احتمال وقوع زلزله بالای ۷ ریشتر در ایران چقدر محتمل است؟

مهدی زارع در یادداشتی با عنوان «احتمال زمین‌لرزه شدید در پاناما چقدر است؟» در روزنامه اعتماد نوشت: زمین‌لرزه 9 اکتبر 2026 پاناما و الگوی کلی فعالیت‌های «حلقه آتش» بازتاب‌دهنده سامانه‌ای پیچیده و پویاست؛ سامانه‌ای که در آن انتقال تنش به ‌صورت محلی و درون شبکه‌های گسلی رخ می‌دهد. زمین‌لرزه‌ای قدرتمند در 17 مهر 1405، جنوب غربی پاناما با بزرگای ۷.۶ خسارات قابل ‌توجهی به استان‌های مرکزی مانند «وراگواس»، «هررا» و «لوس سانتوس» وارد کرد و به ساختمان‌ها، یک کلیسای جامع و جاده‌ها آسیب رساند. این رویداد با آزادسازی انرژی انباشته ‌شده در سامانه گسلی «آزوئرو - سونا» (Azuero-Soná) مرتبط است. زمین‌لرزه پاناما در شرایطی رخ داد که فعالیت‌های لرزه‌ای شدیدی در امتداد «حلقه آتش» اقیانوس آرام در جریان بود. تا اواسط ماه آگوست، ۱۱ زمین‌لرزه با بزرگی 7 یا بیشتر در 9 کشور پیرامون اقیانوس آرام ثبت شده بود. زلزله 8 ژوئن 2026 فیلیپین با بزرگای 7.8 و 15 آگوست 2026 اندونزی با بزرگای 7.7 و 10 آگوست 2026 کلمبیا با بزرگای 7.4، زلزله‌های دوگانه 24 ژوئن 2026 ونزوئلا با بزرگاهای 7.2 و 7.5 از این سری زمین‌لرزه‌ها بوده‌اند. ژاپن، مکزیک، تونگا، وانواتو و شیلی مکان رخداد زمین‌لرزه‌هایی است که طی سال گذشته محل رخداد زمین‌لرزه‌های با بزرگای بیش از 7 بوده‌اند. انتقال تنش کولمب در زلزله بزرگ با گسیختگی گسل با تغییر میدان تنش در پوسته اطراف گسل رخ می‌دهد. این تغییر می‌تواند گسل‌های مجاور را به آستانه گسیختگی نزدیک‌تر کند. پدیده «سایه تنش» یا بارگذاری مثبت می‌تواند گسلی که آماده گسیخته شدن است را دچار شکست و زمین‌لرزه کند. انتقال تنش عمدتا در محدوده‌ای به وسعت چند برابر طول گسل اصلی اهمیت دارد. نمونه «زلزله‌های دوقلو» (Doublet) زلزله‌های ژوئن ۲۰۲۶ در ونزوئلا نمونه‌ای کامل از این پدیده هستند. رویدادی با بزرگای ۷.۲ باعث گسیختگی بخشی از یک گسل شد و بلافاصله تنش را به بخش مجاور منتقل کرد؛ این امر تنها ۳۹ ثانیه بعد، زلزله‌ای با بزرگای ۷.۵ را رقم زد. تنش همیشه به صورت ناگهانی و شدید آزاد نمی‌شود. «رویدادهای لغزش آرام» که طی هفته‌ها یا ماه‌ها تنش را آزاد می‌کنند نیز می‌توانند با تغییر شرایط گسل‌های قفل ‌شده مجاور، باعث انتقال تنش و گاهی وقوع زلزله‌های بزرگ‌تر شوند. زنجیره زلزله‌های سال ۲۰۲۶، نشان ‌دهنده یک واکنش زنجیره‌ای واحد و دومینووار در امتداد «حلقه آتش» نیست. فعالیت‌های سال ۲۰۲۶ حلقه آتش سامانه بسیار فعال را نشان می‌دهد. اگرچه وقوع زلزله‌ای بزرگ در مناطقی مانند پرو قطعی است، اما برقراری رابطه‌ای پیش‌بینانه میان این رویدادها امکان‌پذیر نیست. احتمال وقوع حداقل یک زمین‌لرزه با بزرگای بیش از 7 در سطح جهان طی سال پیش‌رو (۱۰ اکتبر ۲۰۲۶ تا ۱۰ اکتبر ۲۰۲۷) به نحوی است که انتظار می‌رود در مجموع حدود ۱۵ تا ۱۸ رویداد با بزرگای بیش از 7 و یک زلزله با بزرگای بیش از 8 رخ بدهد. طی یک‌سال گذشته زمین‌لرزه‌های با بزرگای ۷ یا بیشتر رخ داده که عمدتا در مناطق فرورانش و مرزهای ورقه‌های زمین‌ساختی متمرکز شده‌اند. مناطق فرورانش «حلقه آتش» اطراف اقیانوس آرام بالاترین میزان رخداد را نشان می‌دهد: ژاپن-  هونشو - هوکایدو، فیلیپین - میندانائو، اندونزی- فلورس، دریای ملوکا، وانواتو، تونگا، حاشیه‌های شیلی - پرو، مکزیک - دریای چیاپاس، گوئرو، آلاسکا-آلوسین، کامچاتکا مهم‌ترین مکان‌های رخداد زمین‌لرزه‌ها هستند. سایر مرزهای همگرا کلمبیا، ونزوئلا در محل تلاقی ورقه کاراییب - امریکای جنوبی، پاناما، نیوزیلند، پاپوآ گینه‌نو، جزایر سلیمان، جبهه هیمالیا بوده و زلزله‌هایی با بزرگای کمتر از 7 در بخش‌هایی از مدیترانه و خاورمیانه طی یک سال اخیر شامل 4 زمین‌لرزه با بزرگای 6 تا 6.5 در افغانستان، ترکیه و ایتالیا بوده.  برای منطقه مدیترانه شرقی و ایران، احتمال سالانه وقوع حداقل یک زمین‌لرزه با بزرگای 7 یا بیشتر، در حدود ۵ تا ۱۵ درصد است -  به ‌طور میانگین تقریبا یک رویداد در هر ۷ تا ۲۰ سال - که یک میانگین بلندمدت بر اساس فهرست‌های تاریخی و دستگاهی و مطالعات لرزه‌زمین‌ساختی به دست آمده است؛ این عدد پیش‌بینی کوتاه‌مدت نیست و به دلیل خوشه‌بندی طبیعی رویدادها، نوسانات سالانه در آن زیاد است.  احتمالات محلی بالاتری برای قطعات گسلی خاص و «بالغ» آماده برای گسیختگی وجود دارد - بخش‌هایی از گسل آناتولی شمالی در نزدیکی دریای مرمره - منطقه استانبول، بقایای فعالیت گسل آناتولی شرقی پس از سال ۲۰۲۳، کمان هلنی-کمان قبرس و گسل امتداد لغز دریای مرده، گسل شمال تبریز و گسل شمال تهران و گسل اصلی جوان زاگرس. مدل‌های وابسته به زمان برای منطقه مرمره در برخی مطالعات، احتمال ۳۰ ساله برای وقوع زمین‌لرزه‌ای با بزرگای بیش از ۷ را حدود ۳۵ تا ۵۰ درصد برآورد کرده‌اند. 

رویدادهای تاریخی بزرگ با بزرگای ۷ تا ۸ و بالاتر به‌ خوبی ثبت و مستند شده‌اند، مانند رویدادهای سال‌های ۳۶۵ و ۱۳۰۳ میلادی و زلزله 1043 و 1780 تبریز و و بسیاری از زمین‌لرزه‌های قرن‌های ۱۹ و ۲۰ در ایران یونان و ترکیه، اما دوره بازگشت آنها در هر قطعه گسلی خاص، معمولا بین چند دهه تا چند قرن متغیر است. 

منطقه ایران در مقایسه با شرق مدیترانه، از نظر وقوع زمین‌لرزه‌های متوسط تا بزرگ، فعالیت لرزه‌ای بیشتری دارد. دوره بازگشت زمین‌لرزه‌های با بزرگای بیش از ۶ در جنوب زاگرس و مناطق شمال غربی نسبتا کوتاه است در برخی زیر‌مناطق حدود ۱۰ تا ۱۵ سال، وقوع زمین‌لرزه‌های با بزرگای ۷ یا بیشتر در مجموع کمتر است. احتمال سالانه حدود ۵ تا ۱۵ درصد برای وقوع حداقل یک زمین‌لرزه با بزرگای ۷ یا بیشتر در شما‌ل شرق و مکران بیشتر از مرکز زاگرس یا نواحی داخلی فلات ایران است. نگارنده در یک ارزیابی اخیر خود برای منطقه شمال -مرکز ایران، احتمال ۱۰ ساله وقوع زمین‌لرزه‌ای با بزرگای بیش از ۷ را حدود 4.5 درصد برآورد کرد. 

 فلات ایران در حدود ۷۰ سال گذشته شاهد وقوع بیش از 95 زمین‌لرزه با بزرگای بیش از 6 و 17 زمین‌لرزه با بزرگای بیش از 7 بوده است. این ارقام، نرخ‌های آماری بلندمدت هستند و نه پیش‌بینی‌هایی که بر اساس فهرست رویدادهای جهانی سال گذشته تنظیم شده باشند. خوشه‌بندی‌های کوتاه‌مدت، توالی پس‌لرزه‌ها یا انتقال تنش مثلا پس از زمین‌لرزه 21 آبان 1396 ازگله سرپل ذهاب می‌توانند احتمال وقوع محلی را به‌طور موقت افزایش یا کاهش بدهند. احتمال وقوع زلزله در نزدیکی گسل‌های فعالِ اصلی که مدت زیادی از آخرین فعالیت آنها گذشته است مانند گسل شمال تبریز و گسل شمال تهران  و قطعه مرمره در گسل شمال آناتولی، بیشتر و در مناطق داخلی کمتر است.