حق‌شناس: مردم ایران حق دارند امنیت و آرامش را تجربه کنند / توان دفاعی ضروری است، اما جایگزین راهبرد پایان جنگ نمی‌شود

محمدجواد حق‌شناس در یادداشتی با عنوان «شش گزینه واشنگتن و معمای خروج از جنگ» در روزنامه اعتماد نوشت: در تاریخ جنگ‌ها، میان سه توانایی تفاوتی بنیادین وجود دارد: آغاز جنگ، ادامه آن و پایان‌دادن موفقیت‌آمیز به آن. قدرت‌های بزرگ معمولا برای دو توانایی نخست ابزارهای فراوان دارند؛ اما برتری نظامی الزاما به معنای دستیابی به نتیجه سیاسی نیست. جنگ ایران و امریکا نیز با همین معما روبه‌رو است؛ معمایی که تنها به ترامپ و واشنگتن محدود نمی‌شود و تهران، تل‌آویو، همسایگان و حتی ملت‌های دور از میدان نبرد را دربرمی‌گیرد. انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر امریکا فشارهای سیاسی بر ترامپ را افزایش داده است. نارضایتی از هزینه‌های زندگی و پیامدهای جنگ، ضرورت یافتن راه خروج را برجسته می‌کند؛ با این ‌حال، تغییر موازنه سیاسی به‌تنهایی آتش جنگ را خاموش نمی‌کند. پرسش اصلی آن است که آیا افزایش فشار نظامی راه توافق را می‌گشاید یا بحران را پیچیده‌تر می‌کند؟

شش گزینه واشنگتن: بنجامین جنسن، پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی امریکا (CSIS)، در تحلیلی شش گزینه احتمالی واشنگتن را بررسی کرده است. اینها انتخاب‌های پیشنهادی یک تحلیلگرند، نه برنامه‌های مصوب دولت امریکا. اهمیت شان نیز بیش از آنکه در جزییات عملیاتی باشد، در آشکار کردن فاصله میان توانایی ضربه‌زدن و توانایی پایان ‌دادن به جنگ است. گزینه نخست، دیپلماسی اجبارآمیز است: ترکیب تهدید نظامی، فشار اقتصادی و مذاکره برای تغییر محاسبات تهران. این مسیر از گسترش مستقیم جنگ کم‌هزینه‌تر است؛ اما اگر با امتیازهای متقابل و تضمین‌های معتبر همراه نشود، ممکن است بی‌اعتمادی را تشدید کند. مذاکره هنگامی ثمربخش است که طرفین چشم‌اندازی از امنیت و منافع مشترک داشته باشند.  

گزینه دوم، حملات محدود به اهداف نظامی ایران است. هدف، کاهش توانایی‌های دفاعی یا تهاجمی و افزایش فشار بر تصمیم‌گیرندگان خواهد بود. مشکل آنجاست که محدود بودن حمله، محدود ماندن پاسخ را تضمین نمی‌کند. چرخه اقدام و واکنش می‌تواند دامنه جنگ را از محاسبات اولیه فراتر ببرد. گزینه سوم، حملات هدفمند به تاسیسات هسته‌ای است. تخریب تجهیزات ممکن است بخشی از ظرفیت فنی را مختل کند، اما دانش هسته‌ای را از میان نمی‌برد. حتی ممکن است انگیزه بازسازی و تقویت دیدگاه‌های سخت‌گیرانه امنیتی را افزایش دهد؛ بنابراین بدون توافق سیاسی، نتیجه بلندمدت چنین اقدامی نامطمئن است. گزینه چهارم، عملیات نیروهای ویژه برای دستیابی به مواد هسته‌ای غنی‌شده است؛ عملیاتی با پیچیدگی فراوان، خطر تلفات و احتمال واکنش گسترده ایران. حتی موفقیت احتمالی نیز اختلاف بنیادین بر سر آینده برنامه هسته‌ای و تضمین‌های امنیتی را حل نخواهد کرد. گزینه پنجم، عملیات دریایی برای تامین عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است. چنین اقدامی می‌تواند به درگیری‌های تازه، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و فشار بر بازار انرژی منجر شود. امنیت پایدار این آبراه، علاوه بر توان دفاعی، نیازمند توافق و همکاری کشورهای ساحلی است. گزینه ششم، حملات گسترده علیه ساختار حکمرانی ایران است؛ پرمخاطره‌ترین گزینه. تجربه عراق، افغانستان و لیبی نشان می‌دهد که تخریب ساختارهای حکومتی لزوما به نظمی باثبات نمی‌انجامد. بی‌ثباتی ایران، با موقعیت جغرافیایی و پیوندهای منطقه‌ای آن، پیامدهایی فراتر از مرزهای کشور خواهد داشت. 

معمای مشترک، مسوولیت‌های متفاوت: این شش گزینه شدت و هزینه یکسانی ندارند، اما هیچ‌کدام پایان موفقیت‌آمیز جنگ را تضمین نمی‌کنند. برای امریکا، تداوم درگیری به معنای افزایش هزینه مالی و نظامی، تشدید اختلافات داخلی و کاهش تمرکز بر دیگر اولویت‌هاست. موفقیت عملیاتی، اگر به توافقی قابل دوام نینجامد، پیروزی سیاسی نخواهد بود. برای ایران نیز مساله صرفا توانایی پاسخ‌ دادن و تحمیل هزینه به مهاجم نیست. پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان بازدارندگی را به جلوگیری از تکرار حملات، امنیت پایدار، کاهش فشار اقتصادی و امکان بازسازی تبدیل کرد؟ مردم ایران که آسیب‌های انسانی و اقتصادی سنگینی تحمل کرده‌اند، حق دارند امنیت را در آرامش، معیشت، امید و زندگی عادی نیز تجربه کنند. توان دفاعی ضروری است، اما به‌تنهایی جایگزین راهبرد پایان جنگ نمی‌شود. اسراییل نیز نمی‌تواند امنیت بلندمدت خود را صرفا بر تداوم حملات و برتری نظامی بنا کند. دولت‌ها و ملت‌های عربی خلیج فارس، عراق و دیگر همسایگان نیز از اختلال تجارت، آسیب زیرساخت‌ها و گسترش ناامنی زیان می‌بینند. امنیت ایران و همسایگانش، در نهایت از یکدیگر جدا شدنی نیست. البته مشترک‌ بودن ضرورت پایان جنگ به معنای یکسان ‌بودن مسوولیت طرف‌ها در آغاز و گسترش آن نیست. 

صلح؛ مطالبه‌ای فراتر از دولت‌ها: امروز پایان جنگ تنها موضوع گفت‌وگوی دولت‌ها نیست. رای‌دهندگان امریکایی، بخشی از جامعه اسراییل، معترضان اروپایی و مردم منطقه، هر یک از منظری متفاوت، با هزینه‌های ادامه جنگ روبه‌رو هستند. البته نمی‌توان همه اعتراضات یا نتایج انتخاباتی را صرفا به جنگ نسبت داد؛ فشارهای معیشتی و مسائل داخلی نیز در آنها سهم دارند. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان در اظهارات اخیر خود از تحمیل بیش از ۱۰۰ میلیارد یورو هزینه اضافی انرژی به مصرف‌کنندگان و بنگاه‌های اروپایی سخن گفته است؛ رقمی که باید آن را برآورد اعلام‌شده او دانست، نه مجموع خسارت‌های جنگ. امانوئل مکرون، رییس‌جمهور فرانسه نیز در واکنش به اعتراضات معیشتی بر توجه به مطالبات اجتماعی تاکید کرده و درباره پیامدهای اقتصادی بحران منطقه هشدار داده است. این دو موضع نشان می‌دهند که هزینه جنگ به جوامع بیرون از میدان نبرد نیز منتقل شده است. در آستانه زمستان، نگرانی از امنیت عرضه انرژی پررنگ‌تر می‌شود. از خانوارهای اروپایی تا صنایع آسیایی، مصرف‌کنندگان ممکن است هزینه تصمیم‌هایی را بپردازند که در اتخاذ آنها نقشی نداشته‌اند. جنگ را چند دولت می‌توانند آغاز کنند، اما پیامدهای آن به ملت‌های بسیار می‌رسد. از این ‌رو، پایان جنگ به ضرورتی انسانی، اقتصادی و بین‌المللی تبدیل شده است.

از قدرت تخریب تا توانایی صلح: افزایش تقاضای جهانی برای صلح، خودبه‌خود توافق نمی‌آفریند. آتش‌بس می‌تواند حملات را متوقف کند، اما پایان پایدار جنگ به رفع عوامل ناامنی، تعهدات متقابل و تضمین‌های اجرایی نیاز دارد. در این میان، تهران نباید تنها منتظر تصمیم واشنگتن بماند. ابتکار دیپلماتیک ایران، همراه با حفظ استقلال و بازدارندگی و بهره‌گیری از ظرفیت شریکان راهبردی، همسایگان و میانجیگران می‌تواند مسیر پایان جنگ را نشان دهد. پرسش تعیین‌کننده دیگر این نیست که کدام طرف قدرت بیشتری برای ادامه جنگ دارد؛ پرسش آن است که چگونه می‌توان قدرت را در خدمت پایان جنگ قرار داد؟ اگر شش گزینه واشنگتن به‌تنهایی راهگشا نیستند، فرمولی که منافع و نگرانی‌های ایران، امریکا و بازیگران موثر را به توافقی قابل اجرا پیوند دهد، چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ پاسخ به این پرسش، موضوع یادداشت فرداست؛ یادداشتی درباره گذار از معمای خروج از جنگ به فرمولی عملی برای دستیابی به صلح.