حق‌شناس: یکی از مشکلات نگران‌کننده منازعه ایران و امریکا، شناخت ناکافی طرفین از نگرانی‌ها و خطوط قرمز یکدیگر است
محمدجواد حق‌شناس نوشت: یکی از مشکلات نگران‌کننده منازعه ایران و امریکا، شناخت ناکافی طرفین از خواسته‌ها، نگرانی‌ها و خطوط قرمز یکدیگر است. این مشکل زمانی پیچیده‌تر می‌شود که پیام‌ها از مسیر واسطه‌ها و میانجی‌هایی منتقل شوند که خود دارای منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتی مستقل هستند.
محمدجواد حق‌شناس در یادداشتی با عنوان «تله تل‌آویو؛ از جنگ ادراکی تا تهدید تمامیت ارضی» در روزنامه اعتماد نوشت: کردستان بخشی ریشه‌دار از تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی است و تصور جداسازی آن با حمایت خارجی، نادیده‌گرفتن واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی کشور است. البته پاسداری از تمامیت ارضی، افزون بر توان دفاعی، مستلزم رفع تبعیض، توسعه متوازن، احترام به تنوع فرهنگی و تضمین حقوق برابر شهروندان است. تنوع قومی و فرهنگی ایران نه نقطه‌ضعف، بلکه از سرچشمه‌های غنای تمدنی و پایداری ملی آن به شمار می‌رود. برای فهم این مخاطره باید به مفهوم «تله تل‌آویو» بازگردیم. تحولات غزه، لبنان، سوریه و سپس رویارویی مستقیم ایران با اسراییل و امریکا نشان داده است که بحران‌های منطقه‌ای الزاما در محدوده جغرافیایی و اهداف اولیه باقی نمی‌مانند. هر اقدام می‌تواند واکنشی تازه برانگیزد و هر واکنش، بازیگران دیگری را وارد میدان کند. یکی از پیچیده‌ترین سازوکارهای گسترش بحران، «تله ادراکی» است. این تله صرفا ساختار تصمیم‌گیری یک طرف منازعه را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه برداشت‌های نادرست، اطلاعات ناقص، عملیات شناختی و سوءمحاسبات می‌توانند همزمان بر تصمیم‌های همه بازیگران تأثیر بگذارند؛ حتی بازیگری که خود در آغاز به دنبال بهره‌برداری از بحران بوده است. تله ادراکی از دو سازوکار به‌هم‌پیوسته تغذیه می‌کند: رفتار پینگ‌پنگی و اثر دومینویی. در سازوکار نخست، اقدام هر طرف واکنشی برمی‌انگیزد که ممکن است بر سوءبرداشت از نیت طرف مقابل استوار باشد. هر بازیگر رفتار خود را دفاعی و واکنش دیگری را تهاجمی می‌بیند. در سازوکار دوم، بحران از رابطه دو بازیگر فراتر می‌رود و به میدان‌ها و بازیگران تازه سرایت می‌کند؛ تا جایی که مهار آن حتی از توان آغازگرانش خارج می‌شود. گزارش‌های منتشرشده درباره فعالیت حساب‌های جعلی و تلاش برای اثرگذاری بر افکار عمومی، از جمله گزارش منسوب به هاآرتص، ضرورت توجه به ابعاد شناختی منازعه را بیشتر می‌کند؛ هرچند جزییات و انتساب این فعالیت‌ها نیازمند بررسی مستقل است. در جهان امروز، میدان جنگ تنها آسمان، زمین و دریا نیست؛ ذهن تصمیم‌گیرندگان و برداشت افکار عمومی نیز به عرصه‌ای جدی برای رقابت و رودررویی تبدیل شده است. اما تله ادراکی در ساختار مذاکرات نیز بازتولید می‌شود.
یکی از مشکلات نگران‌کننده منازعه ایران و امریکا، شناخت ناکافی طرفین از خواسته‌ها، نگرانی‌ها و خطوط قرمز یکدیگر است. این مشکل زمانی پیچیده‌تر می‌شود که پیام‌ها از مسیر واسطه‌ها و میانجی‌هایی منتقل شوند که خود دارای منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتی مستقل هستند. آیا میانجی خواسته واقعی هر طرف را به‌درستی درک کرده است؟ آیا همان معنا و اولویت را منتقل می‌کند؟ و آیا تحقق آن خواسته‌ها با منافع کشور میانجی سازگار است؟وجود منافع مستقل الزاما به معنای سوءنیت نیست و میانجیگران منطقه‌ای نقش‌های سازنده‌ای نیز داشته‌اند. بااین‌حال، حتی انتقال پیام با حسن نیت ممکن است با تغییر تأکیدها یا برداشت‌های متفاوت همراه شود. در چنین شرایطی، اختلاف بر سر منافع واقعی به اختلاف بر سر معنای پیام‌ها تبدیل می‌شود و سوءتفاهم‌های دیپلماتیک می‌توانند چرخه واکنش‌های نظامی را تشدید کنند. از همین منظر، شاید زمان آن رسیده باشد که تهران و واشنگتن در شکل مذاکرات تجدیدنظر کنند. گفت‌وگوی رودررو و بی‌واسطه، بدون کنارگذاشتن ظرفیت میانجیگران منطقه‌ای، می‌تواند به شناخت دقیق‌تر خواسته‌ها، روشن‌شدن خطوط قرمز و کاهش امکان بهره‌برداری مخالفان توافق از ابهام‌های ارتباطی کمک کند. چنین گفت‌وگویی نه نشانه تسلیم است و نه تضمین‌کننده توافق؛ بلکه ابزاری عقلانی برای جلوگیری از سوءمحاسبه و مهار گسترش دومینویی بحران است. اهمیت این بازنگری با توجه به خطر فرسایش اقتصادی و اجتماعی بیشتر می‌شود. استمرار وضعیت نه جنگ و نه صلح، علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین به اقتصاد و زیرساخت‌ها، می‌تواند شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر کند و زمینه بهره‌برداری خارجی از نارضایتی‌های داخلی را فراهم آورد. پیشنهاد کاپلان را باید در همین چارچوب بررسی کرد.
ایجاد منطقه‌ای تحت حمایت خارجی در بخشی از ایران، حتی اگر در مرحله نظری باقی بماند، هشداری درباره امکان پیوند فشار خارجی با آسیب‌پذیری‌های داخلی است. البته مطالبات مشروع مردم ایران برای رفع تبعیض، توسعه متوازن، حقوق فرهنگی و مشارکت سیاسی را نباید با مداخله خارجی یا جدایی‌طلبی یکسان دانست. پاسخگویی به این مطالبات از پایه‌های تقویت وحدت ملی و دفاع از تمامیت ارضی است. خروج از تله تل‌آویو تنها با تقویت توان دفاعی یا جلوگیری از حمله‌ای تازه تحقق نمی‌یابد. ایران به راهبردی جامع نیاز دارد که دیپلماسی فعال، بازسازی اقتصادی و اصلاح ساختار حکمرانی را در کنار یکدیگر قرار بدهد. تجدید میثاق ملی، مشارکت سیاسی، حقوق برابر شهروندان و بازسازی اعتماد عمومی از بنیادی‌ترین الزامات امنیت ملی هستند. فرصت کنونی برای پایان جنگ نباید در چرخه سوءبرداشت‌ها و واکنش‌های متقابل از دست برود. تهران می‌تواند با ابتکار دیپلماتیک و گشودن مسیر گفت‌وگوی بی‌واسطه با واشنگتن، برای شکستن این چرخه پیشقدم شود؛ همان‌گونه که با اصلاحات داخلی می‌تواند آسیب‌پذیری کشور در برابر فشار خارجی را کاهش بدهد. تله تل‌آویو زمانی خطرناک‌تر می‌شود که جنگ پایان نیابد، صلح آغاز نشود و فرسایش اقتصادی و اجتماعی، راه را برای بحران‌های سیاسی و سرزمینی بگشاید. راه خروج از این تله، پیوند دیپلماسی هوشمندانه و شجاعانه در خارج با تجدید میثاق ملی در داخل است؛ راهی برای پاسداری همزمان از صلح، استقلال، تمامیت ارضی و آینده ایران.
دیدگاه تان را بنویسید