گزارش روزنامه اعتماد از اجرای یک قانون در شرکت رجا بعد از ۱۹ سال / ۲۲۰ مهماندار اخراجی به کار بازنگشته‌اند

بنفشه سام‌گیس-با پیگیری نمایندگان رسمی 800 مهماندار قطارهای مسافربری، پرونده یک تخلف 19‌ساله بسته شد و پیمانکاران جذب نیروی ریلی، موظف شدند در لیست حق بیمه ماهانه، به جای عنوان شغلی «کارگر ساده» عنوان شغلی «مهماندار قطار» را درج کنند.

به گزارش اعتماد، در ادبیات سازمان تامین اجتماعی، « کارگر ساده » مساوی است با پرداخت حداقل مزد و مزایای شغلی. وقتی این عنوان به صورت غیرقانونی برای یک کارگر استفاده می‌شود، مساوی است با فرار کارفرما از پرداخت مزایای شغلی و اگر این شغل در فهرست مشاغل سخت و زیان‌آور باشد، کارگر از مزایای مشاغل سخت و زیان‌آور هم محروم می‌شود. این‌طور که نماینده مهمانداران قطارهای مسافربری به خبرنگار « اعتماد » می‌گوید، از نیمه دهه 1380 و بعد از آنکه شرکت « رجا» جذب نیروی ریلی را به پیمانکاران بخش خصوصی واگذار کرد، حق بیمه مهمانداران قطار، با عنوان «کارگر ساده » به صندوق تامین اجتماعی واریز می‌شد و مسوولان « رجا » هم هربار در جواب اعتراض مهمانداران قطار بابت این تخلف آشکار، مسوولیت را متوجه قانون‌شکنی پیمانکار می‌دانستند و به مهمانداران توصیه می‌کردند که بابت این قانون‌شکنی به ادارات کار شکایت کنند و حق‌شان را بگیرند. تخلف قانونی شرکت‌های پیمانکاری و درج عنوان جعلی در لیست ماهانه حق بیمه، در حالی به مدت 19 سال ادامه داشت که 41 عنوان شغلی با پیشوند « مهماندار» در فهرست مشاغل تامین اجتماعی ثبت شده و هم مهماندار قطار و هم سرمهماندار قطار، کدهای بیمه جداگانه دارند اما مزایای هرکدام، متفاوت است. حالا در اولین هفته اردیبهشت 1405 نماینده مهمانداران قطارهای مسافربری به « اعتماد» می‌گوید که بعد از دو سال پیگیری، موفق به کسب نظر اداره کار مبنی بر سخت و زیان‌آوری شغل مهمانداری قطار و الزام درج کد شغلی در فهرست بیمه همکاران خود شده و این الزامات باید برای بیش از 1300 مهماندار قطار اجرا شود. بهای اصلاح این تخلف قانونی البته، بیکاری بیش از 200 مهماندار قطار بود؛ خرداد 1402، کارزاری با عنوان « اعتراض به تبعیض و بی‌عدالتی در حق مهمانداران قطار شرکت رجا» ایجاد شد و تا آخر شهریور 1403 هم مهلت امضا داشت و امضاکنندگان این کارزار، خطاب به رییس سازمان بازرسی کل کشور، از تبعیض‌های مزدی نوشتند و خواستار اجرای طرح طبقه‌بندی مشاغل و رعایت الزامات قانون کار شدند. 

اوایل زمستان 1403، شرکت‌های پیمانکاری همکار با «رجا» قراردادهای جدیدی به مهمانداران قطار دادند که فقط اسمی از « طرح طبقه‌بندی مشاغل» داشت ولی پاسخگوی هیچ کدام از خواسته‌های قانونی این گروه شغلی نبود. 220 مهماندار قطار، این قرارداد را امضا نکردند و از پایان سال 1403 یکی یکی با دریافت حکم «عدم نیاز» اخراج شدند. امید جمال و قاسم ممانی؛ نمایندگان مهمانداران قطار، یک سال پیشتر و در پاییز 1402 حکم اخراج خود را از شرکت‌های پیمانکاری گرفته بودند؛ دو نفری که ازتیر ماه سال 1402 با وکالت محضری و ثبت شده 800 نفر از همکاران‌شان، برای اعلام مطالبات و خواسته‌های بیش از 1000 مهماندار قطار به مدیران شرکت « رجا» پیشقدم شدند و اصلا دلیل بیکار شدن‌شان، آن هم با سابقه شغلی 20‌ساله و 23 ساله، همین پیشقدم شدن برای اعلام خواسته و مطالبات بود. مطالباتی عین قانون؛ پرداخت حق تعطیل کاری و حق جمعه کاری و حق شب‌کاری، پرداخت سنوات ماهانه مطابق سابقه شغلی، اصلاح عنوان شغلی در لیست بیمه تامین اجتماعی از «کارگر ساده » و « مهماندار » به « مهماندار قطار »، اجرای تاکیدات قانون سخت و زیان‌آوری برای شغل مهمانداری قطار، الزام کارفرما به پرداخت سهم 4درصد بیمه مشاغل سخت و زیان‌آور، اجرای طرح طبقه‌بندی مشاغل به صورت واقعی و مطابق قانون. صدها مهماندار قطار، با وکالت محضری به دو نفر از با سابقه‌ترین همکاران‌شان، چشم به راه دریافت حقوق قانونی‌شان ماندند اما شهریور 1402 وقتی نمایندگان، به شرکت «رجا» (کارفرمای مافوق شرکت‌های پیمانکاری جذب نیروی ریلی)  مراجعه کردند و خواسته‌های همکاران‌شان را روی میز گذاشتند، به ایشان اعلام شد که تحقق مطالبات، مشروط است به توقف کارزار. از همان زمان پیمانکاران هم، نفر به نفر حامیان کارزار را صدا کردند و گفتند یا مطالبه، یا اخراج. تا اواسط بهار 1404، حدود 220 مهماندار قطار، حکم « عدم نیاز » گرفته بودند که 120 نفرشان، امضاکنندگان همان کارزار بودند. به اخراجی‌ها گفته شد که به شرط اعلام برائت از همراهی با نماینده‌های‌شان، می‌توانند به کار برگردند. تعدادی از مهمانداران اخراجی امیدوار بودند که کارفرما، حاضر به اجرای قانون شود، خیلی از مهمانداران، حتی نمی‌توانستند بیمه بیکاری بگیرند چون مهلت قانونی برای ارسال مدارک به اداره کار تمام شده بود. انتظار یک هفته‌ای و یک‌ماهه برای بازگشت به کار، به دو ماه و سه ماه رسید و تابستان 1404 هم تمام شد و تا امروز که به دومین ماه بهار 1405 رسیده‌ایم، تلفن هیچ کدام از این 220 نفر برای بازگشت به شغلی که سلامت و جوانی‌شان را  ازشان گرفت، زنگ  بازگشت به کار نخورده است.

تعدیل 220 مهماندار قطار تا نیمه بهار 1404، دومین موج گسترده تعدیل نیرو در شرکت‌های پیمانکاری جذب نیروی ریلی ظرف 5‌ سال اخیر است. موج اول، چند‌ماه بعد از واردات واکسن کرونا به ایران بود. در فاصله فروردین 1399 تا نیمه تابستان 1400، کاهش مسافر قطار به حدی رسید که شرکت‌های پیمانکاری، بیش از 1000 مهماندار قطار را بدون پرداخت عیدی و سنوات و تسویه‌حساب اخراج کردند و آن 1500 نفری که ماندند، علاوه بر آنکه مزد و بیمه و قرارداد و مزایای درستی نداشتند و با وجود افزایش قیمت بلیت قطار، رقم حق ماموریت‌شان هم کمتر شده بود و باید با حداقل دریافتی کار می‌کردند، باید وظایف دو تا سه نفر از همکاران اخراجی‌شان را انجام می‌دادند وگرنه خانه‌نشین می‌شدند. کاهش محدودیت‌های سفر و ریزش نگرانی‌ها از شیوع ویروس و رونق سفرهای ریلی، مساوی شد با برگشت به کار تعداد بسیار کمی از اخراجی‌ها و تعداد بسیار زیادی از مهمانداران قطارکه دیگر هیچ‌وقت در راهروهای واگن‌های مسافربری‌دیده نشدند، کسانی بودند که در نوبت‌های قبل، به تبعیض‌های مزدی و شغلی اعتراض کرده بودند. تابستان 1400،  بعضی  مهمانداران قطار  به «اعتماد»می‌گفتند: « با اینکه شرکت رجا در جواب اعتراض ما توصیه می‌کند که به ادارات کار برویم و از پیمانکار شکایت کنیم، همین شکایت، بهانه‌ای است برای آنکه اسم‌مان به فهرست تعدیل نیرو اضافه شود و پیمانکار، با کوچک‌ترین بهانه و حتی پرونده‌سازی، حکم عدم نیاز بدهد. » 

امید جمال، یکی از نمایندگان مهمانداران قطارهای مسافربری است که پاییز 1402 به دلیل طرح خواسته‌ها و مطالبات همکارانش، اخراج شد. جمال به همراه همکار دیگری که مثل خودش، سابقه طولانی در خدمت‌رسانی در واگن‌های جاده‌ای داشته، اولین نمایندگان مهمانداران قطار هستند چون تا تیر ماه سال 1402، مهمانداران قطار، نه نماینده داشتند و نه شورای کارگری. جمال، تا زمان اخراج، 23 سال برای شرکت «رجا» کار کرد بدون آنکه حتی یک گزارش خطا داشته باشد. جمال، نماینده شد که دلیل اجرا نشدن طرح طبقه‌بندی مشاغل برای مهمانداران قطار را پیگیری کند؛ طرحی که باید از سال 1387 در تمام نهادها و بنگاه‌های کارگری اجرا می‌شد ولی هر سال، مانع‌تراشی‌های متعدد از سوی جامعه کارفرمایی، اجرای این طرح را به تاخیر انداخته بود. محاسبه مزایای شغلی متناسب با سابقه و نوع خدمت و مهارت کارگر، مهم‌ترین ویژگی این طرح بود و به نوعی، نسخه تکمیلی مصوبات قانون کار محسوب می‌شد. مهمانداران قطار هم یک گروه کارگری بودند اما از بسیاری از مزایای مشاغل کارگری محروم می‌ماندند و قراردادهای موقت و دو‌ماهه و سفید‌امضا داشتند و به امنیت شغلی‌شان امیدی نداشتند ولی ترجیح می‌دادند به جای سرگردانی در بازار بی‌ثبات اشتغال، به شرایط موجود رضایت دهند و سکوت کنند. طرح طبقه‌بندی مشاغل می‌توانست مسیری برای اجرای قانون باشد و این خواسته باید به گوش کارفرمای ثانی (شرکت رجا) و کارفرمای ثالث (شرکت‌های پیمانکاری جذب نیروی ریلی) می‌رسید و انتخاب نمایندگان هم، اقدامی در مسیر تحقق همین خواسته بود اگرچه که بعضی مهمانداران قطار می‌گویند که در اولین جلسه حضوری مسوولان شرکت رجا با نمایندگان رسمی مهمانداران قطار(شهریور 1402) به ایشان گفته شد که مورد قبول «رجا» نیستند و نماینده کارگران، باید افرادی باشند که «رجا» ایشان را به رسمیت بشناسد. با این حال، همین نمایندگان خواسته‌های همکاران‌شان را در یک ظرف ریختند و به گوش مدیران ارشد « رجا» رساندند و بعد از پیگیری‌های مکرر، نیمه‌های سال 1403 اعلام شد که قرار است طرح طبقه‌بندی مشاغل برای تمام کارکنان شرکت رجا و از جمله، مهمانداران قطار اجرا شود. پاییز 1403، نسخه‌ای از قرارداد جدید به دست مهمانداران قطار رسید. جمال در توضیح یکی از بندهای این قرارداد می‌گوید: « اعلام شده بود که ساعت کاری، 8 صبح تا 16 بعد‌از‌ظهر است و از ساعت 10 شب تا 6 صبح، در ساعت کار مهماندار محاسبه نمی‌شود. آیا من وقتی از تهران با قطار به شیراز می‌روم و دو شب در قطار هستم، بین راه توقف دارم؟ آیا من مامور به رفت و برگشت با مبدا تهران نیستم؟ اصلا من در ساعت 4 و 5 صبح در قطار شیراز چه می‌کنم و برای چه کسی عازم شیراز هستم؟ این یک تخلف واضح بود و وقتی سوال کردیم، گفتند که شما در فاصله 10 شب تا 6 صبح مشغول استراحت هستید. قانون قطار این است که از نیمه شب، در هر واگن، مهماندار دو ساعت اجازه استراحت شبانه دارد ولی در این دو ساعت، همکارش از سالن همجوار باید برای این سالن هم خدمت کند. حالا به خاطر همان دو ساعت که طبق قانون سیر، استراحت مجاز محسوب می‌شود، باید هر ماه 128 ساعت از حقوق ما کم شود؟» 

کاهش سوال برانگیز سابقه کار از مثلا 20 سال به 8 سال، توقف یا نامعلوم بودن نحوه پرداخت برخی مزایا مثل بن خواروبار و در عوض، توزیع این مزایا برای کارکنان اداری شرکت رجا از دیگر موانعی بود که قلم تعدادی از مهمانداران قطار را برای امضای قرارداد سست کرد. از اوایل پاییز، شرکت‌های پیمانکاری برای مهمانداران قطار پیام داده بودند که با مازاد نیرو مواجهند و ممکن است تعدیل در راه باشد. « ممکن  بودن» برای گروه معترضان به قطعیت تبدیل شد و دی و بهمن 1403 مهمانداران از دریافت حکم پایان همکاری و عدم نیاز به یکدیگرخبر می‌دادند؛ اغلب آنهایی که بیکار شده بودند، همان ملحق‌شده‌ها به کارزار اعتراضی خطاب به رییس سازمان بازرسی کل کشور و آنهایی بودند که قرارداد جدید را امضا نکرده بودند. تا اردیبهشت 1404، تعداد تعدیلی‌ها به 220 نفر رسید. در هفته‌های اول بعد از موج اخراج‌ها، تعدادی از تعدیلی‌ها چندان مایل به مصاحبه نبودند و به‌خصوص، یکی از مهمانداران به خبرنگار « اعتماد» می‌گفت که از کارفرمایش قول گرفته به شرط سکوت در برابر رسانه‌ها، دوباره به کار برگردد. این‌طور که نماینده مهمانداران قطار به « اعتماد» می‌گوید، تا امروز از آن جمع 220 نفره، هیچ کدام به کار برنگشته‌اند ولی حداقل، شکایت به اداره کار به دو نتیجه مهم رسیده است؛ تایید سخت و زیان‌آور بودن شغل مهمانداری قطار طبق اسناد و قانون تامین اجتماعی و الزام کارفرما به درج عنوان « مهماندار قطار» در لیست ماهانه حق بیمه. نماینده مهمانداران قطار می‌گوید که تایید تخلفات پیمانکاران، بهمن پارسال در رای صادره اداره کار محرز شده ولی فعلا فقط 5 شرکت از مجموع 48 شرکت پیمانکاری جذب نیروی ریلی پذیرفته‌اند که عنوان «مهماندار قطار» را در لیست ماهانه حق بیمه درج و اصلاح کنند و هنوز چگونگی دریافت سختی کار از سال 1387 نامعلوم مانده و حالا قرار است نمایندگان مهمانداران قطار، حق خود و همکاران‌شان را از طریق شکایت در دیوان عدالت اداری پیگیری کنند. 

این پیگیری البته باز هم به بهبود وضعیت اخراجی‌ها منجر نخواهد شد چون کارفرمای اصلی که شرکت رجاست و باید پیمانکار طرف قرارداد خود را به بازگرداندن نیروهای تعدیلی ملزم کند و حتی در زمانی که پیمانکار به دلیل انحلال شرکت یا ترک مسوولیت، حضور ندارد، باید مسوولیت معوقات در قبال نیروهای پیمانکاری را تقبل کند، در این سه سال سکوت کرده و البته تلخ‌ترین بخش نادیده گرفتن تضییع حق صدها مهماندار قطار، همین بوده که تنها دریافتی ایشان در این همه سال خدمت، فقط و فقط حداقل مزد مصوب شورای عالی کار بوده بدون آنکه از سایر مزایای شغلی بهره‌مند باشند و البته تمام این سال‌ها هم، بیشترین همراهی شرکت رجا با مهمانداران قطار این توصیه شفاهی بوده که  بروند به اداره کار شکایت کنند تا حق‌شان را پس بگیرند. 

جمال می‌گوید حالا که نمایندگان مهمانداران قطار، به توصیه مسوولان شرکت رجا عمل کرده‌اند و به اداره کار رفته‌اند و برای اصلاح عنوان شغلی و دریافت سختی کار و سایر مزایای شغل سخت و زیان‌آور اقدام کرده‌اند، سنگ‌های تازه سر برآورده است؛ مقاماتی که امکان درج نام‌شان در این گزارش نیست، دریافت حق قانونی مهمانداران قطار از پیمانکاران متخلف را به گذشت از معوقات مشروط کرده‌اند و چون نمایندگان مهمانداران، حاضر به گذشت از حق قانونی خود نشده‌اند، این مقامات با زبان قاطع گفته‌اند که پس پرونده احقاق حق باید مختومه شده و باقی ماجرا از طریق دیوان عدالت اداری پیگیری شود. 

اینجاست که نمایندگان مهمانداران قطار می‌خواهند این جمله حتما در گزارش « اعتماد» بیاید: « بهمن پارسال، مهمانداران قطار می‌خواستند تجمع اعتراضی در مقابل نهاد ریاست‌جمهوری و مجلس و قوه قضاییه برگزار کنند ولی ما از این اقدام ممانعت کردیم و به همکاران خودمان گفتیم باید همه مراحل به صورت قانونی و از چارچوب قانون پیگیری شود. ما در حالی از همکارانمان می‌خواستیم که تابع قانون باشند که قانون در حق خودمان اجرا نمی‌شود. آیا آخرین پناه کارگر، قانون نیست؟ آیا در قانون کار به کارگر این اجازه داده نشده که برای مطالبه حقش، به نهادهای قانونی و قضایی شکایت کند؟ در اداره کار وقتی می‌گوییم حق ما باید طبق قانون پرداخت شود به ما می‌گویند ما هر چه از بالا دستور بدهند همان را برای شما اجرا می‌کنیم. هیچ کدام از مسوولان شرکت رجا و حتی شرکت‌های پیمانکاری نمی‌دانند که 220 مهماندار قطار که از فروردین پارسال بیکار شده‌اند در چه وضع اسفباری زندگی می‌کنند. همگی‌شان همسر و فرزند دارند و مستاجرند و برای گذران زندگی به مسافرکشی و آبیاری باغات و کارگری رو آورده‌اند. ما فقط به دلیل طلب حق‌مان به این وضع رسیدیم و بقیه همکارانمان به دلیل ناامنی شغلی جرات اعتراض و همراهی نداشتند و مجبورند با مزدهای ناچیز و محرومیت از مزایای قانونی کار کنند. تمام مهماندارانی که اخراج شدند، سابقه بالای 18 سال و 20 سال داشتند و دلیل اخراج‌شان این بود که حقی که در تمام این سال‌ها از جیب و سفره‌شان کسر شده بود را طلب کردند. حالا هم که می‌خواهیم برای طرح شکایت در دیوان عدالت اداری برویم، مقامات دیگری می‌گویند اگر تا الان یک درصد امید داشتید که چند نفرتان حکم برگشت به کار بگیرید، با شکایت در دیوان عدالت اداری همین امید را هم تمام شده بدانید. »