کد خبر: 800993
|
۱۴۰۵/۰۹/۰۱ ۰۸:۵۵:۴۸
| |

بررسی وضعیت خشکسالی در جهان و ایران / خشکسالی و تغییر اقلیم بحران در ایران پایان می‌یابد؟

احد وظیفه گفت: پرسش کلیدی امروز این است: اگر امسال بارش به حد نرمال برگردد، بحران آب ایران تمام می‌شود؟ مسیر رسیدن به پاسخ این پرسش از سه لایه می‌گذرد: فیزیک اقلیم (گرمایش و کم‌بارشی)، تغییرات انسان‌زاد محلی (برداشت آب، تغییر کاربری، فرونشست) و آمایش و حکمرانی (توسعه ناهمخوان با اقلیم). هدف، نه تعیین مقصر که نشان دادن سهم هر لایه بر پایه داده و فیزیک است.

بررسی وضعیت خشکسالی در جهان و ایران / خشکسالی و تغییر اقلیم بحران در ایران پایان می‌یابد؟
کد خبر: 800993
|
۱۴۰۵/۰۹/۰۱ ۰۸:۵۵:۴۸

گزارش‌های دو دهه اخیر سازمان‌های بین‌المللی، حاکی از افزایش وسعت مناطق درگیر با خشکسالی، کم‌آبی یا بی‌آبی است. در این گزارش‌ها تاکید شده که افزایش وسعت خشکسالی در سراسر جهان، پدیده تک عاملی نبوده و با گرم شدن کره‌زمین به دلیل افزایش مصرف گازهای گلخانه‌ای و تغییرات اقلیمی، تداوم الگوی کشت پرآب‌بر، توسعه صنایع و افزایش مصرف‌گرایی، ارتباط مستقیم دارد.

به گزارش اعتماد، سال 2024 مجله «لنست» گزارشی منتشر کرد که حاکی از افزایش سه برابری وسعت مناطق درگیر خشکسالی شدید یک ماهه از 15درصد به حدود 50درصد و افزایش 6برابری وسعت مناطق درگیر خشکسالی شدید سه ماهه یا بیشتر از 5درصد به حدود 30درصد از دهه 80 میلادی بود.

تناقض پیچیده گزارش‌های جهانی، رویارویی بحران دسترسی به آب و افزایش وسعت خشکسالی، در مقابل بارندگی‌های سیل‌آساست؛ بارشی که به طراوت و رونق منجر نمی‌شود بلکه مرگ و تخریب و ویرانی به بار می‌آورد و حتی بحران بی‌آبی و خشکسالی را شدت می‌بخشد. گزارش لنست، تاییدی بر واقعیت محتوم خشکسالی و عواقب غیرقابل جبران پدیده‌ای بود که بشر در گسترش آن نقش مستمر و غیرقابل انکار داشته و دارد. افزایش گرمای زمین به دلیل افزایش مصرف گازهای گلخانه‌ای، به تبخیر منابع آبی منجر می‌شود و زمین خشکیده، لایه‌ای ضخیم و غیرقابل نفوذ در برابر بارشی است که راهی برای جاری شدن در رگ‌های زیرزمینی پیدا نمی‌کند و در عرصه شهرها و روستاها، خروشان و مخرب، می‌تازد و دست‌سازهای بشر را به آوار تبدیل می‌کند و پس از فرونشست امواج سیل، باز هم بشر دست به کار اتلاف منابع آبی می‌شود تا این تل آوار را دوباره به سازه‌ای بلندقامت تبدیل کند و این چرخه معیوب، نسلی به نسل دیگر ادامه خواهد داشت.  گزارش سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با توسعه و رفاه انسانی، تایید می‌کند که به دنبال افزایش خشکسالی و بحران بی‌آبی در سراسر جهان، به تعداد جمعیتی که با ناامنی غذایی و سوءتغذیه گرسنگی مواجه شده‌اند هم اضافه شده و مناطقی از قاره آفریقا و خاورمیانه درجاتی بسیار شدید از بحران بی‌آبی، گرسنگی و فقر ناشی از خشکسالی را سپری می‌کنند.

 

وضعیت در ایران چگونه بوده و هست؟

قرار گرفتن ایران در منطقه‌ای کم‌بارش و موسوم به کمربند خشک جغرافیایی که تنها یک‌سوم متوسط بارش جهانی را دارد، یکی از عوامل موثر در توسعه خشکسالی از دهه 1350 بوده است. تبعات خشکسالی در ایران، اشکال مختلفی از خسارات غیرقابل جبران برای توسعه انسانی و اقتصادی کشور ایجاد کرده که فرونشست زمین به دلیل بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و افزایش بحران زیست انسانی با رشد این پدیده غیرقابل بازگشت، خالی شدن روستاها از سکنه به دلیل بی‌آبی، تهدید جدی حیات کشاورزی و خطر وابستگی اقتصاد غیرنفتی به واردات، توقف و رکود و عقبگرد شاخص‌های توسعه انسانی به دلیل بحران آب، نابودی محیط‌زیست و حیات‌وحش، مهم‌ترین سرفصل‌های فهرست بلند خسارات ناشی از خشکسالی است.

در اطلس خطر آبی که سال 2019 منتشر شد، نام ایران در فهرست 17 کشور مواجه با تنش آبی بسیار بالا، در ردیف چهارم و بعد از قطر، اسراییل و لبنان قرار گرفته بود.

موسسه منابع جهان WRI هم در رتبه‌بندی 33 کشور دچار تنش شدید آبی تا سال 2040 میلادی، ایران را با امتیاز 4.91 از 5 (5 به معنای شدیدترین تنش آبی) در ردیف 13 جدول قرار داده و اعلام کرده که ۱۴ کشور از این فهرست که تا سال ۲۰۴۰ با بیشترین تنش آبی روبه‌رو خواهند بود، در خاورمیانه قرار دارند.  این موسسه، رشد سریع جمعیت، افزایش مصرف‌گرایی، افزایش تقاضای آب در مصارف کشاورزی و صنایع غذایی، مهاجرت به شهرها را از عوامل موثر در بحران شدید آب برای 33 کشور جهان دانسته و هشدار داده که با افزایش نوسانات شدید در میزان بارندگی در برخی نواحی، جوامع تحت‌تاثیر با تهدیدهای جدی‌تری همچون خشکسالی و سیل مواجه خواهند شد علاوه بر آنکه بحران خشکسالی و کمبود ذخایر آبی، حتی می‌تواند پایداری و ثبات رژیم‌های سیاسی در این 33 کشور را هم تحت تاثیر قرار دهد چنان‌که اعتراضات و جنگ داخلی سوریه در سال 2011، دلیلی جز بی‌آبی و سوءمدیریت ذخایر زیرزمینی و غیرممکن شدن کشاورزی و اجبار 1.5 میلیون کشاورز و دامدار به مهاجرت نداشت.  شرکت مدیریت منابع آب ایران که از زیر مجموعه‌های سازمان هواشناسی کشور است، در نیمه دهه 1380، با استناد به نتایج تحقیقات کارشناسان حوزه اقتصاد و کشاورزی، شواهدی از تاثیرات خشکسالی در نقاط مختلف ایران را اعلام کرد. طبق نتایج این تحقیقات، بررسی میانگین وضعیت بارش در فاصله سال‌های 1336 تا 1372 نشان می‌دهد که وسعت خشکسالی در کشور در سال 1336 حداقل 11درصد و در سال 1352 حداکثر 92درصد بوده است. نتیجه تحقیق دیگری نشان می‌دهد که در خشکسالی سال‌های 1377 تا 1378 حدود 70درصد محصولات دیم و 10درصد محصولات آبی صدمه دیده و تولید گندم 2.4 میلیون تن و تولید برنج حدود 400 هزار تن کاهش یافته است. در گزارش دیگری اعلام شده بود که طی سال‌های آبی 1378 تا 1381 خشکسالی بلندمدت‌ و شدید در 25 استان بزرگ کشور به افت شدید آب‌های سطحی و زیرزمینی منجر شده که شدت این خشکسالی در استان‌های کرمان، خراسان، فارس و سیستان و بلوچستان بیشتر بوده و بیش از نیمی از جمعیت کشور را با بحران آب و غذا روبه‌رو کرده علاوه بر آنکه در این بازه زمانی به دنبال افت 45درصدی منابع ذخیره آب کشور، حدود 3 میلیون تن گندم و 280 هزار تن جو نابود شده و 800 هزار راس دام بر اثر تشنگی و گرسنگی تلف شده و بسیاری نیز به کشتارگاه‌ها فرستاده شدند.

گزارش دیگری هم از خسارت 520 میلیون دلاری به باغات در سال 1380 حکایت دارد درحالی‌که بیشترین وسعت خشکسالی در این سال در بندرعباس (50درصد) زابل (46.7درصد) زاهدان (43درصد) یزد (42درصد) ایرانشهر (40درصد) و کرمان (27درصد) بوده است.

شرکت مدیریت منابع آب ایران، با استناد به نتیجه تحقیقات دیگری می‌گوید که در سال 1381 در مجموع حدود 65درصد از اراضی کشور، در گستره اقلیم خشک و فراخشک قرار گرفته و سال 1386 اثر مستقیم خسارت ناشی از کاهش هر یک میلی‌متر بارندگی برابر 98 میلیارد ریال برآورد شده است.

نیمه دهه 1400 و تداوم بحران بی ‌آبی و خشکسالی

هفته قبل، انجمن ترویج علم ایران، نشستی با محور خشکسالی و بحران بی‌آبی و تاثیر تغییرات اقلیمی در ایران برگزار کرد. مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و فرهنگستان علوم، احد وظیفه، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی و مهری اکبری، دانشیار اقلیم‌شناسی دانشگاه خوارزمی، سخنرانان این نشست بودند و ضمن آنکه تاثیربارش‌های اخیر در بهبود وضع ذخایر زیرزمینی را امید بخش ندانستند، با مروری بر سابقه خشکسالی و بحران آب در ایران، آینده پیش روی جامعه را ترسیم و بررسی کردند.

مهدی زارع

دانشمندانی که سقوط تمدن‌های کهن را مطالعه می‌کنند، به یک الگوی تکراری و تلخ اشاره می‌کنند: بهره‌برداری و مصرف بیش از حد از منابع در ترکیب با تغییرات اقلیمی. این کشف برای زمان ما چه معنایی دارد؟ آیا ما نیز در مسیر همان تمدن‌هایی قرار گرفته‌ایم که زمانی شکوه داشتند و سپس ناپدید شدند؟ تمدن مایا نمونه‌ای کلاسیک است. مایاها با بهره‌گیری از تمدن‌های پیشین مانند اولمک، بین سال‌های ۲۵۰ تا ۹۰۰ پس از میلاد تمدنی عظیم در امریکای مرکزی بنا کردند. اما بسیاری از شهرهای آنها حدود سال ۹۰۰ میلادی به سرعت رها شدند. تحقیقات منتشرشده در مجله Science با تحلیل رسوبات دریاچه‌ای نشان داد که خشکسالی شدید عامل اصلی بوده است. در دوره‌های صد ساله، بارش سالانه تا ۵۰درصد کاهش یافته و در شرایط خشکسالی شدید این رقم به ۷۰درصد رسیده است. لایه‌های رسوبی نشان می‌دهند که با کاهش بارندگی، حجم دریاچه کم شده، ذرات سبک‌تر تبخیر شده و عناصر سنگین باقی مانده‌اند. این تحقیق اهمیت دارد چون نشان می‌دهد تغییرات ویرانگر آب‌وهوا چگونه می‌تواند تمدن بشری را نابود کند. تمدن سومر در جنوب بین‌النهرین (عراق امروزی) نیز سرنوشت مشابهی داشت. سومریان حدود شش هزار سال پیش یکی از نخستین جوامع بزرگ تجاری بودند. حدود ۴۲۰۰ سال پیش، فرهنگ و زبان سومری از منطقه ناپدید شد. شواهد باستان‌شناسی و زمین‌شناسی تایید می‌کند که در دوره‌ای ۲۰۰ تا ۳۰۰ ساله از خشکسالی‌های متوالی، زمین‌های میان‌رودان بایر شدند، آب رودخانه‌ها خشکید، کشتزارها نابود شدند و اقوام مهاجم از مرزهای شمالی حملات خود را آغاز کردند. بسترهای خشک رودخانه‌ها و دریاها گواه دگرگونی اقلیمی شدید است. خشکسالی ۲۰۰۶–۲۰۱۰ (به‌ویژه ۲۰۰۷–۲۰۰۹) در هلال حاصلخیز (سوریه، بخش‌هایی از عراق و ترکیه) یکی از شدیدترین خشکسالی‌های ثبت‌ شده در منطقه بود و براساس پژوهش‌های علمی، به عنوان یک عامل تشدیدکننده (نه علت اصلی) در ناآرامی‌های سوریه و به ‌طور غیرمستقیم در بی‌ثباتی عراق نقش داشت. این خشکسالی با شکست گسترده کشاورزی، مهاجرت داخلی، فشار بر شهرها و تشدید نارضایتی‌های موجود همراه شد، اما پژوهش‌ها تاکید می‌کنند که عوامل سیاسی، اقتصادی و حکومتی، بسیار تعیین‌کننده‌تر بودند. یافته‌های کلیدی پژوهش‌های علمی (به ‌ویژه مطالعه PNAS ۲۰۱۵) مطالعه مهم Colin Kelley و همکاران در Proceedings of the National Academy of Sciences (۲۰۱۵) نشان داد که خشکسالی ۲۰۰۷–۲۰۱۰ بدترین خشکسالی چند ساله در رکورد ابزاری منطقه بود. بارش زمستانه (اصلی‌ترین منبع باران) به ‌شدت کاهش یافت و دماهای بالاتر، تبخیر خاک را افزایش داد. تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی (گرمایش و کاهش بارش بلندمدت) احتمال وقوع چنین خشکسالی شدید ۳ ساله را ۲ تا ۳ برابر بیشتر کرد. در شمال‌شرق سوریه (استان‌های حسکه، رقه و دیرالزور - سبد نان کشور) کشاورزی فروپاشید؛ تولید گندم حدود 47درصد و تولید جو حدود 67درصد کاهش یافت؛ دام‌ها تلف شدند. حدود 3/1 تا 5/1 میلیون نفر تحت تاثیر قرار گرفتند و صدها هزار نفر (برآوردهای تا 5/1 میلیون) از مناطق روستایی به حاشیه شهرهایی مانند دمشق، حمص، حماه، حلب و درعا مهاجرت کردند. این مهاجرت با ورود حدود یک تا 1.5 میلیون پناهنده عراقی (پس از تجاوز نظامی امریکا در ۲۰۰۳) و رشد جمعیت شهری همزمان شد و فشار شدیدی بر زیرساخت‌ها، اشتغال، مسکن و قیمت مواد غذایی وارد کرد. قیمت غلات بین ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ حدود 27درصد افزایش یافت. دولت بشار اسد با سیاست‌های کشاورزی ناپایدار (توسعه بیش از حد کشت گندم با یارانه، پمپاژ بی‌رویه آب‌های زیرزمینی) و پاسخ ضعیف به بحران (قطع یارانه‌ها در اوج خشکسالی) آسیب‌پذیری را تشدید کرد. این شرایط به نارضایتی‌های موجود (فساد، نابرابری، سرکوب سیاسی) اضافه شد و در فضای بهار عربی ۲۰۱۱ به اعتراضات کمک کرد. پژوهش‌های دیرین‌اقلیمی در فلات ایران تصویر روشن‌تری ارایه می‌دهند. پژوهشی مشترک به سرپرستی دکتر علی پورمند در دانشگاه میامی با حمایت بنیاد ملی علوم امریکا نشان داد که افول تمدن‌هایی چون اکد، سومر، اور، عیلام، پادشاهی ماد، امپراتوری هخامنشی، اشکانی، ساسانی و حتی صفوی، با دوره‌های شاخص خشکی در منطقه همزمان بوده است. شرایط مناسب محیطی، خاک حاصلخیز و توانایی مدیریت منابع آب، ارکان اصلی شکل‌گیری این تمدن‌ها بودند. اقتصاد ساکنان فلات ایران و میان‌رودان بر پایه کشاورزی، دامداری و صادرات چوب استوار بود؛ بنابراین تاثیر تغییرات اقلیمی ناگهانی دور از ذهن نیست. بررسی رسوبات حاشیه دریاچه نئور اردبیل مجموعه‌ای از داده‌های دیرین‌اقلیمی با دقت زمانی بالا فراهم کرده است. بین ۶۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سال پیش، فلات ایران دوره‌ای مرطوب را تجربه کرد. از حدود ۶۰۰۰ سال پیش و همزمان با تغییر انرژی دریافتی از خورشید به‌دلیل تغییرات مداری زمین، تناوب دوره‌های خشک با ریزگرد فراوان افزایش یافت. تغییرات میزان عنصر تیتانیوم به عنوان نشانگر دوره‌های ورود ریزگرد و خشکسالی به کار رفته است. امروز وضعیت چگونه است؟ توزیع جمعیت و ریسک مخاطرات در ایران نگران‌کننده است. تمرکز بالای جمعیت در مناطق پرخطر شمال و غرب کشور، نقشه‌های پهنه‌بندی آسیب‌پذیری بالای زیرساخت‌ها را نشان می‌دهند و قرار گرفتن تهران و کلان‌شهرها در پهنه‌های با خطر بسیار بالا، ضرورت پراکندگی مراکز حیاتی و مقاوم‌سازی گسترده را گوشزد می‌کند. رکوردهای دمایی و افزایش غلظت دی‌اکسید کربن نیز هشدارآمیزند. آگوست ۲۰۲۶ به عنوان یکی از گرم‌ترین ماه‌های تاریخ ثبت شد. بالاترین میانگین روزانه CO₂ (دی اکسید کربن) به 44/409 ppm رسیده و پیش‌بینی می‌شود در صورت عبور از ۴۵۰ ppm، گرمایش زمین از ۲ درجه سانتی‌گراد فراتر رود. این روند برای مناطق خشک مانند ایران، تهدید وجودی محسوب می‌شود. بحران تنوع زیستی نیز در جریان است؛ در ۳۰۰ سال گذشته ۷۵ گونه پستاندار منقرض شده‌اند و پیش‌بینی می‌شود تا ۵۰ سال آینده وضعیت پستانداران بحرانی شود. انسان در حال شکل‌دهی به ششمین انقراض بزرگ است. یخچال‌های ایران نشانه‌های مستقیم تغییر اقلیم هستند: علم‌کوه در البرز غربی، دماوند و توچال در البرز مرکزی، زردکوه و دنا در زاگرس، سبلان و لاله‌زار کرمان. عقب‌نشینی این یخچال‌ها امنیت آبی بلندمدت را تهدید می‌کند. مدل‌سازی و پیش‌بینی با داده‌های نزدیک‌مدت (Asadi-RahimBeygi و همکاران، ۲۰۲۵) نشان می‌دهد خشکسالی پایان نیافته است. بارش‌های شدید ال‌نینو بهبود مقطعی در ورودی سدها ایجاد کرده‌اند، اما روند ساختاری خشکسالی، کسری آبخوان‌ها و افزایش فراوانی خشکسالی و مخاطرات مرکب همچنان پابرجاست. پرشدگی متوسط سدها حدود ۴۳درصد است و بیش از ۵۷درصد ظرفیت خالی مانده. فراوانی خشکسالی تا ۲۰۲۸ افزایش پیش‌بینی می‌شود و بیش از ۳۶درصد مساحت ایران در ریسک بالای مخاطرات مرکب قرار دارد. چرا خشکسالی ادامه دارد؟ به دلیل کسری انباشته آبخوان‌ها (بسیاری حتی با چند سال ترسالی احیا نمی‌شوند)، تبخیر حدود سه برابر میانگین جهانی همراه با مصرف بیش از حد آب در بخش کشاورزی، مدیریت ناکافی رواناب‌های سیلابی و افزایش مخاطرات مرکب (خشکسالی + موج گرما + سیلاب ناگهانی). درس تاریخی روشن است: خشکسالی، کمبود آب و فشار منابع می‌تواند به بی‌ثباتی سیاسی و درگیری منجر شود. پدافند مدنی باید تغییرات اقلیمی را به عنوان تهدید امنیتی ببیند. تمدن‌ها نه تنها با شمشیر، بلکه با خشکسالی و بی‌توجهی به ظرفیت اقلیمی نیز سقوط کرده‌اند.

احد وظیفه

 پرسش کلیدی امروز این است: اگر امسال بارش به حد نرمال برگردد، بحران آب ایران تمام می‌شود؟ مسیر رسیدن به پاسخ این پرسش از سه لایه می‌گذرد: فیزیک اقلیم (گرمایش و کم‌بارشی)، تغییرات انسان‌زاد محلی (برداشت آب، تغییر کاربری، فرونشست) و آمایش و حکمرانی (توسعه ناهمخوان با اقلیم). هدف، نه تعیین مقصر که نشان دادن سهم هر لایه بر پایه داده و فیزیک است.

گرمایش جهانی ادامه دارد. گزارش سالانه WMO درباره وضعیت اقلیم جهان (منتشر شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶) دو پیام اصلی دارد: سال ۲۰۲۵ حدود 43/1 درجه بالاتر از دوره ۱۸۵۰- ۱۹۰۰ بوده و در میان دو تا سه سال گرم‌ترین قرار داشته است. سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ گرم‌ترین 11 سال ثبت ‌شده هستند و سه سال اخیر، گرم‌ترین دوره پایش ۱۷۶ ساله را تشکیل می‌دهند. WMO برای نخستین‌بار «عدم‌توازن انرژی زمین» (EEI) را به عنوان شاخص اصلی معرفی کرده است: سامانه اقلیم، انرژی بیشتری نسبت به بازپس دادن دریافت می‌کند و این ریشه فیزیکی گرمایش است. میانگین چندساله از 5/1درجه عبور کرده است. ایران هم نه متهم، بلکه بخشی از سامانه در حال تغییر و در بخش‌های کانونی آن است.

گرمایش، چرخه آب را بازآرایی می‌کند. رابطه کلازیوس-کلاپیرون می‌گوید به‌ازای هر یک درجه سلسیوس افزایش دما، ظرفیت جو برای نگهداری بخار آب حدود ۶ تا ۷درصد افزایش می‌یابد. نتیجه، دو اثر همزمان است: بارش‌ها شدیدتر و کوتاه‌تر می‌شوند و فاصله دوره‌های خشک بلندتر می‌گردد؛ در عین حال تقاضای تبخیری جو و نیاز آبی گیاهان افزایش می‌یابد. مسیر توفان‌ها و پهنه خشک نیمه‌حاره نیز جابه‌جا می‌شود. پس گرمایش فقط «گرم‌تر شدن» نیست؛ توزیع زمانی و مکانی بارش را تغییر می‌دهد و تبخیر را در هر حال بالا می‌برد. در نواحی نیمه‌حاره خشک، شواهد از گسترش و تشدید خشکی حکایت دارد. سه لایه هم‌افزا در بحران آب ایران وجود دارد. لایه نخست فیزیک اقلیم است: گرمایش، جابه‌جایی جت‌استریم، ال‌نینو و لانینا، افزایش تبخیر-تعرق که عرضه آب تجدیدپذیر را کم می‌کند. لایه دوم تغییرات انسان‌زاد محلی است: برداشت بیش از تغذیه، فرونشست، خشک شدن تالاب‌ها، تغییر کاربری و پوشش گیاهی. لایه سوم آمایش و حکمرانی است: استقرار کشاورزی، صنعت و شهر فراتر از ظرفیت اقلیمی-اکولوژیک با تکیه بر میانگین‌های گذشته. مفهوم «خشکسالی انسان‌زاد» وقتی مطرح می‌شود که کنش انسان خشکسالی طبیعی را تشدید یا طولانی می‌کند.

ایران گرم می‌شود. میانگین دمای سالانه کشور روند صعودی دارد. ناهنجاری سال آبی جاری و رتبه گرم‌ترین سال‌ها این روند را تایید می‌کنند. بارش نیز کم شده و کوتاه و شدید شده است. مساله فقط مقدار بارش نیست؛ شدت و توزیع زمانی آن هم هست. بارش‌های کوتاه و شدید، رواناب سریع و سیل می‌سازند و فرصت نفوذ و تغذیه آبخوان را کم می‌کنند.

چرا باران کم شده؟ فیزیک سامانه‌های بارشی مهم است. بارش ایران عمدتا از توفان‌های شرق‌سو و سامانه‌های مدیترانه‌ای تامین می‌شود. وقتی مسیر معمول سامانه‌ها جابه‌جا یا ضعیف شود، ایران سهم کمتری می‌گیرد. گرمایش و تغییر ویژگی‌های سامانه‌های جوی، ازجمله جابه‌جایی جت، با این الگو سازگار است. نوسان‌های طبیعی مانند ال‌نینو، لانینا و دوقطبی اقیانوس هند سال‌به‌سال بارش را بالا و پایین می‌برند، اما این نوسان‌ها روی یک روند گرمایش سوار می‌شوند. یک سال پربارش به ‌تنهایی روند بلندمدت را برنمی‌گرداند. مکانیسم «گرمایش قطب ← تضعیف جت ← کم‌بارشی» هنوز میان پژوهشگران محل بحث است.

حتی اگر بارش نرمال شود، کسری جبران نمی‌شود. آب قابل‌دسترس از تفاضل بارش و تبخیر-تعرق به دست می‌آید. با گرمایش، تبخیر-تعرق بالا می‌رود؛ کسری فشار بخار بیشتر، فصل رشد طولانی‌تر و نیاز آبی گیاهان بیشتر می‌شود. پس با همان بارش، آب کمتری برای رواناب، رطوبت خاک و تغذیه آبخوان می‌ماند. به این وضع «خشکسالی داغ» یا خشکسالی ناشی از تقاضای جوی می‌گویند. مقایسه SPI 

(که فقط بارش را می‌بیند) با SPEI 

(که دما و تبخیر را هم وارد می‌کند) نشان می‌دهد جایی که SPEI شدیدتر از SPI خشکسالی نشان می‌دهد، همان اثر گرمایش است. جمله کلیدی: «بارش لازم است اما دیگر کافی نیست.»

لایه انسان‌زاد با داده ماهواره‌ای قوی‌ترین حالت را دارد. مطالعه Payne و همکاران (۲۰۲۵) با تصاویر راداری Sentinel-1، ۱۰۶ پهنه فرونشست با نرخ بیش از ۱۰ میلی‌متر در سال به مساحت حدود 400/31 کیلومتر مربع (حدود ۲درصد کشور) شناسایی کرده است. حدود ۷۷درصد این موارد به کشاورزی مرتبط است و اطراف رفسنجان با نرخی بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال از سریع‌ترین‌ها در جهان است. بخش مهمی از فرونشست برگشت‌ناپذیر است؛ با فشردگی رسوبات، ظرفیت ذخیره آبخوان برای همیشه کم می‌شود. فرونشست علاوه بر آب، خطر شکاف‌ها و آسیب به زیرساخت‌ها را هم به همراه دارد.

برنامه‌ریزی بر پایه «نرمال» گذشته ناکارآمد شده است. تقاضا برای دوره‌ای طراحی شده که آب بیشتری در دسترس بود و عرضه امروز کمتر است. شکاف میان آن دو همان ناترازی است. مفهوم ناایستایی (non-stationarity) می‌گوید طراحی بر پایه میانگین‌های گذشته در اقلیمی که تغییر کرده معتبر نیست. چهار مصداق ملموس وجود دارد: الگوی کشت آب‌بر در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، استقرار صنعت و شهر بدون سنجش ظرفیت منطقه، انتقال بین‌حوضه‌ای به‌جای مدیریت تقاضا و سدسازی با فرض رواناب گذشته. وقتی سه لایه به هم می‌رسند، حلقه‌ای بازخوردی شکل می‌گیرد: کم‌بارشی و گرمایش ← کاهش آب سطحی ← برداشت بیشتر از آب زیرزمینی ← فرونشست و خشک شدن تالاب‌ها ← گردوغبار، گرمای محلی و تبخیر بیشتر ← فشار مجدد. بخشی از این اثرها، به ‌ویژه فرونشست و از دست رفتن ظرفیت آبخوان، با برگشت باران جبران نمی‌شود. پاسخ پرسش آغازین روشن است: بحران با بازگشت باران پایان نمی‌یابد. دوره‌های خشک می‌آیند و می‌روند، اما اقلیمی که به آن عادت کرده بودیم بازنمی‌گردد. تبخیر بالاتر است، ذخیره برفی ضعیف‌تر شده و بخش مهمی از زیان‌های انسان‌زاد برگشت‌ناپذیر است. سه توصیه کوتاه برای وضعیت فعلی شامل ورود خدمات اقلیمی و پیش‌بینی فصلی و هشدار زودهنگام به آمایش و تخصیص آب؛ طراحی بر پایه اقلیم در حال تغییر با دوره مبنای به‌روز و سناریوها و مهار برداشت و بازگشت به ظرفیت تجدیدپذیر است و پیام مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی درباره وضع موجود این است که بحران اصلی، کاهش بارش نیست بلکه پایان بی‌توجهی به ظرفیت اقلیمی است. 

برای مطالعه و بررسی آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال اعتمادآنلاین در «روبیکا» و «بله» مراجعه کنید.

دیدگاه تان را بنویسید

خواندنی ها