فیروز دولتآبادی :
دوری از تهران دستاوردی برای ترکیه نداشت
دومین سفر یک مقام عالیرتبه از ترکیه به ایران در سال جاری، روز گذشته رقم خورد و احمد داوداوغلو، نخستوزیر ترکیه در صدر یک هیات بلندپایه سیاسی و اقتصادی به تهران آمد تا امروز خود را صرف دیدار و رایزنی با مقامات عالیرتبه ایرانی کند. این در حالی است که روابط تهران و آنکارا در سال جاری پرفراز و نشیب بوده است.
اعتمادآنلاین- با آنکه ترکها از کشورهایی بودند که از دستیابی به برجام استقبال کردند اما به دلیل مطالب یکی از رسانههای ایران، سفر محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران به ترکیه را هم کنسل کردند تا روابط تهران و آنکارا وارد فاز جدیدی شود. با این حال، سفر نخستوزیر ترکیه به ایران و دعوت ترکها از حسن روحانی برای شرکت در اجلاس سران کشورهای اسلامی در اسلامبول را میتوان گام نخست عادیسازی در روابط دوجانبه با یکدیگر قلمداد کرد.
سفارت ایران در ترکیه نیز در اطلاعیهای اعلام کرد که سفر نخستوزیر ترکیه با هدف توسعه و تحکیم مناسبات و همکاریهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دوجانبه میان ایران و ترکیه و در پی رایزنی و توافق انجام یافته از سوی مقامات عالیرتبه وزارت امور خارجه دو کشور تنظیم شده است. رییسجمهور ترکیه هم در سخنانی گفت: وضعیت در منطقه خیلی حساس و جدی است. در این میان جناب نخست وزیر به ایران سفر خواهند کرد. این سفر هم خیلی مهم است و امیدوارم که جناب نخستوزیر با نتایج خیری از آنجا بازگردد. در رابطه سفر احمد داوداوغلو به تهران و روابط دوجانبه ایران و ترکیه گفتوگویی با فیروز دولتآبادی، سفیر ایران در ترکیه در دولت اصلاحات داشتهایم که مشروح آن در ادامه میآید.
رابطه ایران و ترکیه در سال ٩٤ نوعی رکود سیاسی و سالی پرتنش را تجربه کرد. اصلیترین دلیل این وضعیت به وجود آمده را در چه میدانید؟
من دو مولفه را از مهمترین عوامل کاهش روابط تهران و آنکارا و افت در همکاریها و ارتباطات میان دو کشور موثر میدانم. نخستین مساله، مذاکرات هستهای ایران و گروه ١+٥ بود که به دلیل فشردگی و حجم بالای تحولات خود، موجب شد تا زمان و توان بسیاری از دستگاه دیپلماسی کشور برده شود. بخش اعظمی از ظرفیت دستگاه دیپلماسی در این مدت مصروف مساله هستهای شد و همین موجب شد تا وزارت امور خارجه کمتر به مسائلی چون مسائل منطقهای و روابط دوجانبه با همسایگان و به ویژه ترکیه بپردازد. دومین عامل در این باره را باید در سوریه و تغییر معادلات میدانی آنجا جستوجو کرد. در این مدت، معادلات میدانی سوریه به نفع دولت بشار اسد که مورد حمایت ایران و روسیه است، تغییر کرد و جبهه مخالفان دولت بشار اسد در موقعیت تضعیف قرار گرفتند.
آیا سفر احمد داوداوغلو به تهران را میتوان عزم مشترک تهران و آنکارا برای همکاریهای بیشتر و ترمیم روابط دوجانبه قلمداد کرد؟
حتما اینگونه است. بیتردید یکی از مهمترین موضوعاتی که مقامات دو کشور در این سفر مورد رایزنی قرار خواهند داد، مساله سوریه و چگونگی خروج از بنبست از این بحران خواهد بود. ما باید در این سفر حتما نقطه نظرات خود را به ترکها منتقل کنیم و آنها را متوجه شرایط حساس منطقه کنیم و به آنها یادآور شویم که وضعیت سوریه در شدیدترین نقطه بحرانی خود قرار گرفته است. باید به آنها متذکر شویم که عدم تلاش مشترک برای حل این مساله منجر به پیروزی یک طرف نخواهد شد بلکه شکست را برای همه بازیگران به ارمغان میآورد. دومین مسالهای که در سفر نخستوزیر ترکیه مطرح خواهد شد، تمایل ترکها برای توسعه روابط دوجانبهشان با ایران خواهد بود. تجربه پنج سال گذشته و دوری از ایران نتایج مثبتی را برای ترکیه به همراه نداشته است. این مساله را هم میتوان در مناسبات اقتصادی دوجانبه و هم در سیاستهای منطقهای این کشور دانست. البته نکتهای را هم باید متذکر شوم و آن، این است که ما هم در این پنج سال کار خاصی را برای استمرار روابط دوستانه با ترکها و سایر همسایگان نداشتیم. در دولت گذشته چیزی به نام سیاست خارجی وجود نداشت و سیاست خارجیمان تعطیل بود. آنچه
به اسم سیاست خارجی رخ میداد، بیشتر نمایش بود تا دیپلماسی. با این حال، در دولت آقای روحانی با آنکه دستگاه دیپلماسی تحرکات خوبی داشته است ولی برنامه منسجم و منظمی برای همکاری با همسایگان و افزایش روابط با آنها و از جمله با ترکیه نداشتهایم.
آیا ترکیه این ایران جدید بیرون آمده از سایه تحریمها را فرصت میداند یا تهدید؟
قطعا ترکها ایران پسابرجام را یک فرصت میدانند. روابط ایران و ترکیه در سالهای گذشته هم تحت تاثیر تحریمها نبود. آنکارا هم اعلام کرده بود که در چارچوب سازمان ملل، روابطش را با تهران تنظیم میکند و نه تحریمهای امریکا و اتحادیه اروپایی. آنها هماکنون فرصت همکاری با ایران را بالا و مثبت میدانند. در این مدت هم چوب عدم همکاری با ایران و دوری از تهران را خوردهاند زیرا این مساله نه تنها دستاوردی برای آنها نداشته بلکه هزینههای بالایی را هم در پی داشته است که مهمترین این هزینهها را میتوان در افزایش عملیات تروریستی در این کشور دانست.
آیا ترکیه در حال یارگیری رسمی در منطقه و همراه شدن با سیاستهای عربستان است؟
خیر. اساسا زیرساختی برای توسعه مناسبات بلندمدت میان آنکارا و ریاض وجود ندارد و اگر مناسبات و روابطی میان این دو کشور شکل بگیرد، کوتاهمدت، مقطعی و موردی خواهد بود. آنچه هماینک موجب افزایش همکاریها و توسعه روابط عربستان و ترکیه شده، تمایلاتی احساسی میان دو کشور درباره سوریه است ولی این همکاری هم تابع شرایط زودگذر است و بنیانهای محکمی ندارد. در مقابل این روابط، مناسبات ایران و ترکیه قدمتی ٦٠٠، ٧٠٠ساله دارد و به راحتی هم از بین نمیرود. شرایط کنونی عربستان هم موجب میشود تا ترکها آنها را بازیگر موثری در معادلات منطقهای ندانند و به همین خاطر تمامی تخممرغهایشان را در سبد ریاض نمیگذارند. با این وجود، هماکنون این دو کشور به یکدیگر نزدیک شدهاند زیرا هر دو احساس میکنند که با تغییر معادلات میدانی در سوریه، وضعیت به نفع آنها نیست و فکر میکنند شاید با همکاری بیشتر بتوانند موقعیت خود در سوریه را افزایش دهند ولی در صورتی هم که در آینده موفق بشوند، ما شاهد دوری و افزایش اختلافاتشان خواهیم بود.
سیاستهای ترکیه با عربستان در منطقه چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند؟
همانطور که گفتم اختلافات دو کشور در منطقه بسیار است. حکومت در ترکیه زیرساختی دمکراتیک دارد و این ساختار زیرنظر اتحادیه اروپایی مورد پالایش قرار میگیرد ولی حکومت عربستان، دولتی خودکامه دارد. سیاست خارجی در ترکیه برآیند افکارعمومی است ولی سیاست خارجی عربستان برآیند خاندان سلطنتی است. اردوغان نیازمند آرای مردمی است و همین موجب میشود تا نتواند از حدودی تجاوز کند ولی دولت سعودی بیتوجه به خواست مردم عمل میکند و نگاه مردم برایش اهمیتی ندارد که نمونه آن را میتوان در مورد جنگ با یمن مثال زد. تمایلات عربستان در مسائل منطقهای، تروریستی و شخصی است؛ چه در سوریه، چه در عراق و چه در لبنان ولی گرایش ترکیه در مسائل منطقهای، گرایش به گسترش دموکراسی ترکی است. اکنون سوریه نقطه وصل و اشتراک نظر ترکیه و عربستان است ولی آنها در همین مورد نیز تفاوت دیدگاه دارند. اگر عربستان میخواهد بشار اسد برود، به این خاطر است که آنها از بشار اسد کینه شخصی دارند و میخواهند راه برای سازش اعراب و اسراییل هموار شود ولی ترکیه میخواهد اسد برود تا یک دموکراسی اخوانی در سوریه شکل بگیرد. اهداف اولیه عربستان و ترکیه در سوریه یعنی رفتن بشار
اسد یکی است ولی اهداف هر کدام متفاوت. عدم توجه به این مساله هم از اشتباهات اردوغان بود که بیتوجه به اهداف عربستان به ورطه موردنظر ریاض افتاد و موجب شد تا عربستان سوءاستفاده کند.
سوریه به اصلیترین چالش در رابطه ایران و ترکیه بدل شده است. آیا راهکاری برای حل این اختلافها یا کمرنگ کردن آنها وجود دارد؟
مهمترین مشکلی که در این سالها میان ترکیه و ایران وجود داشته است، فقدان یک برنامه مشخص بر پایه سیاست خارجی است. همان طور که گفتم در دولت قبل سیاست خارجی نداشتیم و فقط حرف و نمایش وجود داشت. متاسفانه در این مدت نیز هم و غم دولت بیشتر معطوف به گرهگشایی از مسائل بینالمللی است تا مسائل منطقهای. در این مدت اکثر توان وزارت امور خارجه در جهت دستیابی و اجرای برجام بوده است. انتظار میرود با اجرایی شدن برجام، دستگاه دیپلماسی توانش را بیشتر معطوف به مسائل منطقهای کند و در خصوص روابط ایران و ترکیه یک برنامه و الگوی مبتنی بر سیاست خارجی تنظیم کند. من اکنون این برنامه برای توسعه و استمرار روابط با ترکیه را نمیبینم و روابط دو کشور بیشتر تحت تاثیر نقاطی چون سوریه، فضای حاصل شده پسابرجام و... قرار گرفته است. اگر این برنامه و الگو تنظیم شود، بیتردید ارتباطات و رفت و آمدها میان دو کشور افزایش مییابد و دو کشور میتوانند گفتوگوهای بیشتری با یکدیگر داشته باشند و از این رهگذر تهران و آنکارا میتوانند شاهد افزایش همکاری و کاهش اختلافات با یکدیگر باشند. حتی ممکن است ما در گفتوگوهایمان به نتیجه خاص و توافقی نرسیم ولی
حداقل به این نتیجه میرسیم که در این باره اختلاف نظر داریم و میتوانیم اختلاف نظرمان را کنترل کرده و مانع از ایجاد یک تنش جدید شویم.
چه الگویی برای دولت آتی سوریه میتواند هم مورد پذیرش ایران و هم ترکیه باشد؟
چندین سال است که بحران سوریه از یک مساله منطقهای به یک بحران بینالمللی تبدیل شده و سطوح و لایههای مختلفی به خود گرفته است. نمیتوان انتظار داشت که با توافق ایران و ترکیه یا توافق ترکیه و امریکا یا چند کشور با هم مساله حل شود. الگوی مشترک خروج از وضعیت کنونی و رسیدن به ثبات هم با توجه به این مساله، باید بینالمللی باشد. بهترین الگو در این باره در فرمایشات مقام معظم رهبری و مواضع جمهوری اسلامی درباره سوریه متبلور است؛ یعنی این مردم سوریه هستند که از حق انتخاب برخوردارند و کسی حق تحمیل نظر خود به مردم سوریه را ندارد. اگر بازیگر خارجی هم میتواند کاری بکند، آن کار باید در راستای تسهیل خواست و نظر مردم سوریه باشد. کسی نمیتواند بگوید بشار اسد برود. این مردم سوریه هستند که مشخص میکنند بشار اسد باشد یا نباشد. اگر داعش و جبهه النصره الان تروریستی شدهاند، بشار اسد کسی بود که در پنج سال گذشته به تنهایی در برابر این تروریستها ایستاد و مقاومت کرد. من فکر میکنم بهترین الگو در این باره آن است که مردم آزادانه انتخاب کنند. مخالفان او هم اگر تروریستی نیستند و حرفی دارند، باید اسلحه را زمین بگذارند و در فرآیندی
دمکراتیک شرکت کنند. الگو باید مبتنی بر آرای مردم و در شرایط آزاد باشد. ما در این چارچوب با ترکیه صحبت کنیم و باید به آنها بفهمانیم که نتیجه دخالتها و سیاستهایشان در آینده چه میشود؟ باید آنها را متوجه سیاستهایشان که اکنون در حال به نمایش گذاشتن خود در سوریه است، کرد. باید به آنها بفهمانیم دست از دخالت در امور سوریه و حمایت از تروریسم بردارند و به تسهیل فرآیند دموکراتیک در سوریه کمک کنند.
رابطه ترکیه با روسیه چگونه تعریف میشود؟
روابط ترکها و روسها در ماههای اخیر ضربات سختی خورده است. اقدام ترکها در ساقط کردن هواپیمای روسیه و ایجاد محدودیت برای آنها در سوریه و حمایتشان از تروریسم از یک طرف و تحریمها و محدودیتی که روسیه بر ترکیه اعمال کرده است، موجب شده روابط آنکارا و مسکو لطماتی جدی ببیند. این لطمات به آسانی قابل ترمیم نیستند. البته ترکیه و روسیه به صورت تاریخی، با یکدیگر مشکل داشته و دارند. طی چند دهه گذشته نیز آن مشکلات تاریخی حل نشده است و به آسانی هم حل نمیشود. من فکر میکنم تنش میان آنکارا و مسکو زمانی به سمت بهبود حرکت میکند که بحران سوریه و عراق به سرانجامی برسد. بعد از حل و فصل بحران سوریه و عراق همه بازیگران تسلیم شرایط جدید خواهند شد و آنگاه شاید بتوان قدمهایی برای حل و فصل بحران ترکیه و سوریه برداشت.
آیا نزدیکی روسیه و ایران زنگ خطری را در ترکیه به صدا در آورده است؟
در عالم دیپلماسی، بهبود روابط میان همسایگان الزاما به معنای ضدیت با کشور ثالثی نیست. یک سیاست خارجی خوب از همکاریهای منطقهای میان کشورها حمایت میکند زیرا میتواند از بهره این همکاری و مناسبات استفاده کند و از مزیتهایش برخوردار شود. روابط ایران و روسیه در شرایط کنونی در برخی جنبهها به سمت راهبردی شدن است ولی این مساله به معنای ضدیت با ترکیه نیست زیرا ایران هیچگاه در معادلات ضد ترکیه شرکت نکرده و نمیکند. سفر احمد داوداوغلو به تهران هم به معنای ضدیت با روسها نیست. من فکر میکنم ترکها از افزایش روابط ما با روسها این تلقی را ندارند. آنها شاید به این نتیجه برسند که افزایش روابط تهران و مسکو موجب کاهش ظرفیتهایشان در ایران میشود ولی آن را علیه خود و در ضدیت با خود نمیبینند.
به چه میزان سیاستهای دولت ترکیه در افزایش تنش میان تهران و آنکارا موثر بوده است؟
نمیتوان سیاستهای دولت ترکیه را نادیده گرفت. تصمیم به دخالت در سوریه و حمایت از تروریسم در تنش میان تهران و آنکارا موثر بوده است، به خصوص آنکه آنها در ابتدا ضریب موفقیت خود را بالا میدانستند. من به یاد دارم که احمد داوداوغلو، زمانی که مسوولیت وزارت امور خارجه را برعهده داشت، در همان روزهای نخست بحران سوریه به تهران آمد و گفت که بشار اسد تا دو، سه هفته دیگر رفتنی است. متاسفانه این اشتباهات از طرف آنها هم نبوده است. ما اشکالاتی داشتهایم. در دوران آقای احمدینژاد از روابط پر ظرفیت ایران و ترکیه استفاده نشد و از آن روابط پر منفعت و همکاریهای گسترده فاصله گرفتیم. در آن زمان، در خصوص سوریه میان مواضع دولت و نظام اختلاف و فاصله وجود داشت. گرایشات غالب در دولت تمایلی به حمایت از سوریه و آقای بشار اسد نداشت و این سیاست رهبری و جریانات سیاسی و امنیتی بود که ایستادگی کردند و اجازه ندادند تا جریانات تروریستی به دستاورد قابل قبولی در سوریه برسند. پس ما در عرصه سیاست خارجی مقصر بودیم و برنامه چندانی هم برای روابط نداشتیم. اکنون نیز شاهد ادامه یافتن آن و البته با ضعف کمتری نسبت به گذشته هستیم. امروز فقط میگوییم
ایران آماده است روابط خوبی را با همسایگان داشته باشد ولی این سخن به معنای داشتن برنامه نیست و ما باید خود را در صحنه گفتوگوهای مستمر با طرف مقابل قرار دهیم تا اشتباهات ترکها را به آنها نشان دهیم و زمینه کاهش آسیبها و هزینهها را فراهم کنیم.
آیا ایران و ترکیه بر سر مسائل کردها در منطقه با هم اختلاف دیدگاه دارند؟
ما اختلاف چندانی در این باره نداریم. سیاست ایران در برابر مساله کردها در ترکیه مبتنی بر گفتوگو و پذیرش خواستهای قانونی و حقوق اولیه آنها است. دولت ترکیه در این مدت پیشرفتهای بسیاری داشته است. من به یاد دارم آنکارا هویت قومی کردها را قبول نداشت و میگفت آنها ترکهای کوهستانی هستند. ما رویه سرکوب را قبول نداریم و طرفین دعوا را به گفتوگو با یکدیگر دعوت کردهایم زیرا گفتوگو راهحل درون سرزمینی میان ترکیه و کردها است. آنها مردم این کشور هستند و ٣٥ تا ٤٠ درصد جمعیت ترکیه را تشکیل میدهند پس دولت مرکزی نباید با آنها همانند یک اقلیت رفتار کند.
ترکیه و عراق چه رابطهای را تجربه میکنند؟
روابط ترکیه و عراق همچنان دچار بحران است. ظاهرا حجم تحرکات ترکیه در شمال عراق کاهش یافته و همین موجب کاهش نگرانی آنها شده است ولی مواضع اعلامی بغداد هم تغییر نکرده و میگوید ترکها در امور سرزمینی عراق دخالت کردهاند. آنها خواستار خروج ارتش ترکیه از شمال عراق هستند. با این حال، تحرکات ترکها کاهش یافته و عراق هم عملکرد نیروهای ترکیه را خیلی در وحدت سرزمینی و تمامیت مرزی موثر نمیداند.
آیا حضور قوی ایران در عراق، ترکیه را به واکنش واداشته است؟
ورود ترکیه در عراق برای ایجاد موازنه با ایران نیست. ما نباید فریب این مساله را بخوریم. حضور ترکها در عراق بیشتر برای مراقبت از تحرکات کردها و حمایت از گروههای تروریستی است. تحرکات نیروهای ترکی هم بهشدت زیر ذرهبین دولت عراق است و ما نیز باید مراقب آنها باشیم. تجربه ترکیه در سوریه برای هفتاد سالشان بس است تا دیگر در امور و مسائل منطقهای دخالت نداشته باشند.
دیدگاه تان را بنویسید