هشدار درباره برداشت از آب‌های زیرزمینی / احد وظیفه: تقاضا و مصرف آب در مقابل کمبود آب، بسیار زیاد است
احد وظیفه درباره تاثیر جیره‌بندی آب در بهبود وضعیت منابع آبی تهران و کشور می‌گوید: قطعا تمام این اقدامات، نوعی درمان مقطعی و بسیار موضعی است. موضوع کلی این است که تقاضای فعال برای آب، بسیار بیشتر از آن چیزی است که طبیعت و بارش‌های مناطق بالا دستمان می‌توانند فراهم کنند. امروز تقاضا و مصرف آب در مقابل کمبود آب، بسیار زیاد است ولی کمبود را با برداشت از منابع زیرزمینی جبران می‌کنیم در‌حالی‌که میزان جایگزینی بسیار کمتر از میزان برداشت‌هاست.
آخرین گزارش وزارت نیرو از وضعیت سدهای کشور در سال آبی 1406 - 1405 و تا هفته اول مهر ماه نشان می‌دهد که مخازن 7 سد مهم در استان‌های مرکزی (ساوه)، خراسان شمالی (بارزو)، حوضه قمرود (پانزده خرداد)، خراسان رضوی (دوستی و طرق)، تهران و البرز (لار) کمتر از 10درصد پر شدگی دارند.
به گزارش اعتماد، طبق این گزارش، سدهای استان خراسان رضوی (دوستی و طرق) و یک سد در استان خراسان شمالی (بارزو) بیشترین درصد تغییرات نسبت به متوسط 10 ساله بابت کاهش حجم آب نسبت به بقیه سدهای کشور را داشته‌اند چنانکه سد دوستی در استان خراسان رضوی با 93درصد تغییر منفی و سد طرق در استان خراسان رضوی با 92درصد تغییر منفی و سد بارزو با 87درصد تغییر منفی، در بدترین وضعیت قرار گرفته‌اند. مقایسه این گزارش با وضعیت سدهای کشور در هفته پایانی شهریور پارسال نشان می‌دهد که در سال جاری به سبب بارش‌هایی که رخ داده، از تعداد سدهای با وضعیت بحرانی کاسته شده اگرچه که بحران آب، همچنان مهم‌ترین معضل تمام استان‌های کشور است، اما در گزارش هفته پایانی شهریور پارسال، 21 سد در 13 استان کشور بابت کاهش ذخیره مخزن در وضع بحرانی بودند که حالا این تعداد به 3 سد در دو استان کاهش یافته است.
ابتدای هفته جاری، سخنگوی آبفای تهران در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان اعلام کرد که «مجموع میزان ذخایر پشت سدهای تهران ۴۱۲ میلیون مترمکعب و حدود 22درصد است که در شرایط مطلوب باید حدود ۶۰۵ میلیون مترمکعب ذخیره آب پشت سدهای پنج‌گانه تهران داشته باشیم.»
این مقام مسوول در وزارت نیرو گفته بود: «استان تهران، سال آبی 1405 - 1404 را با بیش از 100 میلی‌متر کسری با ۱۷۶ میلی‌متر بارندگی به پایان رسانده و اگرچه وضعیت فعلی سدهای تهران نسبت به پارسال بهتر است و میزان ذخایر نسبت به پارسال، حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب بیشتر است، اما همچنان نسبت به بلندمدت و شرایط ایده‌آل حدود ۱۹۰ میلیون مترمکعب کسری در این ذخایر داریم.»
گزارش پایگاه مطالعات و پژوهش‌های راهبردی محیط‌زیست از وضعیت بارش‌های کشور از ابتدای سال آبی 1405 - 1404 (اول مهر 1404) تا پایان خرداد امسال نشان می‌دهد که بهترین وضعیت بارش‌ها در این مدت در سه شهر یاسوج (731.4 میلی‌متر)، ایلام (802.1 میلی‌متر) و رشت (884.7 میلی‌متر) ثبت شده و وضعیت بارش در شهرهای گرگان (427.5 میلی‌متر)، کرمانشاه (438 میلی‌متر)، ساری (487.7 میلی‌متر) و خرم‌آباد (492.8 میلی‌متر) هم قابل توجه بوده، اما 5 مرکز استان (کرمان، قم، سمنان، زاهدان و یزد) کمتر از 100 میلی‌متر و 4 مرکز استان (اهواز، بیرجند، تهران و اصفهان) بین 100 تا کمتر از 143 میلی‌متر بارندگی داشتند. طبق همین گزارش، بدترین وضعیت بارش از اول مهر 1404 تا پایان خرداد امسال مربوط به شهرهای یزد با 37.8 میلی‌متر و سپس، زاهدان با 47.8 میلی‌متر، سمنان با 57.2 میلی‌متر، قم با 74.4 میلی‌متر و کرمان با 78.8 میلی‌متر است.
نیمه اول سال آبی جدید چگونه خواهد بود؟
هفته قبل، احد وظیفه که ریاست مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور را برعهده دارد، از آغاز فعالیت سامانه‌های بارشی پاییز با بارندگی‌های شمال و غرب کشور در مناطق شمالی حوزه رودخانه ارس، شمال آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، اردبیل و سواحل گیلان و مازندران خبر داد و گفت که بارش‌ها در روزهای آینده هم ادامه خواهد داشت. وظیفه در گفت‌وگو با مهر، وضعیت بارش‌ها در میانگین کشوری سال آبی 1405 - 1404 را مناسب ارزیابی کرد و گفت که میزان بارش دریافتی در میانگین کشور، تقریبا به اندازه میانگین بلندمدت ۳۰ ساله، یعنی نرمال بارندگی، بوده و در برخی استان‌ها شامل کرمان، بوشهر، هرمزگان، استان‌های غربی مانند کردستان و آذربایجان غربی هم بارندگی‌ها بیش از نرمال ثبت شد، اما در سوی مقابل، بارندگی در استان‌های فلات مرکزی شامل یزد، اصفهان، مرکزی، قم، تهران، خراسان رضوی، سمنان، قزوین و حتی سواحل شمالی کشور زیر حد نرمال بوده و به خصوص تهران حدود ۴۰ درصد زیر نرمال بارندگی داشته و گیلان و مازندران حدود ۱۰ تا ۱۵درصد کمتر از نرمال بارندگی دریافت کرده‌اند.
ریاست مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، در گفت‌وگو با «اعتماد» هم یک پیش‌بینی درباره وضعیت جوی و بارش‌های هفته جاری و پیش‌رو دارد و می‌گوید: «طی همین هفته پیش‌رو، پدیده غالب منجر به بارش سنگین نداریم. البته مناطق مرکزی تا شرقی کشورمان، نابهنجاری دما خواهد داشت و بسیار گرم‌تر از معمول خواهد بود و بنابراین، فلات مرکزی تا نیمه شرقی کشور با دمای بین 3 تا 5 درجه، تقریبا گرم‌تر از نرمال خواهد بود. با این پیش‌بینی می‌توان گفت که این هفته به‌طور نسبی با هوای گرم‌تر از معمول در اغلب مناطق ایران به خصوص فلات مرکزی تا نیمه شرقی و جنوب شرق کشور یعنی استان‌هایی مثل یزد، اصفهان، کرمان، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و هرمزگان مواجهیم. اما هفته آینده به‌طور نسبی سواحل شمالی‌مان و دامنه‌های البرز شاهد بارندگی است و فکر می‌کنم به خصوص بارندگی‌های جدی‌ترمان به دهه سوم مهر ماه کشیده می‌شود و به‌طور کلی هم انتظار داریم طی پاییز، بارندگی‌ها در حد معمول باشد یا برخی نقاط به خصوص استان‌های غرب کشورمان بارشی بیشتر از میانگین بلندمدت یا میان معمول سال دریافت کنند.»
طی روزهای دوشنبه و سه‌شنبه، سازمان هواشناسی کشور در پیش‌بینی‌هایی با هشدار نارنجی اعلام کرد که به دنبال ورود سامانه بارشی به کشور، بارش باران و رگبار و تگرگ در شرق اردبیل، گیلان و برخی نقاط مازندران و گلستان رخ خواهد داد و در همین پیش‌بینی‌ها، از احتمال وقوع سیلاب و آبگرفتگی در 5 استان غرب کشور (آذربایجان‌غربی، آذربایجان شرقی، کردستان، اردبیل و زنجان) خبر داد.
احد وظیفه در جواب «اعتماد» درباره احتمال وقوع سیل در هفته‌های آتی باتوجه به پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی می‌گوید: «پیش‌بینی وقوع سیل از الان هیچ معنایی ندارد و کسی نمی‌تواند سیل بیشتر از بازه هفته را پیش‌بینی کند. سیل یک پدیده مخرب و غیر قابل پیش‌بینی است و بنابراین نمی‌توانیم از امروز درباره وقوع سیل در ماه بعد یا فصل زمستان پیش‌بینی داشته باشیم. پیش‌بینی‌های فصلی درباره احتمال وقوع شرایط میانگین است و به عنوان نمونه، احتمال بالای بارندگی فراتر از نرمال را پیش‌بینی می‌کند، اما هیچ پیش‌بینی درباره توزیع زمانی بارش، شدت یا حتی روز بارش هم ممکن نیست، چون پیش‌بینی‌های فصلی، قادر به پیش‌بینی شرایط هستی نیست، بلکه فقط می‌توانند نابهنجاری یا بی‌هنجاری بارش و دما را به‌طور میانگین، برای ماه یا فصل پیش‌بینی کنند.»
وظیفه در واکنش به سوال «اعتماد» درباره بارش‌های سیل‌آسای استان‌های گیلان و مازندران و گلستان در اواخر شهریور امسال و وقوع سیلاب و خسارات گسترده و همچنین ماهیت غافلگیر‌کننده این بارش‌ها می‌گوید: «پیش‌بینی فصلی قادر به تخمین چنین سیلاب‌هایی نیست. این‌گونه سیلاب‌ها صرفا با استفاده از پیش‌بینی‌های روزانه و حداکثر تا چند روز قبل از وقوع سیلاب قابل پیش‌بینی است و البته هر چه به زمان وقوع نزدیک‌تر شویم هم، پیش‌بینی دقیق‌تر می‌شود. به عنوان نمونه از یک هفته قبل از وقوع سیلاب می‌توان احتمال بارش سنگین در منطقه را پیش‌بینی کرد و با گذشت هر روز، ویژگی‌ها و تاثیرات این بارش، بیشتر قابل شناسایی است، اما پیش‌بینی وقوع سیل در منطقه‌ای مشخص آن‌هم برای یک ماه آینده به‌طور کلی غیرممکن است.»
احد وظیفه با توضیح درباره وضعیت منابع آبی کشور باتوجه به وضعیت بارش‌های پاییزی هم به «اعتماد» می‌گوید: «در حال حاضر منابع آبی‌مان با محدودیت‌های بسیار جدی مواجه است و فلات مرکزی تا شمال شرق کشور و استان‌های خراسان رضوی، سمنان، تهران، قزوین، البرز و مرکزی از نظر منابع آبی در وضعیت نابسامانی قرار گرفته‌اند که وضع استان‌های مرکزی و تهران و خراسان رضوی نسبت به بقیه استان‌های فلات مرکزی تا شمال شرق، بدتر است. استان‌های اصفهان و یزد هم با کمبود جدی و نابسامانی در توزیع آب و مصرف آب و تامین آب مواجهند. در بسیاری از مناطقی که نام بردم و به خصوص در استان‌های تهران و خراسان‌رضوی، وضع منابع آب به گونه‌ای است که طبیعت، قادر به تامین تقاضای استان نیست، چون میزان تقاضای ایجاد شده، بیش از توان طبیعت از نظر جایگزینی و تامین است. بنابر این، در استان‌های تهران و خراسان رضوی، حتی در یک‌سال پربارش هم به احتمال زیاد، امکان برآورده شدن تقاضای آب توسط طبیعت وجود ندارد. ظرفیت طبیعی شهر تهران با توجه به منابع آبی پایتخت، حداکثر 3 الی 5 میلیون نفر جمعیت بوده اما امروز، پایتخت باید به 10 تا 15 میلیون نفر پاسخگو باشد و طبیعی است که نیاز این تعداد جمعیت با حجم طبیعی منابع آبی تهران قابل برآورده شدن نیست. بنابراین، باید از منابع زیرزمینی مصرف شود در‌حالی که منابع زیرزمینی هم پایان‌پذیر هستند و دیر یا زود، تمام می‌شوند و آن‌وقت، شرایط واقعا ناخوشایند خواهد شد.»
احد وظیفه می‌گوید: «الان داریم از سرمایه و پس‌انداز طبیعت که همان آب‌های زیرزمینی است، مصرف می‌کنیم در حالی که این میزان برداشت و مصرف، جایگزین نمی‌شود و بنابراین، سطح آب‌های زیرزمینی روز به روز افت می‌کند و البته منجر به فرونشست زمین می‌شود. این‌گونه برداشت از منابع زیرزمینی، قطعا ناپایدار است و در آینده، با تبعات این الگوی مصرف مواجه خواهیم شد و حتما شرایط ناگوارتری رقم خواهد خورد. اگر امسال هم شانس بیاوریم و طبیعت یاری کند و میزان بارندگی در اغلب مناطق کشور، خوب باشد که احتمالا همین طور خواهد بود، اما هیچ قابل تضمین نیست که خشکسالی‌های دوره بعدی، طولانی‌تر از این خشکسالی 6 ساله در فلات مرکزی نباشد.»
احد وظیفه این هشدار جدی را دارد که با استمرار افت سطح منابع زیرزمینی، صرفا با کمبود آب مصرفی مواجه نخواهیم بود، بلکه تاثیر جدی‌تر این کاهش را باید در کیفیت آب تامین شده از منابع زیرزمینی ببینیم و می‌گوید: «به موازات کاهش کمیت، کیفیت آب هم بدتر می‌شود، چون آب‌ها در سطح عمیق‌تر شورترند و بنابراین برای مصرف به تدریج نامناسب‌تر می‌شوند که مشهودترین نمونه کاهش کیفیت این است که حتی سطح خاک کشاورزی را هم شورتر می‌کنند. معضل کمبود آب، معضل اغلب استان‌های کشور است و طبیعی است که وقتی مصارف و تقاضا، زیادتر از توان تجدید‌پذیری طبیعت باشد، به تدریج به بحران خواهیم رسید. معضل کمبود آب، در تمام استان‌های واقع در فلات مرکزی و حاشیه‌های آن و استان‌هایی از جمله تهران، قم، مرکزی، قزوین، خراسان رضوی، کرمان، شمال سیستان و بلوچستان و یزد قابل مشاهده است. این استان‌ها، همگی در حوزه بزرگ فلات مرکزی هستند؛ منطقه‌ای که یک اقلیم بسیار کم بارش است و در عین حال، شهرهای بسیار پرجمعیتی مثل تهران و اصفهان و مشهد را در خود جای داده است.»
از اواخر بهار پارسال، مناطقی در شهر تهران، با قطع آب در ساعات شامگاهی تا بامداد مواجه شدند و این قطع آب به سرعت در سراسر پایتخت فراگیر شد. وزارت نیرو البته عنوان «قطع و جیره‌بندی» را نپذیرفت، بلکه گفت که با توجه به هدردهی از شبکه فرسوده انتقال آب، فشار آبرسانی در ساعات کم مصرفی آب که همان ساعات نیمه شب تا بامداد است، کاهش یافته تا به این طریق، از نشت آب از شبکه فرسوده آبرسانی جلوگیری شود.
مرداد پارسال اعلام شده بود که مجموع هدررفت آب در کشور، حدود 31درصد و در شهر تهران حدود 22درصد است که 11درصد از این هدررفت در پایتخت، به دلیل فرسودگی شبکه انتقال آبرسانی است.
اردیبهشت امسال، هاشم اورعی که ریاست اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران را برعهده دارد، در گفت‌وگو با ایرنا از فرسودگی ۳۰درصدی شبکه توزیع آب در تهران گفت و تاکید داشت با مصرف خانگی فقط 6درصد مصرف آب کشور را تشکیل می‌دهد، اما 90درصد آب موجود، در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و بنابراین، ضروری است که الگوی کشت سنتی در کشاورزی، به‌طور کامل کنار گذاشته شود و توصیه به صرفه‌جویی شهروندان و راهکارهای مقطعی، مشکل بی‌آبی را حل نمی‌کند. اورعی همچنین می‌گفت که «صرفه‌جویی بخشی از اقتصاد رفتاری است و علم اقتصاد رفتاری می‌گوید رفتار مردم، بازتاب سیاست‌های دولت است و بنابراین، اگر در هر حوزه‌ای از‌جمله مصرف انرژی رفتار درستی وجود ندارد، بیش از آنکه تقصیر مردم باشد، ناشی از سیاستگذاری نادرست دولت و نیازمند اصلاح مدل حکمرانی است.»
احد وظیفه هم در جواب «اعتماد» درباره تاثیر جیره‌بندی آب در بهبود وضعیت منابع آبی تهران و کشور می‌گوید: «تاثیر این جیره‌بندی را باید مسوولان مربوطه و وزارت نیرو پاسخ دهند ولی قطعا تمام این اقدامات، نوعی درمان مقطعی و بسیار موضعی است. موضوع کلی این است که تقاضای فعال برای آب، بسیار بیشتر از آن چیزی است که طبیعت و بارش‌های مناطق بالا دستمان می‌توانند فراهم کنند. امروز تقاضا و مصرف آب در مقابل کمبود آب، بسیار زیاد است ولی کمبود را با برداشت از منابع زیرزمینی جبران می‌کنیم در‌حالی‌که میزان جایگزینی بسیار کمتر از میزان برداشت‌هاست. بنابراین، چه در سال پر بارشی و چه در سال کم بارشی، شواهد نشان می‌دهد که سطح آب‌های زیرزمینی همواره در حال افت و کاهش است و البته در‌نهایت یک روز هم سطح این منابع به انتها خواهد رسید.»
دیدگاه تان را بنویسید