هراس از تکرار «تراژدی کوبانی»؛ چرا آتش‌بس میان دولت سوریه و قسد شکست خورد؟

حدیث روشنی-  با وجود آنکه توافق آتش‌بس میان دولت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) به تازگی برای ۱۵ روز دیگر تمدید شده، تنش‌ها در جبهه «عین‌العرب» (کوبانی) بالا گرفته و دوطرف یکدیگر را به نقض صریح این پیمان متهم می‌کنند. در همین راستا ستاد عملیات ارتش سوریه با انتشار بیانیه‌ای، نیروهای قسد را مسوول حملات گسترده پهپادی و موشکی به مواضع نظامی و مناطق مسکونی حومه عین‌العرب دانست.  به گزارش العربی الجدید، دمشق مدعی شد که قسد با به‌کارگیری بیش از ۲۵ پهپاد انتحاری از نوع FPV، آتش‌بس را به ‌طور آشکارا زیر پا گذاشته است. همزمان طبق گفته منابع سوری، این حملات خسارتی به بار آورد که شامل انهدام ۴ خودروی نظامی و زخمی شدن شماری از غیرنظامیان است. همزمان گروهی از ناظران ادعا می‌کنند که شبه‌نظامیان قسد بارها بزرگراه بین‌المللی M4 و روستاهای پیرامون آن را هدف قرار داده‌اند. ارتش سوریه اما در واکنش، ضمن اعلام موفقیت در سرنگونی چندین پهپاد قبل از برخورد با هدف، تاکید کرد که گزینه‌های لازم برای پاسخ به این تجاوزات و حفاظت از جان شهروندان را در دست بررسی دارد. گفتنی است علاوه بر درگیری‌های نظامی، ارتش سوریه از ادامه روند بازداشت‌های هدفمند توسط قسد خبر داد. طبق این گزارش، نیروهای قسد با محاصره تعدادی از خانواده‌ها در نزدیکی روستای «الشیوخ» قصد بازداشت جوانان را داشتند که منابع آگاه مدعی شدند این اقدام با مقاومت اهالی روبه‌رو شد و به زخمی شدن چندین نفر انجامید.  در سوی دیگر، نیروهای دموکراتیک سوریه با صدور بیانیه‌ای مدعی شدند که در پاسخ به حمله ارتش سوریه به روستای «خراب عشک» در جنوب شرقی کوبانی دست به تلافی زده‌اند. قسد همچنین ضمن متهم کردن دمشق به نقض آتش‌بس، تاکید کرد که همچنان بر حق دفاع از خود در برابر حملات توپخانه‌ای پایبند است. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که توافق آتش‌بس اولیه که قرار بود ۴ روز به طول بینجامد، از شنبه شب برای مدت  ۱۵ روز دیگر تمدید گردید.

از سایکس-پیکو تا خنجر امریکایی

نشریه اوراسیا ریویو با انتشار گزارشی درباره ریشه تحولات کردی اخیر در سوریه آورده است: توافق‌نامه سایکس پیکو که نقشه معاصر خاورمیانه را پس از جنگ جهانی اول ترسیم کرد، باعث شد که کردها بزرگ‌ترین جمعیت بدون دولت در جهان باشند، به گونه‌ای که این جمعیت در کشورهایی چون عراق، سوریه و ترکیه پراکنده شده‌اند. کردها مدت‌هاست که برای تاسیس سرزمین خود، با نام «کردستان» تلاش می‌کنند و برای دستیابی به این هدف اقدامات قابل‌توجهی انجام داده و با قدرت‌های مختلف منطقه‌ای و جهانی همکاری کرده‌اند. با این حال، قدرت‌هایی که همواره با آنها همکاری کرده‌اند، همواره به کردها خیانت کرده‌اند. در حال حاضر نیز نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) به رهبری کردها در شمال و شمال شرق سوریه هدف تهاجم گسترده توسط نیروهای دولتی سوریه و شبه‌نظامیان وابسته قرار دارند که با حمایت ضمنی ایالات‌متحده همراه است.  با استثناهایی اندک، اکثر شهرها و شهرک‌ها به سرعت سقوط و نیروهای‌شان عقب‌نشینی کردند. با این حال نیروهای دموکراتیک سوریه و نهادهای غیرنظامی آن برای سال‌ها تلاش کرده‌اند تا یک نهاد سیاسی چند‌مذهبی و چندقومیتی ایجاد کنند.  به گزارش این نشریه و به ادعای برخی ناظران، سقوط این پروژه نتیجه مستقیم انشعاب ناگهانی و گسترده قبایل عرب از نیروهای دموکراتیک سوریه و اداره خودمختار آن بود و همچنین ناتوانی کردها در بازتعریف روابط اجتماعی و سیاسی با جوامع عرب را برجسته کرده است. اکثر قبایل عرب که توسط نیروهای کرد از حکومت ظالمانه و تروریستی داعش رها شده و سپس زندگی‌ای صلح‌آمیز و باوقار را در مناطق تحت اداره کردها در شمال شرق سوریه داشتند، به سرعت تغییر موضع دادند و با نیروهای احمد الشرع، رییس‌جمهور سوریه، متحد شدند.  به ادعای این گروه از ناظران، این تحولات نتیجه پارادوکسیکال ابیلین است (پارادوکسی است که در آن، مجموعه‌ای از مردم به شکل گروهی، تصمیم به انجام کاری می‌گیرند؛ در‌حالی‌که هر کدام به تنهایی، با انجام آن کار مخالف‌اند).  در هر حال در مقطع فعلی نیروهای کرد به دلیل خیانت ایالات‌متحده که از حامیانشان بود، در وضعیتی از شوک و بهت به‌سر می‌برند، زیرا آنها بیش از دوسوم قلمرویی را که پیش از این دراختیار داشتند، در عرض تنها دو هفته ازدست داده‌اند. با این همه به نظر می‌رسد همه قبایل عرب به نیروهای دولتی سوریه نپیوسته‌اند و تعداد کمی از آنها همچنان در کنار نیروهای دموکراتیک سوریه هستند. اما به‌ طور خاص، کردهای سوریه اکنون خود را قربانی خیانت بین‌المللی می‌دانند، زیرا آنها موثرترین متحد ایالات‌متحده در درگیری سوریه علیه داعش بودند. در طول تاریخ، دیگرانی نیز اقدامات فریبکارانه متعددی علیه کردها انجام داده‌اند. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول، پیمان «سور» حق کردها برای داشتن دولت را به رسمیت شناخت.  وودرو ویلسون، رییس‌جمهور وقت ایالات‌متحده، متعهد شد که ظرف دو سال از تاسیس آن حمایت کند؛ با این حال، وعده او محقق نشد. حال نیز تمام طرف‌ها در حال حاضر کردها را در عرصه سوریه تحت آزار و اذیت قرار می‌دهند.  دولت سوریه، شبه‌نظامیان تحت حمایت ترکیه، داعش و حتی خود ترکیه همگی بر ضد کردها می‌جنگند. از همین رو کردهای سوریه عمیقا مأیوس شده‌اند. تنها کمک‌هایی که ارایه می‌شود ازسوی هم‌وطنان کرد کشورهای همسایه است. برای مثال، اتحادیه میهنی کردستان (PUK) گروه نخبه ضدتروریسم (CTG) خود را برای کمک به نیروهای کرد در روژاوا اعزام کرده و بنیاد بارزانی کمک‌های بشردوستانه قابل‌توجهی ارسال کرده است.  با این وجود این احساس در میان کردها همواره رایج است که شرکای‌شان آنها را رها کرده‌اند. کردها در ده سال گذشته متحدان قابل اعتماد ایالات‌متحده بودند. آنها از ایالات‌متحده و ارزش‌های غربی به ‌طور واقعی حمایت می‌کردند و به دلیل همکاری خود در مبارزه با گروه تروریستی داعش محبوبیت کسب کردند، جایی که بیش از ۱۲ هزار جنگجو را  ازدست دادند. با این حال، برای آنها آشکار شده است که دولت سوریه که اکنون تحت فرماندهی یک تروریست سابق قرار دارد و خود نیز از ایالات‌متحده حمایت دریافت کرده، آنها را قربانی خواهد کرد.  به بیانی دیگر در حال حاضر، ائتلافی از شبه‌نظامیان سابق و عناصر مهمی متعهد به ایدئولوژی‌های افراطی در درون ساختارهای نظامی و اداری خود، بر سوریه حکومت می‌کند. جنایت‌ها علیه جوامع درزی و علوی و همچنین اخیرا کردها، شاهدی بر این مدعی است که سوریه در آینده نزدیک احتمالا به ثبات نخواهد رسید. به نظر می‌رسد شکست در تداوم یک شورش محلی، تنها عامل سقوط روژاوا نبود.  عامل اصلی ارایه پیشنهادی سیاسی مبنی بر اینکه نیروهای سکولار و دموکراتیک در منطقه می‌توانند بر حمایت ایالات‌متحده و غرب تکیه کنند، این شورش را به شکست کشاند. اگرچه گفتار دموکراسی و کرامت انسانی شاید گاهی برای یک دیپلمات و نماینده کنگره امریکا جذاب بوده باشد، اما در واشنگتن هیچ اهمیتی ندارد!

چرخش بزرگ استراتژیک

به گزارش الجزیره، واشنگتن که مدت‌ها حامی اصلی نیروهای دموکراتیک سوریه بود، آتش‌بس نیم‌بند این گروه با دولت موقت سوریه را میانجیگری کرد اما در اعلام اینکه زمان بازگشت نیروهای دموکراتیک سوریه به بدنه دولت جدید سوریه فرا رسیده، با دمشق همسو شد.  گفتنی است تغییر رویکرد شگفت‌آور ایالات‌متحده مدت‌ها در حال شکل‌گیری است، به ‌ویژه پس از برکناری بشار اسد در دسامبر2024. با این همه به باور برخی ناظران حمایت ایالات‌متحده از نیروهای دموکراتیک سوریه همواره مشکل‌ساز بود و درنهایت محکوم به پایان.  به گزارش الجزیره و به نقل از منابعی آگاه در این رابطه همواره مقاماتی به دولت اوباما هشدار داده بودند که پشتیبانی از نیروهای دموکراتیک سوریه یک اشتباه راهبردی است که درگیری را طولانی‌تر کرده و تنش‌های فرقه‌ای را عمیق‌تر خواهد کرد. با این وجود، تصمیم گرفته شد تا از نیروهای دموکراتیک سوریه در نبرد علیه داعش استفاده شود. با این همه در مقطع فعلی سه اتفاق مهم در شام تحت حاکمیت احمد الشرع رخ داده است.  به ادعای ناظران دولت سوریه تاکنون تلاش‌های زیادی انجام داده تا به جامعه کرد اطمینان دهد که از آنها محافظت خواهد کرد، البته این در‌حالی است‌که برای کسانی که از درگیری آسیب دیده‌اند، کریدورهای انسانی برقرار کرده است!  در ۱۶ ژانویه، احمد الشرع، رییس‌جمهور، فرمانی صادر کرد که به کردها عنوان شهروندی اعطا کرده و زبان کردی را در کنار عربی به عنوان یک زبان ملی به رسمیت شناخت. زمان‌بندی این اقدام بی‌نقص بود و ادعای اصلی نیروهای دموکراتیک سوریه مبنی بر مشروعیت‌شان را خنثی کرد. علاوه بر این، نیروهای نظامی و امنیتی سوریه تا حد زیادی از تکرار اشتباهات گذشته که در سواحل و در سویدا دیده شده و طی آن علیه جوامع اقلیت خشونت اعمال شده بود، اجتناب کردند. دومین اتفاق این بود که ارتش سوریه مهارت عملیاتی چشمگیری را در شکست دادن نیرویی که توسط امریکا آموزش دیده و مجهز شده بود و مدت‌ها به عنوان تنها شریک منسجم قادر به مقابله با داعش و سایر تهدیدات افراطی تلقی می‌شد، به نمایش گذاشت.  این رخداد می‌تواند این تصویر را به نمایش بگذارد که پیروزی احمد الشرع اثر نمایشی قدرتمندی خواهد داشت و این ادراک واشنگتن را تقویت می‌کند که اکنون یک شریک نظامی مایل و توانمند در دمشق دارد. این موضوع گزینه‌های راهبردی جدیدی را برای ایالات‌متحده در حالی که دامنه و مدت زمان حضور نظامی خود در شمال شرق سوریه را بازبینی می‌کند، فراهم می‌کند. سومین و مهم‌ترین رویداد این بود که دولت موقت سوریه کنترل میادین نفتی و گازی حیاتی را در شمال شرق به دست آورد؛ به گواه برخی تحلیلگران، این امر به‌ طور قابل‌توجهی بهبود اقتصاد سوریه را تسریع کرده آن‌هم در شرایطی که وابستگی این کشور به حمایت‌های مالی امریکا را کاهش می‌دهد.  دولت دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریکا، خواهان آن است که سوریه از نظر اقتصادی تاب‌آور شود تا بتواند بخشی از ریسک حاصل از حمایت از الشرع را کاهش دهد.  گفتنی است این میادین که بیش از ۸۰درصد از تولید نفت و گاز سوریه را تشکیل می‌دهند، احتمالا سرمایه‌گذاری خارجی را جذب خواهند کرد. اگرچه ممکن است شرکت‌های انرژی امریکا نیز مشارکت کنند و بدین ‌ترتیب به اقتصاد ایالات‌متحده سود برسانند، اما دولت سوریه نیز از طریق توافق با چندین کشور به دنبال تنوع بخشیدن به شرکای سرمایه‌گذاری خود است. البته که این تحولات همچنان سیال هستند و در هفته‌ها و ماه‌های آینده ممکن است تغییرات زیادی رخ دهد. با این حال به نظر می‌رسد دمشق پس از پیشرفت‌های سریع خود، خردمندانه عمل خواهد کرد، چراکه در حالی که نیروهای دموکراتیک سوریه به مناطق عمدتا کردنشین عقب‌نشینی می‌کنند، دولت سوریه احتمالا به دنبال یک توافق مذاکره‌شده با آنها باشد، چراکه ادامه درگیری‌ها هزینه‌های انسانی و اعتباری شدیدی را به همراه خواهد داشت.

تقابل اراده‌های سیاسی و واقعیت‌های میدانی

در شرایطی که دقیقا در دقایق آخر شب شنبه، آتش‌بس میان دولت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه به مدت ۱۵ روز تمدید شد، این آتش‌بس نیم‌بند در کسری از ثانیه از هم فروپاشید. اگرچه در همان دقایق ابتدایی اعلام این خبر یک تحول مطلوب تلقی می‌شد، زیرا به دیپلماسی فضای تنفس بسیار موردنیاز را می‌داد تا شعله‌های جنگ را خاموش، از تشدید تنش منطقه‌ای جلوگیری کند و شاید حتی راه‌حل مذاکره‌شده‌ای را تضمین کند که بدون آن سوری‌های همه گرایش‌ها نمی‌توانند در صلح در کنار یکدیگر زندگی کنند.  با این همه اما باید به منشا این درگیری‌ها نیز توجه داشت. واقعیت این است که جرقه این درگیری، اختلاف بنیادین بر سر این است که چه کسی باید بر شمال شرق غنی از منابع کشور در سوریه که از سال ۲۰۱۵ تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه است، حکومت کند. نیروهای دموکراتیک سوریه، نیروهایی به رهبری کردها، مناطقی در سوریه را که دارای جوامع ترکیبی هستند، کنترل می‌کنند.  پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و تاسیس دولت انتقالی، احمد الشرع، رییس‌جمهور موقت، تلاش کرده تا مناطق پیرامونی سوریه را تحت کنترل دولت درآورد و شبه‌نظامیان مانند نیروهای دموکراتیک سوریه را در نیروهای مسلح ادغام کند. این درحالی است که مقامات جدید سوریه بدون حاکمیت کامل بر تمام قلمرو خود نمی‌توانند به موفقیت برسند.  ازسوی دیگر، نیروهای دموکراتیک سوریه مدت‌هاست که با ادغام مقاومت کرده و برای مناطق تحت حاکمیت خود خواستار وضعیت خودمختاری هستند، بنابراین  این مساله اوضاع دمشق را به نقطه جوش رساند و سرانجام منجر به تهاجم رعدآسای ارتش سوریه در هفته گذشته برای تصرف بخش‌های بزرگی از قلمرو تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه شد، به استثنای سه سنگر؛ شهرهای عمدتا کردنشین کوبانی، قامشلی و الحسکه.  در عین حال و همزمان گزارش‌هایی درباره اقدامات خصمانه‌ای که توسط نیروهای وفادار به دمشق انجام شده، ازجمله اعدام و غارت، منتشر شد. همچنین آزادی زندانیان داعش از زندان‌هایی که پیش از این توسط پرسنل نیروهای دموکراتیک سوریه اداره می‌شد نیز برای بسیاری زنگ خطر را به صدا درآورده است، به‌ ویژه در میان شک و شبهه‌های دیرینه که اقلیتی از نیروهای دخیل در عملیات و همچنین آزادی زندانیان شامل مردانی با پیوندهای گذشته با گروه‌های تروریستی مانند القاعده و داعش هستند.  با این حال نیروهای دموکراتیک سوریه نیز خود شهرتی در اعمال خشونت و سرکوب دارند. مهم‌ترین چهره‌های این گروه به‌ طور نزدیک با حزب کارگران کردستان (PKK) مرتبط هستند، سازمانی که ادعا می‌کند برای خودمختاری مناطق اکثریت کردهای ترکیه می‌جنگد، اما توسط آنکارا، واشنگتن و بروکسل به عنوان یک گروه تروریستی تلقی می‌شود.  با این وجود، شکست‌های اخیر نیروهای دموکراتیک سوریه میلیون‌ها کرد سوری را نسبت به احتمال جابه‌جایی دسته‌جمعی و نقض حقوق بشر برجسته کرده، بالاخص پس از درگیری‌های خشونت‌آمیز میان نیروهای دولتی در مناطق اکثریت علوی و درزی در سال گذشته که گواهی است برای نگرانی‌شان.  گفتنی است تهاجم دمشق اثر متحدکننده‌ای بر کردهای کشورهای همسایه ازجمله ترکیه و عراق داشته است. کردها با انگیزه‌ای از حس همبستگی و خطر مشترک، از مرزها عبور می‌کنند تا از سنگرهای نیروهای دموکراتیک سوریه حمایت کنند؛ رویکردی که می‌تواند درگیری را طولانی‌تر کرده و خطر تشدید تنش را افزایش دهد.  به گزارش نشنال، سوریه اما درنهایت، مدت‌هاست به عنوان یک محور ژئوپلیتیک درنظر گرفته می‌شود که در آن شکایت‌های محلی اغلب بحران‌های منطقه‌ای و حتی جهانی را شعله‌ور می‌کند.  از همین رو ناظران می‌گویند رویدادهای هفته گذشته این حقیقت را به تصویر می‌کشد. چالش کنونی کشور مربوط به وضعیت آینده اقلیت‌های قومی شام ازجمله کردهاست.  در این میان برخی ناظران و منابع آگاه مدعی‌اند احمد الشرع سزاوار قدردانی است، چراکه تلاش کرده نگرانی‌های اقلیت‌ها را تسکین دهد و اخیرا فرمانی صادر کرده که حقوق، شهروندی و زبان کردها را به رسمیت می‌شناسد. اما نیروهای دموکراتیک سوریه خواستار مطالبات بیشتری هستند، ازجمله کنترل بر سرزمین‌هایی که اکثریت جمعیت آنها را کردها تشکیل نمی‌دهند. احتمالا به همین دلیل است که برخی کارشناسان معتقدند که آتش‌بس نقض شده فرصتی کوتاه برای گفت‌وگو در مورد این بود که چگونه نیروهای دموکراتیک سوریه می‌توانند در دولت مرکزی ادغام شوند. اما سوال مهم این است که آیا دمشق می‌تواند با خواسته‌های کردها در مورد نمایندگی سیاسی، تقسیم منابع و حفاظت در برابر ادغام اجباری کنار بیاید یا خیر، چراکه به نظر می‌رسد چنین سازشی نه تنها برای مبارزه با داعش حیاتی است، بلکه برای آینده خود کشور نیز ضروری است. بنابراین، ذی‌نفعان، چه در داخل و چه در خارج از سوریه، نیاز فوری دارند تا به یک توافق مذاکره‌ شده در مورد این مسائل دست یابند، در غیر این صورت دمشق ممکن است جنگ را ببرد، اما این خطر همواره وجود دارد که هرگز صلح پایدار به دست نیاید.