با حکمرانی خوب مانع از فرو ریختن پلاسکوها شویم
وقتی مردم دربارۀ ناکارآمدی نهادها حرف میزنند، منظور عرضشان یا قصد و غرضشان لزوماً سیاسی نیست؛ بیشتر دربارۀ ضرورت "حاکمیت عقل سلیم بر حوزۀ مدیریتی جامعه" حرف میزنند. به قول اصحاب علم سیاست، دنبال "حکمرانی خوب"اند. یعنی مردم، ولو که از مفاهیمی مثل "حکمرانی خوب" هم استفاده نکنند، با عقل سلیم درمییابند که اگر در حوزۀ شهر تهران حکمرانی خوب در جریان بود، فاجعۀ پلاسکو رقم نمیخورد.
ا عتماد آنلاین؛ هومان دوراندیش - ساختمان پلاسکو که فرو ریخت، تقریباً بلافاصله، موجی از انتقادها فضای مجازی را پر کرد. در تاکسی و اتوبوس و مترو هم کموبیش فضای انتقادی بر گفتوگوهای مردم غالب بود. جان کلام این سخنان انتقادی هم، مقصر دانستن این سازمان و آن نهاد و آن یکی دستگاه و ... بود.
هر کسی بنا به گرایش سیاسی یا نگاه شخصیاش، یکی از نهادها یا مقامات حکومتی را مقصر "فاجعۀ پلاسکو" میدانست. بسیاری شهرداری را مقصر این فاجعه میدانستند که اجازه داده است چنین ساختمان تجاری مهمی، با سطح ایمنی پایین همچنان محل کسب و کار بسیاری از تجار باشد. برخی در دفاع از شهرداری، توپ را به زمین وزارت کار انداختند و گفتند وزارت کار مانع از تعطیلی این ساختمان شده است. بنیاد مستضعفان از دیگر متهمان این فاجعه بود که البته رئیس این بنیاد، برخلاف شهردار تهران، در قبال انتقادهای مردم موضع گشودهتری اتخاذ کرد.
کسانی که انصاف بیشتری داشتند، از "مقصر اصلی" حرف میزدند. یعنی قبول داشتند که چنین افتضاحی،صرفاً ناشی از قصور یک شخص یا یک نهاد نیست بلکه اشخاص و نهادهای متعددی کوتاهی کردهاند که اکنون آن ساختمان عظیم، به مخروبهای وحشتناک بدل شده؛ مخروبهای آلوده به بوی مرگ.
اینکه چه کسانی مقصر فاجعۀ پلاسکو بودهاند، بحث مهمی است که دیر یا زود به شکلی کارشناسانه مطرح خواهد شد. هر چند که بعید است این بررسیهای کارشناسانه و پیدا شدن مقصر یا مقصران فاجعۀ پلاسکو، پیامدهای تنبیهی چشمگیری برای آنها داشته باشد، ولی نفس مشخص شدن مقصران واقعه، در جای خودش کماهمیت نیست. دست کم به کار قضاوت تاریخ دربارۀ عملکرد مدیران و مقامات امروز جامعۀ ایران میآید.
اما پیدا شدن دیرهنگام یا زودهنگام مقصران فروریختن پلاسکو، ربطی به این واقعیت مهم ندارد که ما اصولاً و عموماً دنبال مقصر میگردیم! این میل به مقصریابی، روانشناسی سیاسی و اجتماعی خاص خودش را دارد. چیزی از جنس خشم و ناکامی در پس پشت این میل نشسته و نهفته است. اگر در جامعهای زندگی میکردیم که در مجموع بسامانیاش بر نابسامانیاش غالب بود، شاید واکنش ملی ما به مصائب بزرگ و کوچک، دیگرگونه میشد. فرقی هم ندارد ساختمان پلاسکو فرو بریزد یا سیل بیاید یا هوا آلوده باشد یا چه. از آنجا که هر دم از این باغ بری میرسد، ما نیز دچار نوعی خشم و نفرت عمومی هستیم.
به عبارت دیگر، فارغ از اینکه دولت و شهرداری و سایر نهادها در دست کدام شخص یا جریان سیاسیاند، تصوری عمومی در جامعۀ ایران نسبت به ناکارآمدی این نهادها وجود دارد. این تصور چندان هم بیراه نیست. یعنی اگر از غیر سیاسیترین شهروندان این جامعه هم سؤال کنیم، بعید است در توصیف کارآمدی نهادهای مدیریتی متعلق به این یا آن جناح سیاسی، هورا بکشد! نهادهای اساساً غیر سیاسی هم، مثل همین سازمان آتشنشانی، در افکار عمومی جامعۀ ایران چندان کارآمد قلمداد نمیشوند. مردم نهایتاً برای فداکاری افراد شاغل در این سازمان، احترام قائلند و نسبت به آنها قدرشناس و سپاسگزارند. اما همین الان همه در مترو و اتوبوس و تاکسی و محله و محل کار و ... دربارۀ کمبود امکانات سازمان آتشنشانی و یا کاستیهای آموزشی آتشنشانان حرف میزنند.
خلاصه اینکه وقتی مردم دربارۀ ناکارآمدی نهادها حرف میزنند، منظور عرضشان یا قصد و غرضشان لزوماً سیاسی نیست؛ بیشتر دربارۀ ضرورت "حاکمیت عقل سلیم بر حوزۀ مدیریتی جامعه" حرف میزنند. به قول اصحاب علم سیاست، دنبال "حکمرانی خوب"اند. یعنی مردم، ولو که از مفاهیمی مثل "حکمرانی خوب" هم استفاده نکنند، با عقل سلیم درمییابند که اگر در حوزۀ شهر تهران حکمرانی خوب در جریان بود، فاجعۀ پلاسکو رقم نمیخورد. اینکه مقامات شهرداری بگویند ما میخواستیم ساختمان پلاسکو را تعطیل کنیم ولی نگران بودیم متهم به اخلال در روند رشد اقتصادی شویم، چه سخن حقی باشد چه ناحق، نهایتاً نشاندهندۀ اختلافات و اختلالاتی مابین دولت و شهرداری است که نتیجهاش چیزی جز از دست رفتن "حکمرانی خوب" نبوده.
اینکه چرا ما گرفتار چنین وضعی هستیم که دستمان از دامان حکمرانی خوب کوتاه مانده، البته علل گوناگونی دارد که بیش از صد سال است محل بحث و بررسی است! عقبماندگی تاریخی در روند توسعۀ جهانی، غلبۀ ایدئولوژی بر عقل سلیم، موانع فرهنگی برآمده از سنت درازآهنگ، تمرکز منابع قدرت در دست نخبگان حاکم، ناگشودگی توطئهاندیشانه نسبت به نقادی و عواملی از این دست، کموبیش در رقم خوردن وضع کنونی ما مؤثر بوده. این "وضع کنونی" البته وضع نوپدیدی نیست و شاید بهتر باشد به جای آن، عبارت وضع سابق یا وضع همیشگی را به کار برد!
تصور مردم دربارۀ میزان ناکارآمدی نهادهای حکومتی و مدیریتی، چه دچار بزرگنمایی باشد جه منصفانه، اصل مطلب تغییری نمیکند و آن اینکه، حاکمان و مدیران جامعۀ ایران قرار است بر همین مردم حکومت کرده و مسائل آنها را مدیریت کنند. وقتی در نتیجۀ باور عمومی عمیق به ناکارآمدی این نهاد دولتی و آن نهاد شهری و ...، افکار عمومی جامعه در مواجهه با هر مشکل و بحرانی، انگیزۀ شدیدی برای مقصریابی و ناسزاگویی به مقصران دارد، یعنی یک جای کار اساساً میلنگد و این لنگی را باید برطرف کرد. این میل به مقصریابی، حتی اگر تا حدی هم ناشی از بدبینیهای سنتی و رایج در فرهنگ سیاسی ما ایرانیان باشد، به هر حال حاکی از تلنبار شدن نفرت در پستوهای جامعه است؛ و آنچه که در پستو مانده، غالباً قابل اعتناست و معمولاً هم تا ابد در پستو نمیماند! بنابراین بر مدیران و مسئولان این جامعه واجب است که فکری بکنند به حال این نارضایتی که بلافاصله پس از هر واقعۀ ناخوشایندی در قالب مقصرجویی سر بر میآورد.
عالمان علم سیاست، پیشترها معتقد بودند که مشروعیت هر حکومتی مبتنی بر ایدئولوژی و کارآمدی آن حکومت است. اما امروزه بسیاری از دانشمندان سیاسی، کارآمدی را تنها رکن اساسی مشروعیت میدانند. اگر نهادهای حکومتی کارآمد باشند و عملکردشان موجب بهروزی و آسایش مردم باشد، چه باک از چند و چون ایدئولوژی! مفهوم "حکمرانی خوب" هم ناشی از تثبیت "کارآمدی" به عنوان مهمترین رکن مشروعیت سیاسی است. مدیرانی که با مدیریت مبتنی بر عقل سلیم و ارادۀ معطوف به کارآمدی، مانع از فرو ریختن "پلاسکو"ها شوند، در واقع آب در آسیاب مشروعیت خودشان ریختهاند. در مواجهه با جامعهای مقصرجو، عزم لازم برای تحقق حکمرانی و مدیریت خوب به مراتب مؤثرتر از شوت کردن توپ تقصیر به زمین مدیر رقیب است!
دیدگاه تان را بنویسید