گزارش روزنامه اعتماد از دشواریهای نگهداری مهمترین موزه هنر مدرن ایران / موزه هنرهای معاصر در جنگ چگونه محافظت شد؟
رضا دبیرینژاد گفت: با شروع جنگ ۱۲روزه پیشبینیها و اقداماتی را قبل از شروع این جنگ در نظر گرفته بودیم. تقویت درها، دوربینها و سیستمهای حفاظتی تا جایی که مقدور بود، انجام شده، همچنین گزارشها و نیازسنجیهایی بر پایه جلسات تخصصی در این خصوص و در حد معقول انجام شده است.
صبا موسوی- 49 سال پیش در خیابان امیرآباد تهران، گوشه غربی پارک لاله کنونی، موزهای با الهام از بادگیرهای کویری ایران طراحی شد که امروز از آن به مهمترین موزه هنر مدرن و معاصر ایران نام میبریم. اهمیت موزه هنرهای معاصر تهران بر اهالی فرهنگ و هنر پوشیده نیست و همین امر بر حساسیت موضوع نگهداری و مرمت آن، خصوصا وقتی در معرض آسیبهای محتمل ناشی از جنگ میافزاید.
به گزارش اعتماد، در این باره با رییس این موزه گفتوگو کردیم. رضا دبیرینژاد در پاسخ به پرسشهای «اعتماد» از روند مرمت و حفاظت و نیز طراحی و آمادهسازی سایت آن موزه گفت و درباره آنچه از خروج آثار گنجینه هنری موزه گفته میشود، توضیح داد. او همچنین گفت که مجسمه «بندباز» بهمن محصص پس از حدود ۵ دهه به موزه بازگشته است. روند محافظت موزه و آثار آن از آسیبهای جنگ، بخش دیگری از گفتوگوی ما با رییس موزه هنرهای معاصر تهران است.
در دهه ۱۳۹۰ خورشیدی صحبتهایی در خصوص مرمت مخزن گنجینه و مشکلات آن رسانهای شده بود، حالا پس از گذشت بیش از یک دهه، روند این مسیر به کجا رسیده است؟
همیشه بحث استانداردها، شیوههای حفاظت و ایمنی یک امر نسبی است. شاید امروز استانداردهایی تعریف شود که دو سال آینده با توجه به پیشرفتها، دیگر کارایی نداشته یا کمتر کارایی داشته باشد. همچنین باید مقدورات زمانه و شرایط کشور را در نظر داشت. شاید در بحث فنی، از تکنولوژیهایی صحبت شود که در کشور وجود ندارد.
در این میان مهمترین چالش چیست؟
بنای موزه عمری ۵۰ ساله دارد که با مقدورات زمانه خودش ساخته شده است. بیشتر روی حفاظتهای انسانی حساب کرده بودند. طی این سالها تکنولوژیهای جدید حفاظتی آمده، اما مساله اینجاست که یکسری زیرساختها تغییر و تحول را سخت میکند. این ساختمان بتنی است.
یعنی خود بنا مانع ایجاد کرده است؟
بهطور مثال برقراری شبکه هوشمند در میان دیوارهای بتنی کمی کار را مشکل میکند. بنا ثبت ملی است. وقتی از یک بنای ۵۰ ساله صحبت میشود، چالشهای این حوزه بیشتر میشود تا اینکه یک موزه را با توجه به پیشرفتهای امروز، از صفر ساخت. خوشبختانه تعمیراتی که از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ انجام شده، کارهای ایمنی و مخزن را ارتقا داده است.
این تعمیرات بهطور مشخص شامل چه مواردی است؟
جانماییها در ساختمان بهتر شده، نگرانی در خصوص ریزش آب رفع شده و عایق صورت گرفته، مسیر آبها مدیریت و بحثهای رطوبتی در نظر گرفته شده، اما واقعیت، توان محدود مالی بوده که بخشی از پروژه همچنان باقی مانده است. از موزهای صحبت میکنیم که اعتبار بینالمللی دارد. باید پذیرفت به جای موزه هنرهای معاصر تهران بگوییم موزه بینالمللی هنرهای معاصر تهران.
به دلیل گنجینه کمنظیر از هنر مدرن که در شرق و خاورمیانه یکتاست؟
حتی در غرب. تعداد کمی موزه در جهان همتراز این موزه، مجموعه دارند. بحث ریالی نیست. از یک میراث جهانی صحبت میکنیم. ما، میراث جهانی هنر مدرن دنیا را نگهداری میکنیم نه فقط ایران را، اسم تهران، یک نام نمادین است. باید قد و قواره این موضوع را در نظر بگیریم.
آیا در نظر گرفته میشود؟
این موزه، در رتبه یک اداره و زیرمجموعه یک اداره کل قرار میگیرد. اگر پلکانی نگاه کنیم، این موضوع، آن عظمت را در برنمیگیرد.
شاید هنوز جایگاه موزه به درستی درک نشده است!
محدودیتهای ساختاری و اداری بوده و جاری است. در حوزه میراث فرهنگی، موزه هنرهای معاصر، دقیقا موزه ملی هنر مدرن و معاصر ما و موزه مادر است.
و حوزه حفاظت و نگهداری آن هم حساستر میشود؟
این موضوع، امری پیوسته و جاری است. هیچ وقت نمیتوان گفت کار تمام شده، همیشه ادامه دارد. دغدغهها فقط سیستم اطفای حریق نیست. آلودگی شهر تهران هم هست.
چه مشکلاتی در این مسیر دارید؟
گزارشهای ادواری بلندمدت نداریم. باید مستند صحبت کنیم حتی در نقد عملکردها، برای همین شروع به پایش و تهیه گزارش کردهایم. پس از یک دوره یکساله میتوانیم گزارش دقیق ارایه بدهیم، زیرا حتی در پایشها، باید تغییر فصول و آب و هوا را بر بنا و آثار مدنظر بگیریم، آن وقت میتوان مستند صحبت کرد. با افراد متخصص، انجمنها و تشکلها در حال رایزنی هستیم. مرمتهای اضطراری برای آثار گنجینه شروع شده که شامل مرمتهای اولیه و پاکسازی آثار است.
آثار ایرانی یا خارجی؟
هر دو، این روند جزو فرآیندهای استاندارد هر موزهای است. هر اثری پیش از نمایش، ارزیابی، پاکسازی و آمادهسازی میشود. این بخش حفاظت و مرمت بر اساس استانداردها و ارزیابیهاست که میگوید اثری قابل نمایش هست یا نه. تعدادی اثر هم بوده که شرایط آنها برای نمایش و مرمت خوب نبوده و به نمایش گذاشته نشده است.
یعنی از مرمتگرهای بینالمللی متخصص هر هنرمند استفاده شده است؟ مثلا مرمتگر آثار ونگوک که متخصص آثار او است.
توضیح میدهم که اشتباه نشود. در ایران طی دههها، رشته تخصصی مرمت آثار داریم. بله، اینگونه نیست که بگوییم این شخص، متخصص آثار ونگوک است. یعنی با نام هنرمند نداریم. ممکن است مرمتگر نقاشی باشد که بیشتر روی آثار یک نقاشی کار کرده است. به هر حال، از باب سبکشناسی، مرمتگرهای متخصص در حوزه نقاشی فعالند، متخصص دوره رنسانس یا سبک اکسپرسیونیسم. زمانی که صحبت از مرمت آثار میشود، از متریال، نوع نگهداری و جنس آن صحبت میکنیم. خیلی به سبکها ربطی ندارد. اشتباه نکنید. به شکل خلاصه میگویم. در ایران، انجمنهای تخصصی مرمت و پژوهشگاه حفاظت و مرمت داریم. دانشکدههای مختلف در حال کارند. نمیتوانیم بگوییم که در ایران متخصص نداریم.
بله، داریم و متوجه هستم. اما صحبت من این موضوع نیست.
میخواهم همین را بگویم. در حد نیازی که امروز داریم و در این سطح، مرمتگرها جوابگو هستند. در حال حاضر مرمتهای این آثار در حد مرمتهای اولیه و پاکسازیهای اضطراری برای نگهداری است. فعلا بحران ویژه در مرمت اساسی این آثار وجود ندارد. اگر در مرمتی قرار باشد وارد «کنه» اثر شد، ممکن است در اثر دخل و تصرف ایجاد بشود. بنابراین اینجا وارد مطالعات تخصصی میشویم که فعلا با چنین موردی روبهرو نبودیم. مگر در این پایشها، بازنگریها و ساماندهیهایی که در دست است به اینجا برسیم که کاری نیازمند مرمت اساسی و زیربنایی است. آن وقت برای این موضوع پروژه مطالعاتی تعریف میشود.
و مکاتبات آغاز میشود؟
در این مسیر ابتدا گروهی زیرنظر گروه ناظر شروع به کار میکنند و اگر لازم باشد با بنیادهای مربوطه در دنیا مذاکرات انجام میشود و تبادل اطلاعات صورت میگیرد. در حال حاضر مرمتگرهای ایرانی رشتههای مختلف در منطقه خودمان، حرفهای جهانی میزنند. باز تاکید میکنم هنوز گنجینه آثار موزه نیازمند آن سطح از مرمتها نیست. دوستان این حوزه نیز در اجلاسهای جهانی شرکت میکنند، مکاتبه و کسب اطلاع میکنند. به تمام دوستداران و دغدغهمندان میگویم اگر کار به اینجا بکشد قطعا آن اثر اول آسیبشناسی میشود، طرح مرمت نوشته و نظارتها کامل انجام میشود، هر مرمتگر یک ناظر دارد، تمام فرآیندها بر اساس استانداردهای جهانی شکل میگیرد.
بنابراین مشغول بازنگری وضعیت نگهداری آثار مخزن هستید؟
بله، طرح بهسازی و تکمیل مخازن در حال پیگیری است. به شکل جدی باید بگویم آرامآرام با توجه به آثار اهدایی به موزه، با کمبود جا مواجه خواهیم شد. هنر معاصر جاری است. ما در مقابل اهدای آثار جدید مسوول هستیم و باید ظرفیت نگهداری را در نظر داشته باشیم. در این مسیر بخشی با ساماندهی، بخشی با بهسازی در حال مدیریت است، اما در درازمدت شاید باید به مخزنی جدید با شرایط بهینه فکر کرد. در حال حاضر مشغول پایش و تهیه گزارشها و تکمیل مستندنگاری هستیم. در مستندنگاریها، علاوه بر جمعآوری اطلاعات دقیق آثار هنری، اطلاعات مرمتی و نیازهای مجموعه را نیز شناسایی میکنیم. خوشبختانه در سال ۱۴۰۴ خورشیدی، بودجهای برای این کار در نظر گرفته شد و همچنان نیز در حال تکمیل این مسیر هستیم.
شرایط آثار باغ مجسمه با توجه به نوع نگهداری و آلایندگی شهر به چه شکلی است؟
این آثار هنگام ساخت برای فضای شهری تولید شدهاند و متریال آنها با مجسمههای درون ساختمان فرق میکنند. اما به هر حال آثار باغ مجسمه باید به شکل ادواری پایش و آسیبشناسی شوند. در گزارشهای فعلی، آسیبی حتی بر مبنای آلودگی هوای تهران ثبت نشده است. اما به شکل ماهانه و زیر نظر کارشناسان مرمت، مجسمهها پاکسازی میشوند.
بارها در دهه گذشته، شایعاتی در مورد آثار موزه مبنی بر خروج برخی آثار از گنجینه مطرح شده بود، این موضوع را از لحاظ ساختاری برای همیشه روشن میکنید؟
هر اثری که وارد موزه میشود، ارزشمند است. بهطور کلی در فرآیند موزهای هر اثری که ثبت شود، موزه در قبال آن باید به چند نهاد پاسخگو باشد. اثر تحویل امین اموال میشود. امین اموال زیر نظر ذیحسابی وزارتخانه فرهنگ و ارشاد اسلامی، خزانهداری کل کشور و وزارت دارایی جوابگو است. رییس موزه قدرت خارج کردن و وارد کردن اثری را ندارد. در هر جابهجایی باید مجوز بالاترین مقام وزارتخانه و دارایی را داشت و امین اموال در مورد هر تغییر و تحولی پاسخگو است. هر از چند گاهی آثار گنجینه باید شماره بشود. بنابراین این شایعات، خیالپردازی است و مبنای قانونی و اداری ندارد.به صراحت و قطعی میگویم تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر این موضوع ثبت نشده است. اثر موزهای ثبت میشود. اسنادش در وزارت دارایی و ذیحسابی و خزانهداری کل کشور نگهداری میشود. چند نهاد بالاسری وجود دارند که ناظر هم هستند. متاسفانه چون سیستم و فرآیند موزهای را نمیشناسند، برخی دست به تخیل میزنند که رییس موزه قدرت دخل و تصرف در آثار دارد که این امر از پایه غلط است.
آثار موزه در سامانه جام نیز ثبت شده است؟
بله، تمام آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران در سامانه جام، سامانه جامع بانک اطلاعات اموال منقول کشور و زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری ثبت شده است. جزو معدود موزههایی هستیم که تمام آثارمان را ثبت کردهایم و نسبت به تکتک آنها پاسخگو هستیم .
در خصوص بارگذاری آثار در سایت موزه قرار بود در دهه گذشته آثار به شکل مجازی در دسترس عموم قرار بگیرد، اما این روند تکمیل نشد. در حال حاضر برنامه مدیریتی برای به سرانجام رسیدن این بخش به چه شکلی است؟
من هم بحث دیجیتالسازی و عمومی کردن آثار را تایید میکنم. مهمترین بخش تهیه بانک اطلاعاتی دیجیتال است که متاسفانه پشتیبانی و روزآمدی بانک اطلاعات قبلی موزه از دست رفته است. اطلاعات وجود دارد، اما برای ارایه روزآمد نیست. همچنین وقفهای هم در سایت موزه به وجود آمده است.
برنامه شما در این خصوص چیست؟
در قدم اول، پس از تثبیت شرایط این روزها و اینترنت جهانی، سایت که طراحی و آماده شده را به زودی بالا خواهیم آورد و در دسترس عموم قرار خواهیم داد. ابتدا آثار اساتید را معرفی میکنیم. در مرحله بعد، اطلاعات بانک دیجیتالی را بهروز خواهیم کرد تا بتوانیم تمام آثار را در سایت بارگذاری کنیم.معتقدم با انتشار حجم آثار، دیجیتالی کردن و تهیه کاتالوگها و در معرفی بیش از پیش آنها فعال باشیم و گنجینه برای همه عیان باشد، امنیت آثار هم بالا میرود. حتی اگر سرقتی هم انجام شود، پیگیریها و ردیابیها نیز تسهیل میشود. اگر این همه نگرانی برای گنجینه وجود دارد، باید برای ارتقای جایگاه حقوقی، اداری و قانونی موزه مطالبهگر باشیم. از تمام نهادها، صنایع، سازمانها و بخش خصوصی دعوت میکنم تا از محل مسوولیت اجتماعیشان، موزه را همراهی کنند، یادمان باشد که نگهداری یک گنجینه با جایگاه بینالمللی، تنها با کمک بودجه یک اداره کار دشواری است.
دقیقا و همیشه آخرین قطرههای بودجه به هنرهای تجسمی میرسد.
حتی در حوزه فرهنگ، بودجه ما حداقلی است و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با این همه دغدغه و مساله، از باب بودجه شرایط راحتی را طی نمیکند. برای همین با مسوولیت ملیمان نسبت به گنجینه امیدوارم بخش خصوصی هم به کمک موزه بیاید تا بتوانیم با کمکهای مالی، علاوه بر نگرانی، پاسخگوی نگرانیها نیز باشیم.همچنین در سالی که گذشت تمرکز ما بر پایشهای بیرونی، فرهنگی و زیرساختهای موزه بود. تلاش کردیم حوزههای مختلف هنری مجموعه را بنا بر تمام شرایطی که بر ایران تحمیل شده، فعال کنیم و پیش ببریم و نیز جایگاه موزه از منظر عمومی را تقویت کنیم. همچنین با توجه به شرایط و خواست اجتماعی و نگاه روز، موزه را جامعمحور، فعالیتهای سینما تک و موسیقی را تقویت و کانون جوانان را به موزه اضافه کردیم.همچنین در سال ۱۴۰۴ و یک هفته پیش از شروع جنگ رمضان، موفق شدیم مجسمه بندباز بهمن محصص را که پیش از انقلاب اسلامی سفارش داده شده و به دلیل شرایط آن روزهای انقلاب ورود آن به ایران به تعویق افتاده بود و پس از ورود به ایران به دلیل نامعلوم بودن تملک اثر، به میراث فرهنگی تحویل داده و به کاخ نیاوران منتقل شده بود را با پیگیریهای حقوقی و همکاری میراث فرهنگی به موزه منتقل کنیم. تلاش میکنیم پس از مرمت و بهسازی این مجسمه، آن را به گنجینه اضافه کنیم و در معرض دید عموم قرار دهیم.
با توجه به جنگ اخیر، جنگ تحمیلی سوم، برنامههایی که برای محافظت از آثار داشتهاید به چه شکلی مدیریت شده است؟
با شروع جنگ ۱۲روزه پیشبینیها و اقداماتی را قبل از شروع این جنگ در نظر گرفته بودیم. تقویت درها، دوربینها و سیستمهای حفاظتی تا جایی که مقدور بود، انجام شده، همچنین گزارشها و نیازسنجیهایی بر پایه جلسات تخصصی در این خصوص و در حد معقول انجام شده است. یادآور میشوم، بحث کنترل شرایط و پیشگیرها در واقعیت، همیشه نسبی است به خصوص که خطرها و آسیبها روزبهروز تغییر میکند. ممکن است خود موزه، بهطور مستقیم هدف نباشد، اما پیشبینیهای پیرامونی برای این کار انجام شده، تمام آثار به مخزن منتقل شده، دادههای موزه و بکآپها به مخزن و چند جای امن منتقل شده است.چالش جدی ما باغ مجسمهها بود. یکی، دو اثر را به داخل منتقل کردیم. اما به دلیل حجم بزرگ آثار، تنوع متریال با مشاورههای ایمنی و حفاظتی، راهکارهای محافظتی در نظر گرفته شده است.همچنین نشان سپر آبی را نیز دنبال کردیم، رایزنیهایی با کمیسیون ملی یونسکو داشتیم، اطلاعات موزه و موقعیت آن به عنوان یک مرکز فرهنگی و هنری را با همکاری وزارت میراث فرهنگی پیگیری کردهایم. امیدوارم هر چه زودتر شرایط امن برقرار و درهای موزه به روی علاقهمندان باز شود.
دیدگاه تان را بنویسید