راهبردهای مذاکراتی ایران در توافق تاریخی هستهای در وین
برای درک بهتر مذاکرات وین، میتوان از الگوهای ساختار و کارگزار در علوم اجتماعی به طور اعم و روابط بینالملل به طور اخص کمک گرفت. معنی الگوی ساختار و کارگزار توجه بر نقش افراد و عوامل انسانی در برابر اهمیت ضرورتهای پیشینی است که خود را بر بازیگران بینالمللی و داخلی تحمیل میکنند.
اعتمادانلاین- در سالگرد توافق تاریخی وین، بسیاری از جزییات و اخبار پشت پرده این مذاکرات در رسانهها مطرح شدهاند، با این حال هنوز برخی ناگفتهها از این مذاکرات باقی مانده است. اطلاع از برخی از این جزییات به ویژه در داخل کشور میتواند درک و انسجام بهتری بین جریانهای سیاسی در کشور ایجاد کند و به اجماع ملی بر سر استفاده بهینه از فرصتی که برجام برای کشور ایجاد کرده است و همین طور کاهش اختلافاتی که به این موضوع لطمه میزند، یاری رساند.
به هرحال برجام با هزینههای مالی و جانی فراوان و تقدیم شهدای عالیقدر در دو دهه گذشته حاصل شده است و باید به عنوان یک دستاورد ملی مورد توجه قرار گیرد. توافق وین و برجام، شروع یک روند و مرحله جدید برای کشور و نه پایان آن است و همان طور که تجربه یک سال گذشته نشان داده است، نباید به چگونگی اجرای آن بیتفاوت بود و هرگونه غفلت میتواند به منافع کشور لطمه بزند. تداوم دیپلماسی هستهای کشور به ویژه دیپلماسی رسانهای با جامعه هدف مخاطبین 1+5 در شرایط کنونی یک نیاز اساسی است و بالارفتن هزینههای داخلی پیگیری این دیپلماسی رسانهای، به اجرای آن لطمه میزند.
برای درک بهتر مذاکرات وین، میتوان از الگوهای ساختار و کارگزار در علوم اجتماعی به طور اعم و روابط بینالملل به طور اخص کمک گرفت. معنی الگوی ساختار و کارگزار توجه بر نقش افراد و عوامل انسانی در برابر اهمیت ضرورتهای پیشینی است که خود را بر بازیگران بینالمللی و داخلی تحمیل میکنند. در مورد خاص توافق هستهای و برجام، باید به هر دو دسته از عوامل تمرکز کرد، یعنی نه میتوان نقش و نحوه بازیگری افراد را در دستیابی به توافق به طور کلی نفی کرد و نه میتوان صرفا بر نقش افراد در دستاوردهای این توافق تمرکز کرد.
بدون شک شخصیت و تجارب تیم مذاکرات هستهای در دستیابی به برجام بیاثر نبوده است، ولی نمیتوان از روند و اقتضائات دو دهه گذشته هم صرف نظر کرد. به احتمال بسیار زیاد، همین تیم مذاکراتی که برجام را اجرایی کرد، به عنوان مثال 15 سال قبل نمیتوانست برجام را به شکل فعلی به طرفهای مقابل بقبولاند و برعکس این احتمال وجود داشت که به عنوان نمونه در شرایط مناسبتر هشت سال قبل، توافق بهتری را مورد توافق قرار میداد. به همین خاطر باید به برجام با همه دستاوردها یا کاستیهایش، به عنوان یک کار جمعی و ملی در دهه گذشته و به عنوان دستپخت مشترک ساختارها و کارگزاران نگریست. با این حال برای روشن شدن بیشتر ابعاد برجام، توجه به ملاحظات کارگزاران و تیم مذاکرهکننده، میتواند بخشی از راهبرد مذاکراتی ایران را روشن کرده و به پیگیری و اجرای مناسبتر برجام یاری رساند.
نخستین نکته اینکه به نظر میرسید تیم مذاکراتی ایران از ابتدا به روانشناسی امریکاییها و به ویژه موضوع ضرباهنگ (Momentum) مذاکراتی توجه ویژهای داشته است. هرچند مذاکرات هستهای یک مذاکره چندجانبه بود، ولی به هر حال در این مذاکرات، هیات امریکایی یکی از طرفهای اصلی و به عبارت دقیقتر اصلیترین طرف مذاکراتی بود و شاید یکی از دلایل پیشرفت بهتر مذاکرات فعلی، علاوه بر عوامل ساختاری که به آن اشاره رفت، توجه بیشتر به اهمیت ضرباهنگ مذاکرات بر اساس روانشناسی تیم مذاکراتی امریکایی بوده است. ضرباهنگ نماد عملگرایی امریکایی بوده و در فرهنگ و رویه جاری در زندگی امریکاییان از زندگی سیاسی و اجتماعی تا تجارت و نظایر آن اهمیت تعیینکننده و بیبدیلی دارد.
نمونه آن انتخابات امریکاست که نامزدی که در چند ایالت اولیه انتخابات مقدماتی، برنده نشود یا رای خوبی نیاورد، حمایت طرفدارانش را از دست میدهد، چرا که عملگرایی امریکایی میگوید رای خود را برای کسی که شانس پیروزی زیادی ندارد، تلف نکن. توجه به ضرباهنگ یا عملگرایی امریکایی به این معنی است که اکثریت امریکاییها در ورود به هر پروسه و تعامل جدید محتاط هستند و در ابتدا انعطاف بسیار کمی به خرج میدهند، ولی بعد از ورود به جریان و صرف وقت برای آن، میتوان از آنها انتظار انعطافهای بسیار خوبی را داشت. مثلا اگر شما بخواهید منزلی اجاره یا خریداری کنید و قبل از ورود به مذاکرات یک تخفیف قابل توجه در همان ابتدای مذاکرات بخواهید، طرف مقابل شما را جدی نگرفته و کلا وارد بحث با شما نخواهد شد. ولی اگر شما بحث را از سایر موارد غیراختلافی یا کمتنشتر آغاز کنید و انعطافهایی نشان دهید و بعد از مدتی که بخشهای دیگر مذاکرات پیش رفت، همان تخفیف را بخواهید احتمال پذیرش آن بسیار بیشتر است. به همین علت و با توجه به این واقعیت، اکثر امتیازات و انعطافهای اساسی در ساعات آخر مذاکرات وین اخذ شد.
لغو تحریمهای صنایع هوایی و اجازه صادرات برخی اقلام به امریکا یکی از این انعطافها بود. این تحریمها جزو تحریمهای اولیه امریکا بودند و طبق توافق قبلی، نباید در موضوع مذاکرات گنجانده میشد. از ابتدا طرفین توافق کرده بودند برای حصول سریعتر به توافق و کم کردن از پیچیدگیهای مذاکراتی، صرفا روی تحریمهای هستهای و ثانویه متمرکز باشند. با این حال، رییس تیم مذاکراتی ایران در ساعات پایانی مذاکرات و با ابتکار شخصی و با این استدلال که این تحریمها به همراه چند تحریم اولیه دیگر ارزش نمادین در مذاکرات دارد، موفق شد این دستاوردهای دور از دسترس را نیز در برجام بگنجاند.
این تکنیک مذاکراتی هرچند در نهایت به نفع کشور شد، ولی در طول مذاکرات، این احساس نادرست را در برخی منتقدان برجام ایجاد کرد که این ایران است که امتیاز میدهد. این موضوع هسته اولیه مخالفتهای داخلی را شکل داد که با وجود نهایی شدن برجام، جریانی را آغاز کرد که هنوز هم ادامه دارد.
نکته بعدی، تفکر ملی و در چارچوب کلیت نظام در طول دوران مذاکرات بود. در طول دهه گذشته که مذاکرات هستهای در جریان بود و به ویژه در دور آخر مذاکرات هستهای در وین، رهنمودها و خطوط قرمز ترسیمی رهبر فرزانه انقلاب همواره بزرگترین کمک و پشتیبان مذاکرهکنندگان هستهای بوده است. در دور آخر، مقام معظم رهبری به صراحت خطوط قرمز کشور را در بحث هستهای اعلام کرده بودند و تیم هستهای تا آخرین لحظه بر این خطوط پافشاری کردند و قدمی عقب ننشستند.
نکته مهمی که کمتر به آن توجه شده است تلاش وافر تیم هستهای برای عدم استفاده ابزاری از این فرمایشات برای کم کردن بار فشار انتقادات رسانههای داخلی و حتی توجیه شکست احتمالی مذاکرات و بالاتر از آن دور کردن هر شایبهای از معرفی این خطوط به عنوان علت احتمالی ناکامی در مذاکرات بود اگر چه مهمترین موضوع مذاکره حول تامین نظرات و خطوط ترسیمی مقام معظم رهبری بود و در نهایت نیز این خطوط به طور کامل لحاظ شدند. مهمترین راهبرد رسانهای تیم مذاکرات هستهای این بود که هرگاه مخالفان خارجی توافق هستهای، سعی میکردند خطوط قرمز ترسیمی را به عنوان علت بنبست یا شکست احتمالی مذاکرات وانمود کنند، بلافاصله و عامدانه تیم مذاکرات هستهای، برخی نکات فرعی و کماهمیتتر را به صورت رسانهای برجسته میکرد تا از جهتگیری هرگونه بازی ملامت احتمالی به سوی مقام معظم رهبری و خطوط ترسیمی ایشان جلوگیری شود و این تلاشها منحرف شوند.
بسیاری از نقاطی که در طول مذاکرات به عنوان اختلافات اصلی مطرح شد، مثل محدودیتهای موقت تسلیحاتی، در واقع مسائلی بودند که قبلا مورد توافق قرار گرفته بودند و به صورت عمدی برای تبدیل به مناقشات اصلی رسانهای میشدند تا با اقدامات تخریبی رسانههای خارجی مخالف برجام و هدفگیری خطوط ترسیمی رهبر معظم انقلاب جلوگیری شود. تاسفآور اینکه همین نکاتی که عامدانه برای انحراف توجهات از اختلافات اساسی بر سر میز مذاکرات هنوز هم بعد از گذشت یک سال دستمایه اصلی برخی انتقادات داخلی برای حمله به برجام است.
سایر نکات و توجه به جزییات مثل ارتباط مستمر با رسانهای داخلی و خارجی، ابتکاراتی مثل تهیه پیام ویدیویی تاثیرگذار در خلال مذاکرات فشرده، ارسال توییترهای به موقع، هشت جلسه مفصل با خبرنگاران داخلی و خارجی، 13 مصاحبه بعد از برجام با رسانههای اصلی جهانی و ملی، دیپلماسی بالکونی و نظایر آن هم در وین انجام شد که موضوع بحث این نوشتار نیست. در مجموع روشهای مذاکراتی و دیپلماسی عمومی بهکاررفته در این مذاکرات نمونه جالبی از هنر دیپلماسی بود.
آنچه در این مقطع اهمیت زیادی دارد توجه همگانی به این واقعیت است که برجام، برخلاف تصورعمومی، به معنی پایان دشمنیها با ایران نبوده و نیست. از ابتدا هم قرار نبوده چنین باشد. برجام شروع یک مرحله و فرآیند جدید است که با هزینههای گزافی برای کشور به دست آمده است و باید با قدرت و انسجام داخلی اجرای آن پیگیری شود تا در نهایت نتیجه مثبتی برای کشور داشته باشد.
همانگونه که توجه به روانشناسی طرفهای مذاکراتی و دیپلماسی عمومی خارجی کشور نقش مهمی در حصول به این توافق مهم داشته است، ادامه این روند نیز برای ادامه کار امری حیاتی است. به ویژه در چندماه آینده انتخابات ریاستجمهوری امریکا انجام خواهد شد و وجود همدلی و انسجام ملی در مواجهه با شرایط جدید اجرای برجام بسیار تعیینکننده است. امید آنکه با درک درست تحولاتی که به حصول به برجام به عنوان یک دستاورد و تصمیم جمعی انجامیده است و دستاوردهایی که با فداکاری کل آحاد کشور و با تقدیم شهدایی بیمانند در 37 سال گذشته حاصل شده است، با همدلی و انسجام ملی امکان پیگیری و اجرای موثرتر برجام فراهم آید.
*علیرضا میریوسفی/ تحلیلگر مسایل سیاست خارجی/اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید