هشدار درباره دوقطبی‌شدن جامعه؛ «یا با ما یا بر ما»؛ عطریانفر از غلبه نگاه‌های «صفر و صدی» می‌گوید

محمد عطریانفر فعال سیاسی اصلاح‌طلب در گفت‌وگو با اعتمادآنلاین با اشاره به تشدید تنش‌ها و گسترش ادبیات خشونت‌آمیز در روزهای اخیر گفت: گفت‌وگوی عقلانی شرط بقا و پایداری اجتماعی است. جامعه‌ای که توان گفت‌وگو را از دست بدهد، ناگزیر تعارض‌های خود را در قالب خشونت آشکار یا پنهان بازنمایی خواهد کرد.

وی افزود: در روزهایی که فضای عمومی کشور بیش از پیش آکنده از تنش، بی‌اعتمادی و خشونت کلامی و رفتاری شده است، این پرسش به‌طور جدی مطرح می‌شود که چرا امکان گفت‌وگوی عقلانی تا این اندازه محدود شده و چرا نگاه‌های صفر و صدی بر سپهر جامعه غلبه یافته‌اند. آنچه امروز شاهد آن هستیم، صرفاً برآمده از رویدادهای مقطعی یا واکنش‌های هیجانی کوتاه‌مدت نیست، بلکه محصول انباشت مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، تاریخی و فرهنگی است که در گذر زمان بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند.

به گفته عضو شورای اطاع‌رسانی دولت، از بنیادی‌ترین پیش‌شرط‌های گفت‌وگوی عقلانی، وجود حداقلی از اعتماد میان کنشگران اجتماعی، جامعه و نهادهای رسمی است. در سال‌های اخیر، شکاف میان انتظارات عمومی و کارکرد نهادهای تصمیم‌گیر عمیق‌تر شده و احساس «بی‌صدایی» در بخش‌هایی از جامعه گسترش یافته است. هنگامی که افراد احساس می‌کنند نهادهای رسمی در پاسخ به مطالبات کارآمد نیستند یا صدای آنان شنیده نمی‌شود، زبان گفت‌وگو به‌تدریج جای خود را به زبان تقابل می‌دهد.

این فعال سیاسی ادامه داد: غلبه نگاه‌های صفر و صدی، نشانه قطبی‌شدن جامعه است؛ وضعیتی که در آن افراد و گروه‌ها نه به‌عنوان رقیب یا منتقد، بلکه به‌مثابه «دشمن» تعریف می‌شوند. در چنین فضایی، مرز میان نقد و نفی از میان می‌رود و پیچیدگی واقعیت‌های اجتماعی به دوگانه‌های ساده‌انگارانه تقلیل می‌یابد؛ «یا با ما یا بر ما». این منطق، امکان شنیدن و فهم متقابل را به‌شدت محدود می‌کند.

عطریانفر تاکید کرد: گفت‌وگوی عقلانی امری خودبه‌خودی نیست، بلکه نیازمند نهاد، تمرین و حافظه تاریخی است. در جامعه‌ای که سنت گفت‌وگوی انتقادی، مناظره آزاد و حل مسالمت‌آمیز تعارض‌ها به‌طور پایدار نهادینه نشده باشد، در بزنگاه‌ها جامعه به‌سرعت به رفتارهای واکنشی و هیجانی بازمی‌گردد.

به گفته وی، رسانه‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی، با وجود ظرفیت‌های بالقوه برای گسترش و تعمیق گفت‌وگو، در عمل اغلب به تشدید دوگانه‌سازی‌ها دامن زده‌اند. منطق مسلط بر این فضا، برجسته‌کردن محتوای احساسی و خشم‌آلود است در نتیجه صداهای متکی بر منطق اعتدال و میانه‌روی کمتر شنیده می‌شوند و روایت‌های ساده و تند دست بالا را پیدا می‌کنند.

او خاطرنشان کرد: انباشت بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و بعضاً هویتی در سال‌های اخیر، تاب‌آوری روانی جامعه را کاهش داده است. در چنین شرایطی، خشم و اضطراب جمعی به‌دنبال راهی برای بروز می‌گردد و گفت‌وگوی عقلانی ـ که نیازمند صبر، فاصله‌گذاری عاطفی و اعتماد متقابل است ـ نخستین قربانی این وضعیت می‌شود.

عطریانفر در پایان گفت: نخبگان فکری، سیاسی و رسانه‌ای نقش مهمی در شکل‌دهی به زبان و لحن گفت‌وگوی عمومی دارند و زمانی که خود به بازتولید ادبیات حذف، تحقیر و مطلق‌سازی روی می‌آورند، عملاً به تضعیف اخلاق گفت‌وگو دامن می‌زنند. بازگشت به مسیر گفت‌وگو نه با توصیه‌های صرفاً اخلاقی، بلکه با بازسازی اعتماد، به‌رسمیت شناختن تکثر، تقویت نهادهای واسط و مسئولیت‌پذیری نخبگان ممکن خواهد بود؛ مسیری دشوار، اما گریزناپذیر.