فولادوند را دربارۀ برکناری وزیر فرهنگ و ارشاد میپرسم. میگوید: "دربارۀ این موضوع هم نظری ندارم!" سیاست را به کلی رها میکنم و نظر استاد را دربارۀ عباس کیارستمی جویا میشوم. پاسخش این است: "فیلمهای معدودی را که از او دیدهام، همواره تحسین کردهام. یکبار هم او را در یک مهمانی کوچک دیدم. سالها پیش ناهارمهمان یکی از دوستان بودیم و عباس کیارستمی را آنجا دیدم. او را مردی بسیار فروتن و خوشخلق و کمحرف دیدم و از فوت او بسیار متأسفم؛ برای اینکه مرد بسیار هنرمندی بود و در کار خودش اثرگذار." میگویم با توجه به واکنش منفی پزشکان در برابرانتقادات مردم از جامعۀ پزشکی کشور پس از درگذشت کیارستمی، به نظر میرسد که نقدناپذیری، یک ویژگی ملی در جامعۀ ایران است و اقشار فرهیخته و غیر فرهیخته، همگی نقدناپذیرند. مخالف است. ادعای "نقدناپذیری ملی" را رد میکند و میگوید:"بسیاری از افراد برجستۀ ما نقد شدهاند و عدهای موافق آنها هستند و عدهای هم مخالف. اتفاقاً ایرانیها ملتی باهوش و حقشناساند. یعنی اگر استعداد و بزرگی و توانی در کسی ببینند، این ویژگیهای مثبت را از یاد نمیبرند. شما به شعر و نقاشی ما نگاه کنید. مردم ما در برابر شاعران و نقاشان بزرگ این سرزمین، حقشناسی به خرج میدهند. البته ممکن است جریاناتی در جامعه یا سیاست بوجود آید با هدف طرد کردن برخی افراد، ولی من فکر میکنم مردم ایران داناتر و بیناتر از آنند که تن به این جریانات زودگذر بدهند." متوجه نمیشوم این پاسخ چه ربطی به آن ادعا دارد.
ولی وقت تنگ است و کش دادن حرف، فرصتسوز! پس قید واکاوی پاسخ استاد را میزنم ومیگویم که مردم و بویژه هنرمندان ایرانی، انتظار داشتند جامعۀ پزشکی ایران درماجرای فوت کیارستمی، انتقادی از تیم معالج کیارستمی بکند یا دست کم، پزشکان معالج کیارستمی، بابت درگذشت او عذرخواهی کنند ولی کسی از در عذرخواهی درنیامد. فولادوند میگوید: "ما نمیدانیم چه گذشته. آن قدر سر و صدا شد و موافق و مخالف همهگونه حرفی زدند، ما متوجه نشدیم حقیقت ماجرا چه بود. بنابراین نمیتوانیم اظهار نظری بکنیم.
شاید توضیح پزشکان درست بوده باشد. شاید هم واقعاً قصوری صورت گرفته باشد. ما نمیدانیم." نظرش را دربارۀ دموکراتیک شدن رابطۀ پزشک و بیمار میپرسم. میگوید: "رابطۀپزشک و بیمار، چه در پزشکی چه در روانشناسی، یکی از مسائل بزرگ است. عوامل زیادی، فرهنگی و شخصی و ...، در کیفیت این رابطه مؤثرند. تحت تأثیر این عوامل، برخی پزشکان این حق را برای بیمار قائلند که از چند و چون بیماری خودش مطلع شود وکاملاً هم در جریان روند معالجه قرار گیرد، بعضی از پزشکان هم معتقدند خودشان باید دربارۀ چگونگی درمان بیمار تصمیم بگیرند و بیمار نمیتواند چیز به دردبخوری به روند معالجه اضافه کند."
کمکم احساس کردم استاد خسته شده و گپوگفت را باید تمام کنم. ولی حیفم آمد از علائق و تفریحات شخصی عزت الله فولادوند چیزی نپرسم. گفتم شما وقتی کارتان تمام میشوم، وقتتان با چه چیزهایی خوش میشود. نمیدانم چرا ابتدا از پاسخ دادن طفره رفت ولی سرانجام گفت: "نشستن با دوستان و صحبت کردن و فیلم دیدن و بویژه گوش دادن به موسیقی." پرسیدم در موسیقی طرفدار کدام سبک هستید؟ گفت: موسیقی خوب! کوتاه نیامدم و گفتم: موسیقی خوب از نظر عزت فولادوند کدام نوع موسیقی است؟ جواب داد: "علائق من در زمینۀ موسیقی، بیشتر شامل موسیقی کلاسیک غربی و آهنگسازان بزرگ غربی میشود. یعنی آهنگسازان موسیقی کلاسیک در سه قرن اخیر. باخ و بتهون و موتزارت و سایر آهنگسازان برجستهای که از بزرگان تمدن بشری هستند. در بین فیلمها هم، به فیلمهای کلاسیک سینما علاقه دارم؛ فیلمهایی که از قرار معلوم هیچ وقت کهنه نمیشوند." در پایان گفتم: ظاهراً روشنفکران ایرانی به موسیقی سنتی ایران زیاد علاقه ندارند و بیشتر مشتاق موسیقی کلاسیک غرباند.
عزت الله فولادوند با آن صدای مطنطن و کلام فاخرش گفت: "من به موسیقی سنتی خودمان علاقه دارم و در نوجوانی هم ویولن ایرانی میزدم. دو سه سال ویولن زدن را تمرین کردم و موسیقی کلاسیک ایرانی را دوست میدارم." تا این تلفنگپ به پایان برسد، غروب هم کار خودش را کرد و شب پاییزی از راه رسید و چادر تاریکش را بر سر شهر افکند. از فولادوند فاضل و فرهیخته تشکر کردم و گوشی را گذاشتم و گفتم.خداحافظ!
دیدگاه تان را بنویسید