جنگ ایران، ترمز چشمانداز ۲۰۳۰؛ ریاض در مسیر بازگشت به نفت؟
تنشهای منطقهای، از جمله جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران که بر امنیت مسیرهای صادرات نفت در تنگه هرمز تأثیر گذاشت و حملات موشکی و پهپادی به مواضع آمریکا در عربستان را افزایش داد، شرایط را پیچیدهتر کرده است. این وضعیت در دهمین سال اجرای «چشمانداز ۲۰۳۰» بر جایگاه محمد بن سلمان، ۴۰ ساله و حاکم بالفعل کشور، تأثیر گذاشته است.
حدود ده سال پس از آنکه محمد بن سلمان ولیعهد کنونی عربستان برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» را برای تحول اقتصادی عربستان اعلام کرد، این کشور با فشارهای مالی روبهرو شده و در حال بازنگری در مسیر خود است. یک دهه پیش، شاهزادهای ۳۰ ساله به نام محمد بن سلمان طرحهای گستردهای را برای تغییر ساختار اقتصادی عربستان معرفی کرد و وعده داد وابستگی این کشور به نفت را پایان دهد. از آن زمان، تغییرات قابل توجهی در این پادشاهی محافظهکار رخ داده است. زنان که زمانی رانندگی برایشان ممنوع بود، اکنون وارد بازار کار شدهاند؛ از جمله در مشاغلی مانند باریستا، فروشندگی و سرمایهگذاری خطرپذیر. نرخ بیکاری کاهش یافته و شهروندان سعودی در مشاغلی که پیشتر عمدتاً در اختیار کارگران خارجی بود، مشغول به کار شدهاند. همچنین نقش پلیس مذهبی تقریباً بهطور کامل کمرنگ شده است.
به گزارش «اعتماد آنلاین» و به نوشته نیویورک تایمز، با این حال وابستگی عربستان به نفت همچنان یک چالش اساسی باقی مانده است. در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ و با افزایش قیمت نفت و رشد درآمدهای دولت، پروژههای بزرگی آغاز شد؛ از جمله شهر کوهستانی اسکی، یک آسمانخراش مکعبیشکل و لیگ مستقل گلف. این روزنامه آمریکایی ادامه داد که با کاهش دوباره قیمت نفت و افزایش فشارهای مالی، مقامات سعودی به سمت سیاستهای صرفهجویانه حرکت کردند و برخی پروژههای بلندپروازانه را لغو، متوقف یا کوچکسازی کردند. از طرفی تنشهای منطقهای، از جمله جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران که بر امنیت مسیرهای صادرات نفت در تنگه هرمز تأثیر گذاشت و حملات موشکی و پهپادی به مواضع آمریکا در عربستان را افزایش داد، شرایط را پیچیدهتر کرده است. این وضعیت در دهمین سال اجرای «چشمانداز ۲۰۳۰» بر جایگاه محمد بن سلمان، ۴۰ ساله و حاکم بالفعل کشور، تأثیر گذاشته است. حال نیز به نظر میرسد مقامات سعودی راهبرد جدیدی را برای صندوق سرمایهگذاری عمومی حدود یک تریلیون دلاری کشور اعلام کردند که بر «کارآمدی» تمرکز دارد. به گفته یاسر الرمیان، رئیس این صندوق، در بررسی پروژهها از مدیران خواسته شده است موارد ضروری را مشخص کرده و پروژههای کماهمیت را به تعویق بیندازند یا حذف کنند. او همچنین گفت لازم است زمانبندی برخی سرمایهگذاریها بازنگری شود. در ادامه این گزارش همچنین آمده است که احتمال دارد حمایت مالی از لیگ گلف LIV که چهار سال پیش راهاندازی شد، کاهش یابد. همچنین پروژههای عظیم شهری مانند تروجنا و آسمانخراش مکعبی «المکعب» نیز ممکن است با تعلیق یا بازنگری مواجه شوند. در ژانویه، کمیته المپیک عربستان اعلام کرد که میزبانی بازیهای آسیایی زمستانی ۲۰۲۹ در تروجنا به زمان نامعلومی موکول شده و این رویداد به قزاقستان واگذار شده است. در همان ماه، رویترز گزارش داد که ساخت پروژه «المکعب» نیز متوقف شده و دوباره در حال بررسی از نظر اقتصادی و تأمین مالی است. زیاد داوود، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در بلومبرگ، گفت: «داستان همیشه با نفت آغاز و به آن ختم میشود. کاهش قیمت نفت در سالهای اخیر باعث شد عربستان در برنامههای خود بازنگری کند، زیرا درگیر پروژههای بسیار گسترده شده بود.
دههای از تحول و واقعگرایی در عربستان
این روزنامه آمریکایی در ادامه نوشت: در ده سال گذشته دولت عربستان توانسته وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش دهد و منابع جدیدی مانند مالیات و عوارض را ایجاد کند. با این حال، سرعت رشد پروژهها و اهداف بلندپروازانه از توان مالی دولت پیشی گرفته است. وزارت دارایی عربستان در این مدت تنها یک سال بدون کسری بودجه داشته و پیشبینی میشود این روند در سالهای آینده نیز ادامه یابد. زیاد داوود همچنین گفت افزایش قیمت نفت به دلیل تنشهای جنگی تا حدی به عربستان کمک کرده تا به تعادل مالی نزدیک شود، هرچند صادرات نفت کاهش یافته است. با این حال، یاسر الرمیان تأکید کرده که جنگ و شرایط منطقهای باعث شده فشار برای بازنگری در اولویتهای سرمایهگذاری افزایش یابد. پروژهها و سرمایهگذاریها بر اساس امکانسنجی اقتصادی و با توجه به شرایط جدید مورد بازبینی قرار میگیرند.
به نوشته نیویورک تایمز، هرچند راهبرد جدید صندوق سرمایهگذاری با زبانی مبهم و جزئیات محدود ارائه شده، اما نشاندهنده تغییر مهمی در رویکرد عربستان تحت رهبری محمد بن سلمان است. در سالهای ابتدایی اجرای این برنامه، شاهزاده خود را با چهرههای نوآور دنیای فناوری مانند استیو جابز و مارک زاکربرگ مقایسه میکرد؛ افرادی که به «حرکت سریع و شکستن قواعد» شهرت داشتند. او همچنین فرماندهی مداخله نظامی در یمن را بر عهده داشت و همچنین گفته شده که در ماجرای سعد حریری، نخستوزیر لبنان، نقش پررنگی ایفا کرد؛ زمانی که حریری در ریاض تحت فشار قرار گرفت و استعفای خود را اعلام کرد.
در ادامه گزارش نیویورک تایمز آمده است که در سال ۲۰۱۸، قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار واشنگتنپست، به دست عوامل سعودی در استانبول، موجی از واکنشهای جهانی را به دنبال داشت و برای مدتی باعث انزوای سیاسی ولیعهد شد. با این حال در سالهای اخیر محمد بن سلمان تلاش کرده چهرهای متفاوت از خود ارائه دهد و خود را به عنوان یک میانجی و چهره دیپلماتیک بازتعریف کند؛ همزمان نیز از بخشی از پروژههای پرزرقوبرق اولیه فاصله گرفته است. او در ماه سپتامبر در جلسه شورای مشورتی «شورا» گفته بود: «ما مصمم به تحقق اهداف خود هستیم، اما اگر منافع عمومی ایجاب کند، در تغییر یا لغو هر برنامهای تردید نخواهیم کرد.»
این رویکرد واقعبینانه برای برخی از حامیان او نشانهای مثبت تلقی میشود. احمد الخطیب، مشاور ارشد ولیعهد و وزیر گردشگری عربستان، در گفتوگویی با نیویورک تایمز گفت: «این کاملاً طبیعی است؛ شما متوقف میشوید، بررسی میکنید چه چیز درست بوده و چه چیز اشتباه، و سپس اصلاح میکنید. در ادامه، خالد الفالح، وزیر سرمایهگذاری پیشین، نیز در یک نشست در ریاض گفته بود که کاهش یا توقف برخی پروژهها امری طبیعی در فرایند سرمایهگذاری است. او توضیح داده بود: «تغییرات شدید در تقاضا، رقابت یا امکانسنجی پروژهها پس از بررسیهای دقیق رخ میدهد. در چنین شرایطی باید پروژهای کنار گذاشته شود و پروژه دیگری جایگزین آن شود، زیرا هر نهاد سرمایهگذاری با محدودیت منابع روبهرو است.»
با این حال، به نوشته این روزنامه، منتقدان میگویند این تغییر مسیرها نبود شفافیت در ساختار قدرت را برجسته میکند. آنها پرسیدهاند چرا پروژههای بلندپروازانه ابتدا اعلام شدند و چه میزان از منابع عمومی صرف طرحهایی شده که اکنون متوقف یا لغو میشوند. در مورد پروژه نئوم نیز منطقهای آیندهمحور در سواحل دریای سرخ گزارش شده است که برخی جوامع برای اجرای این طرح جابهجا شدهاند، در حالی که آینده آن همچنان نامشخص است. مریم الدوسری، سخنگوی یک حزب مخالف سعودی در تبعید، در اینباره گفته است: «بدون شفافیت، بازنگری فقط بهانهای برای فرار است؛ چه کسی پاسخگوی پولهای هدررفته و زندگیهای آسیبدیده خواهد بود؟» در هر حال در ساختار متمرکز قدرت در عربستان که بسیاری از تصمیمها زیر نظر مستقیم محمد بن سلمان گرفته میشود، دلایل واقعی تغییر سیاستها همیشه روشن نیست. در همین حال، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان همچنان به سرمایهگذاری در حوزه بازیهای ویدیویی ادامه داده است. در سپتامبر گذشته نیز اعلام شد که در یک معامله ۵۵ میلیارد دلاری برای خرید شرکت بازیسازی Electronic Arts، همراه با جارد کوشنر، داماد رئیسجمهور پیشین آمریکا، مشارکت خواهد کرد. در پایان این گزارش همچنین آمده است که محمد بن سلمان علاقه شخصی به بازیهای ویدیویی دارد و گفته است این سرگرمی به او کمک میکند از فشار واقعیت فاصله بگیرد. در پایان، یاسر الرمیان اعلام کرده است که تمرکز آینده عربستان بر سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و همچنین پروژههای بزرگ بینالمللی مانند میزبانی نمایشگاه جهانی ۲۰۳۰ و جام جهانی ۲۰۳۴ خواهد بود؛ پروژههایی که حیاتی تلقی شده و در اولویت قرار دارند. با این حال، تحلیلگران معتقدند در صورت افزایش دوباره درآمدهای نفتی، ممکن است موج جدیدی از پروژههای پرهزینه آغاز شود. زیاد داوود در اینباره گفته است: «پس از ده سال، اقتصاد و هزینههای عمومی عربستان همچنان به نفت وابسته است و شکستن این وابستگی کار سادهای نیست.»
دیدگاه تان را بنویسید