در جنگ ۴۰ روزه چند جسد مجهول‌الهویه شناسایی شد؟

بهاره شبانکارئیان-شرایط بحرانی و حوادث ناگوار همیشه با تلفات بالایی روبه‌رو بوده است که امکان شناسایی هویت اجساد را سخت می‌کند. در طول جنگ اخیر به دلیل حملات هوایی امریکا و اسراییل افراد غیرنظامی زیادی جان خود را از دست داده‌اند و این درحالی است که اجساد برخی آنها قابل شناسایی نبوده است. با این حال این اجساد توسط سازمان پزشکی قانونی با روش‌های علمی و تخصصی تعیین هویت شده ‌است.

به گزارش اعتماد، رییس گروه بررسی صحنه جرم سازمان پزشکی قانونی در مورد نحوه شناسایی اجساد مجهول‌الهویه در ایام جنگ به «اعتماد» می‌گوید: «جنگ یک بحران و از حوادث با تلفات بالا است که رسیدگی به قربانیان آن نیز مانند سایر بحران‌ها، بلایا و حوادث دسته جمعی توسط پزشکی قانونی صورت می‌گیرد. در زمان وقوع جنگ مانند سایر بحران‌ها، پزشکی قانونی با روش‌های علمی، تخصصی و فنی نسبت به شناسایی و تعیین هویت جانباختگان اقدام می‌کند همچنان که در جنگ ۱۲روزه و جنگ 40 روزه اخیر با کار و حضور شبانه‌روزی همکاران سازمان در بخش‌های فنی و تخصصی کار شناسایی و تعیین هویت جانباختگان و تحویل پیکر آنان به خانواده‌ها در سراسر کشور انجام شده است.» آمار شناسایی اجساد مجهول‌الهویه در جنگ 40 روزه بیش از ۳ هزار نفر اعلام شده است؛ «عباس مسجدی» رییس سازمان پزشکی قانونی در این باره گفته که پیکر ۳ هزار و ۳۷۵ نفر توسط سازمان پزشکی قانونی با روش‌های علمی و تخصصی شناسایی و تعیین هویت شده‌اند که از این تعداد ۲ هزار و ۸۷۵ نفر مرد و ۴۹۶ نفر زن بوده‌اند.» 

اجساد را نمی‌توان بیش از یک مدت زمان  مشخص در سردخانه نگهداری کرد

«علی ضیایی» رییس گروه بررسی صحنه جرم سازمان پزشکی قانونی در مورد روند شناسایی اجساد مجهول‌الهویه به «اعتماد» می‌گوید: «معمولا اجسادی که به عنوان مجهول‌الهویه به پزشکی قانونی منتقل می‌شوند اجسادی هستند که به هیچ عنوان قابل شناسایی نیستند. ناشناس بودن اجساد نیز می‌تواند بر اثر سوختگی، مثله شدن، فاسد شدن و... حاصل شود. اکثرا ماجرای اجساد مجهول‌الهویه از جایی شروع می‌شود که اعلام می‌شود بعضی افراد گم شدند؛ اصولا وقتی فردی گم می‌شود ابتدا خانواده او باید به پلیس مراجعه کند و مشخصات فرد گم‌شده را به پلیس بدهد. همه افراد از این موضوع اطلاع ندارند که باید به اداره آگاهی مراجعه کنند و آنجا گزارش خود را ثبت کنند برای همین گاهی به ‌طور مستقیم به پزشکی قانونی و بیمارستان‌ها مراجعه می‌کنند. اجسادی که به عنوان مجهول‌الهویه به پزشکی قانونی معرفی می‌شوند، معاینات لازم روی آنها صورت می‌گیرد و اطلاعات‌شان به اداره آگاهی ارجاع می‌شود که خانواده متوفی می‌تواند در صورت شناسایی با نامه قضایی به پزشکی قانونی مراجعه کند تا جسد را تحویل بگیرد. روند رسیدگی به اجساد مجهول‌الهویه در پزشکی قانونی نیز این‌گونه است که اگر منعی برای دفن وجود نداشته باشد بعد از مدتی که جسد در سردخانه نگهداری شد جواز دفن صادر و جسد با صلاحدید مقام قضایی به آرامستان منتقل می‌شود. اجساد را نمی‌توان بیش از یک مدت زمان مشخص در سردخانه نگهداری کرد؛ حتی اجساد در دمای زیر صفر بعد از مدتی قابل شناسایی نخواهند بود، چون خشک می‌شوند یا یخ می‌زنند، بنابراین قبل از اینکه اجساد به سردخانه منتقل شوند، کارشناسان پزشکی قانونی طی گزارشی یک‌سری مشخصات مهم از آنها را ثبت می‌کنند. به عنوان مثال اگر جسد مجهول‌الهویه در قسمتی از بدنش پلاتین داشته یا عمل جراحی انجام داده یا خالکوبی و نشان خاصی روی بدنش وجود داشته در گزارش مربوطه قید می‌شود. عکس این اجساد نیز در آرشیو پزشکی قانونی و اداره آگاهی می‌ماند، چون احتمال دارد خانواده‌ای ۵ سال بعد متوجه مفقودی یا مرگ عزیزشان شود و بخواهد وضعیت او را پیگیری کند. باتوجه به اینکه برخی المان‌ها ازجمله رنگ و اندازه مو، وزن و... با گذشت زمان تغییر می‌کند بهتر است خانواده هنگام پیگیری فرد مفقود یا جسد مجهول‌الهویه به نشانه‌های خاصی اشاره کند که از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.»

احتمالا در کشور ما هنوز نواقصی  در ثبت اثر انگشت افراد وجود دارد

رییس گروه بررسی صحنه جرم سازمان پزشکی قانونی همچنین می‌گوید: «وقتی اجساد مجهول‌الهویه به پزشکی قانونی منتقل می‌شود همان اقدامات و معایناتی که روی اجساد دیگر انجام می‌شود روی اجساد مجهول‌الهویه نیز صورت می‌گیرد. در صحنه کشف جسد یا در پزشکی قانونی توسط عوامل اداره تشخیص هویت نیروی انتظامی (فراجا) از اجساد مجهول‌الهویه انگشت‌نگاری می‌شود، به‌ نظر می‌رسد در کشور ما هنوز نواقصی در ثبت و ضبط اثر انگشت افراد وجود داشته باشد. ‌اینکه اثر انگشت افراد در سیستم مشخصی ثبت شود و به صورت آرشیو باقی بماند به شناسایی اجساد مجهول‌الهویه کمک می‌کند، اما برای شناسایی قطعی اثر انگشت لازم است اثر انگشت‌ها با یکدیگر مطابقت داده شود. در آزمایش DNA هم همین‌طور است؛ پزشکی قانونی پروفایل ژنتیکی فرد یا جسد را مشخص می‌کند، اما پروفایل ژنتیکی فرد یا جسد به تنهایی کافی نیست و حتما باید یکی از اعضای نزدیک خانواده پروفایل ژنتیکی‌اش موجود باشد تا بتوان آنها را با هم تطبیق داد، به همین خاطر در سوانح دسته جمعی ابتدا از اجساد انگشت‌نگاری می‌شود. حتی در حادثه ۱۱ سپتامبر که در امریکا اتفاق افتاد هویت اکثر اجساد با انگشت‌نگاری تشخیص داده شد و لزومی به نمونه‌برداری و تطبیق ژنتیکی نبود. الزاما خیلی از اجساد مجهول‌الهویه جزو افراد مفقودی نیستند و این‌طور نیست که حتما مثله یا سوخته یا تصادف کرده باشند. گاهی هم برخی افراد با مرگ طبیعی فوت می‌کنند، ولی جزو اجساد مجهول‌الهویه به حساب می‌آیند. مثلا برخی اجساد مجهول‌الهویه معتادان متجاهر هستند که کنار خیابان می‌میرند یا در حاشیه بزرگراه‌ها و مکان‌هایی از این دست، افراد بی‌خانمانی وجود دارند که خانواده‌های آنها چه در زنده بودن و چه مرگ‌شان پیگیرشان نیستند، بنابراین حتی مفقودی این افراد اعلام نمی‌شود، چراکه اکثر این بی‌خانمان‌ها معتاد هستند و گاهی خانواده‌های آنها از نبودشان ناراحت نمی‌شوند یا اصلا این افراد بستگانی ندارند که پیگیرشان شوند. در نتیجه اگر یکی از همین افراد بی‌خانمان یا معتادان متجاهر فوت کند هویت او مشخص نمی‌شود و مجهول‌الهویه می‌ماند چون اثر انگشت او قبل از فوتش در هیچ سیستمی ثبت نشده است مگر اینکه خانواده این فرد پیگیر او شوند و مشخصاتش را به آگاهی بدهند.» 

میزان شناسایی اجساد مجهول‌الهویه  بستگی به موارد مختلف دارد

رییس گروه بررسی صحنه جرم سازمان پزشکی قانونی همچنین می‌گوید: «بعضی مواقع نیز چون اثرانگشت جسد مجهول‌الهویه قبلا در سازمان ثبت احوال ثبت شده، کارشناسان مربوطه المان‌های مربوط به اثر انگشت را با هم تطبیق می‌دهند و هویت جسد شناسایی می‌شود.  اگر هم بنا به دلایلی که گفته شد هویت جسد تشخیص داده نشد، ناشناس باقی می‌ماند. در این میان برخی موضوعات نیز باید فرهنگ‌سازی شود؛ متاسفانه بسیاری از افراد وقتی از خانه خارج می‌شوند هیچ کارت شناسایی همراه ندارند. در ایران معمولا افراد شناسنامه‌هایشان را در گاوصندوق یا کمدهایشان می‌گذارند. حتی گواهینامه رانندگی که باید همراه‌شان باشد را به خاطر اینکه گم نشود، همراه ندارند. افراد باید همیشه یک کارت شناسایی همراه داشته باشند. معمولا به زنان و مردان کهنسال توصیه می‌شود که وقتی بیرون از خانه می‌روند کارت شناسایی همراه‌شان باشد. در کشورهای پیشرفته همه افراد از وقتی به دنیا می‌آیند تا به سن قانونی برسند اثر انگشت‌شان ثبت می‌شود، اما در ایران فقط برای برخی کارهای اداری اثر انگشت افراد ثبت می‌شود، بنابراین این سوال مهمی است که کشور ایران با جمعیت بیش از ۸۵ میلیون نفر از چه زمانی اثر انگشت افراد را در سیستم‌هایشان ثبت می‌کند؟ به هر حال با گسترش و صنعتی شدن جوامع امکان دارد یکی از بستگان کسی گم شود و آنها ندانند چه اقداماتی باید انجام دهند.  اینکه افراد بدانند در این مواقع باید از کجا شروع کنند و چه اقداماتی انجام دهند، بسیار مهم است، بنابراین اگر خانواده‌ای یکی از بستگانش مفقود شد باید به اداره آگاهی مراجعه و مشخصات مهم مفقودی را دراختیار ضابطان قضایی قرار دهد. ‌افراد باید نسبت به اطرافیان نزدیک خود اطلاعات دقیقی داشته باشند. به عنوان مثال اگر فرد مفقودی عمل جراحی یا خالکوبی خاصی داشته یا روی صورت یا بدنش نشان خاصی ازجمله ماه گرفتگی، خال و... داشته، باید بستگان او این مشخصات را به آگاهی گزارش دهند، چون این مشخصات در شناسایی فرد تاثیر زیادی دارد و اگر بر فرض فرد مفقودی فوت کرده باشد خانواده او زودتر می‌تواند جسد را شناسایی کند. البته در مواردی امکان دارد جسد سال‌ها کشف نشود. به عنوان مثال قاتل یا قاتلان فردی را به قتل می‌رسانند و جسد را اختفا می‌کنند یا می‌سوزانند یا جسد را مثله یا دفن می‌کنند. در این موارد ممکن است کشف جسد سال‌ها طول بکشد. البته این نوع اجساد اگر کشف شوند نیز امکان شناسایی‌شان کم است یا شاید هرگز شناسایی صورت نگیرد و جسد مجهول‌الهویه باقی بماند.  سالانه در کل حدود ۶۰ الی ۷۰ هزار جسد به پزشکی قانونی ارجاع داده می‌شود که از این اجساد تقریبا ۵درصدشان در بدو ارجاع مجهول‌الهویه هستند که البته اکثریت آنها پس از طی فرآیند بررسی‌های علمی شناسایی می‌شوند اما به هر حال بخش کوچکی از آنها به دلیل عدم پیگیری از طرف بستگان یا نامناسب بودن شرایط بافت‌های اجساد برای آزمایشات ژنتیک ناشناس باقی می‌مانند، بنابراین میزان شناسایی اجساد مجهول‌الهویه که به پزشکی قانونی ارجاع می‌شوند بستگی به موارد مختلف دارد. البته مساله احراز هویت فقط مختص به فوتی‌ها نمی‌شود. گاهی ممکن است فرد تصادف کند یا مصدوم شود و به بیمارستان منتقل شود، گاهی نیز فرد دچار اختلال حواس است و به بیمارستان منتقل می‌شود، در‌نتیجه هیچ مشخصاتی از خودش ندارد. در این مواقع ضابطان قضایی که در بیمارستان‌ها حضور دارند مشخصات ظاهری آن فرد را ثبت می‌کنند و به اداره آگاهی گزارش می‌دهند و عنوان می‌کنند که فلان شخص با فلان مشخصات در فلان بیمارستان بستری شده است. در برخی مواردهویت این اشخاص مشخص نمی‌شود، بنابراین مفقودی‌ها نیز گاهی شناسایی می‌شوند و گاهی هم هرگز شناسایی نمی‌شوند.»