فاصله «فضولی» تا «حواس پرتی اجتماعی»!
آیا گرفتاریها و دلمشغولیهای گوناگون زندگی اجازه میدهد که گاهی برای چند لحظه هم که شده اندکی از موقعیت خودمان فاصله بگیریم و نگاهی از بیرون به احوال و رفتارمان به ویژه در ارتباط با دیگران بیفکنیم؟ نمیخواهم دچار داوری فلهای از جنس «تعمیمهای سست و بیپایه» شوم اما گاه مشاهده فراوانی یک پدیده، انسان را به نتیجهای کلی رهنمون میسازد که هرچند ممکن است اعتبار علمی نداشته باشد اما به کلی نیز نمیتوان نادیدهاش گرفت.
اعتمادآنلاین- در این مجال به دو نمونه به ظاهر متضاد از این دست پدیدهها اشاره میکنم به این امید که هرچند اندکی ذهن و فکر خواننده را درگیر تامل به یک واقعیت دامن گستر در جامعه خودمان کنم.
موضوع را با طرح دو پرسش با شما در میان میگذارم:
١- آیا در جامعه ما پدیدهای به نام «فضولی» یافت میشود؟ یعنی فرآیندی که از کنجکاوی و سرک کشیدن به حریم خصوصی دیگران آغاز میشود و با ذهنیت پروری و پچ پچ کردن و حاشیهپردازی پیرامون آنچه با عرصه درونی زندگی دیگران پیوند دارد پروار میشود و گاه به داوریهای عجیب و غریب و حتی نسخه پیچیهای به ظاهر خیرخواهانه اما به واقع تجاوزگرانه به حقوق خصوصی آدمها میانجامد!
گمان نمیکنم کسی باشد که به آسانی و اطمینان خاطر در پاسخ بگوید:
«نه. هرگز! ما در ایران چیزی که نداریم، «فضولی» در زندگی خصوصی دیگران است.» برعکس و البته با شرمندگی و تاسف، گمان میرود که شمارگان این پاسخ که: «آری. تا دلتان بخواهد فضول داریم و هستیم» فراوان خواهد بود.
٢- آیا در جامعه ما پدیدهای به نام «حواس جمعی» وجود دارد؟ یعنی فرآیندی که در کنار همه دلمشغولیهای زندگی فردی و خانوادگی و گرفتاریهای اجتماعی خودمان، گاهی حواسمان به رنگ رخسار و احوال دیگرانی باشد که نه در دوردستها بلکه همین دور و بر ما، در آپارتمان کناری، همسایه بالایی، در اتاق کار بغلی، همکار پشت میز کناری هستند. چه میگویم؟! حواسمان به دوستان و بستگانمان هست؟
که چگونه روزگار میگذرانند؟ که با چه مشکلاتی دست و پنجه نرم میکنند؟ که آیا میتوانیم حتی به اندزه یک همدلی و غمگساری زبانی، در کنارشان باشیم؟
کاش پاسخ این پرسش نیز به همان آسانی و اطمینان خاطر، «آری» بود.
تاکید میکنم که این یک شکواییه اخلاقی یا «اندرزنامه» نیست که تحویلتان میدهم. رویکرد این قلم از یک نظرگاه آسیبشناسانه اجتماعی است که میخواهد یک «پدیده پارادوکسیکال» را پیش چشم خواننده قرار دهد: آن روی سکه، «فضولی»، این روی سکه، «حواس پرتی اجتماعی»!
پژوهشگران درباره «خلقیات ایرانیان» بسیار گفتهاند و نوشتهاند. کاری به سره و ناسره یا نقد و حاشیه بر آنها ندارم اما به عنوان یک شهروند ایرانی که گمان میکند مردمان این سرزمین، همواره از یک «هویت چند وجهی» دراز دامن در گستره تاریخ برخورداربودهاند و توشه گرانسنگ فرهنگ و دانش و ادب و هنر آنان همچنان برای بسیاری از مردم جهان، ستایشانگیز است، از خود میپرسم: آیا این دو ویژگی متضاد «فضولی و حواس پرتی اجتماعی» نیز - که گویی به گونهای خزنده هر روز بیش از پیش رواج مییابد - در زمره خلقیات ما ایرانیان است؟
میدانم که برخی از خوانندگان این نوشته اخمها را درهم خواهند کشید و با لحنی سرشار از شگفتی خواهند گفت: در میان این همه چالش و گرفتاری و دغدغه این هم شد، مساله ؟! یا برخی به آسانی آب خوردن تحلیل و «چاره»ای دست به نقد، تحویل میدهند که: «الناس، علی دین ملوکهم»: مردمان بر آیین حکومتگرانشان هستند. کار باید از بالا درست شود.
پاسخ این قلم به چنین دیدگاههایی این است که: وقتی خود مردم حواسشان به یکدیگر نیست و اگر گاهی هم باشد از سر فضولی و دخالت در حریم خصوصی دیگران است، پس بسیار انتظار نابجایی است که از ادارهکنندگان جامعه دارند که اینگونه نباشند. چه در جامعه سنتی و چه به ویژه در دوران مدرن که صفت «مدنی» را همچون یک فضیلت برای جامعه منظور کردهاند، خاستگاه اصلی دگرگونی در سرنوشت اجتماعی «ارزشها و نگرشهای درونی» جامعه بوده که در عرصه رفتار و روابط اجتماعی به عنوان «هنجار یا ناهنجاری»، نقشآفرینی کرده و میکند. «فضولی» در حریم خصوصی دیگران به مثابه یک ناهنجاری به همان اندازه در فروپاشی درونی جامعه نقش دارد که «حواس پرتی اجتماعی» از موضع سر در لاک زندگی خود بردن و بیاعتنایی به حال و وضع دیگران به ویژه آنان که دور و برمان هستند.
به گمان این قلم، یکی از مهمترین نشانههای شکلگیری «جامعه مدنی» برخورداری شهروندان از «حواس جمع» نسبت به احوال دیگران و کاهش روز افزون چگالی «فضولی در حریم خصوصی» است، دستکم در محدوده ارتباطات میان فردی، خانوادگی، اداری و شغلی و همسایگی.
این است که به قول شاعر (که خودم باشم): از فضولی کم کن و حواست به حال دیگران باشد!
دیدگاه تان را بنویسید