معادله پیچیده در سوریه؛ از بازی چندلایه قدرت تا سرنوشت نامعلوم کردها

سید علی قائم‌مقامی؛ پژوهشگر تحولات داخلی و روابط خارجی ترکیه طی یادداشتی برای روزنامه اعتماد نوشت: پس از آنکه سرویس‌های اطلاعاتی غربی، از جمله فرانسه و سازمان سیا و انگلیس، شورایی را تحت عنوان «شورای ملی سوریه برای براندازی دولت بشار اسد» در سال ۲۰۱۱ میلادی تشکیل دادند، بحران‌های سوریه از همان زمان آغاز گردید. ترکیه ارتش آزاد سوریه را با کمک سازمان سیا سازماندهی کرد؛ علاوه بر این، ارتش آزاد سوریه و جبهه النصره نیز توسط ترکیه و شاخه القاعده در عراق به سوریه نفوذ کردند و در این کشور نیز چند تشکل مختلف ایجاد شد، به ‌ویژه در سال ۲۰۰۴ میلادی، گروه‌های کردی شکل گرفتند که به فعالیت‌های خود ادامه دادند. پس از شروع بحران سوریه، صالح مسلم و آسیه عبدالله - رهبران کردهای سوریه -  حزبی را به نام «حزب اتحاد دموکراتیک» تشکیل دادند که وابسته به پ.ک.ک بود. صالح مسلم چند بار پس از آغاز جنگ داخلی در سوریه، به ترکیه سفر کرد. مدعی شد که ما با ترکیه هیچ‌گونه نبردی نداریم و صرفا می‌خواهیم هویت کردی  در سوریه به رسمیت شناخته شود و شما به ما در این امر کمک کنید. او چند باری با مقامات ترکیه دیدار داشت اما چندان موفق به گسترش همکاری نشد. در سوریه اما تقریبا گفته می‌شود که ۱۰درصد جمعیت، یعنی حدود دو میلیون نفر از  جمعیت این کشور کرد هستند که در مناطق مختلف سوریه اقامت دارند؛ اما در عین‌العرب که به کوبانی معروف است، همچنین در حسکه و قامشلی جمعیت کردی مستقر هستند.  علاوه بر این، در دو محله حلب و حتی دمشق نیز کردها نفوذ دارند و دو محله‌ شیخ مقصود و اشرفیه در حلب محل استقرار کردها است؛ در آنجا نیز کردها نفوذ داشتند. نیروهای حزب اتحاد دموکراتیک که شاخه نظامی آن یگان‌های مدافع خلق (YPG) و یگان‌های مدافع زنان (YPJ) هستند، در شمال شرق سوریه یا شمال شرق رود فرات نفوذ داشتند.  به بیانی دیگر تقریبا ۳۰درصد از شمال شرق سوریه-  که معادل یک‌سوم مساحت دولت سوریه است - تحت کنترل امریکا قرار گرفت و این گروه به عبارتی به عنوان پیاده‌نظام این کشور در سوریه عمل می‌کرد. زمانی که صالح مسلم رییس حزب اتحاد دموکراتیک شد این گروه اعلام کرد که در شمال شرق سوریه باید خودمختاری داشته باشد. تحولات تا پیش از درگیری‌ها به این صورت بود که یگان‌های مدافع خلق یا همان ستون فقرات نیروهای دموکراتیک سوریه، اجازه ندادند شورای ملی کرد سوریه در منافع کردها نقش و نفوذ داشته باشد و عده‌ای از آنها را قتل‌عام کردند و به سمت شمال عراق و کردستان عراق راندند. از طرفی شورای ملی کرد سوریه ENKSبا ترکیه و بارزانی همکاری گسترده‌ای دارند و تحت حمایت آنها هستند. همچنین آنها عضوی از شاخه ارتش آزاد سوریه یا «جیش الوطنی سوریه» هستند؛ ارتش آزاد سوریه بعدها به جیش الوطنی سوریه تبدیل شد و شورای ملی کرد سوریه نیز به عضویت این ارتش درآمد. اما یگان‌های مدافع خلق به ارتش آزاد سوریه ملحق نشدند و به نوعی استقلال خود را تحت نظر امریکا ادامه دادند؛ به عبارتی در میان کردهای سوریه نیز درگیری‌ها و انشقاق‌های خونینی وجود دارد. امریکا نیز تلاش کرد میان حزب اتحاد دموکراتیک که به نیروهای دموکراتیک سوریه تبدیل شدند و چندین حزب کوچک کردی دیگر که زیر چتر نیروهای دموکراتیک سوریه فعالیت می‌کنند، میانجیگری کند. 

این درحالی است که رییس‌جمهور ترکیه به عنوان یکی از ستون‌های مهم تحولات این روزهای سوریه، نیروهای دموکراتیک سوریه و یگان‌های مدافع خلق را به عنوان شاخه‌ای از پ.ک.ک در سوریه مطرح کرده و مدعی شده که آنها تروریست هستند و اجازه نخواهند داد که در مرزهای سوریه با ترکیه مستقر شوند و کریدور تروریسم را به وجود آورند. در نتیجه، ارتش ترکیه چهار عملیات علیه کردها انجام داد و گروه‌های کردی را که از شمال عراق تا مدیترانه کشیده می‌شدند، از هم جدا کرد تا از گسترش آنها در آن منطقه جلوگیری کند. در پی این موضوع، نیروهای دمکراتیک سوری به رهبری فرهاد عبدی شاهین در همان زمان در شمال شرق سوریه تمام منابع نفتی، گازی و کشاورزی سوریه را تحت کنترل خود درآوردند؛ این گروه‌های کردی حتی به بشار اسد نیز نفت می‌فروختند یا محصولات کشاورزی را عرضه می‌کردند، زیرا آن منطقه حاصلخیزترین منطقه در سوریه است و تحت کنترل نیروهای دمکراتیک سوری بود.  طی چند روز اخیر، نیروهای احمد الشرع عملیات‌های خود را در این مناطق آغاز کردند. این عملیات از حلب شروع شد و تا دو محله اشرفیه و شیخ مقصود ادامه یافت و همچنین الرقه و دیرالزور را از نیروهای دموکراتیک سوریه پس گرفتند. همزمان آن‌گونه که کارشناسان نظامی و امنیتی ترکیه مدعی‌اند، امریکا ۱۵ هزار نفر از اردوگاه الهول و چندین زندان مختلف که مملو از داعشی‌ها هستند و در حال حاضر زنان و کودکان داعشی در آنها نگهداری می‌شوند و  همچنین چند زندان مانند «الشدادی» که مردان داعشی در آن زندانی هستند، را دراختیار داشته است. امریکا ۱۵ هزار جوان داعشی بالای ۱۵ سال را آموزش داده و آنها را به شمال عراق و افغانستان برای پیوستن به داعش خراسان فرستاده است. همچنین در دو روز اخیر، امریکا تعدادی از نیروهای داعشی را با هلیکوپتر از شمال شرق سوریه خارج کرده و در زندان‌های کردستان عراق در شمال عراق مستقر کرده است؛ این مساله بسیار مهمی است و احتمالا این افراد از عراق به سایر کشورهای همجوار فرار خواهند کرد. از سوی دیگر، نسرین عبدالله  فرمانده ی (پ‌ژ /یگان‌های مدافع زنان سوریه) دو، سه ماه پیش مصاحبه‌ای انجام داد و مدعی شد که ما با اسراییل ارتباط داریم و هر کشوری که از ما حمایت کند، او را دوست و همکار خود اعلام می‌کنیم. به نوعی آنها خود اعتراف کرده‌اند که با اسراییل همکاری دارند.  در عین حال حاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، چند ماه پیش مدعی شد که احمد الشرع، رییس دولت موقت سوریه می‌تواند با اسراییل روابط عادی داشته باشد؛ به این دلیل که سوریه متعلق به ترکیه نیست و آزادی عمل دارد که وارد فرآیند عادی‌سازی شود که البته به ‌طور مخفیانه این امر نیز انجام شده است. آنکارا به نوعی از یک طرف نیروهای دموکراتیک سوریه را متهم می‌کند که با اسراییل روابط و همکاری دارند، در حالی که خودشان مورد حمایت امریکا بوده‌اند، و همزمان دولت موقت سوریه را به عادی‌سازی با اسراییل تشویق کرده و در پاریس بین اسرائیل و هیئت التحریر شام حتی قراردادهای امنیتی، اطلاعاتی و عدم درگیری با اسراییل امضا کرده‌اند. در این بحبوحه ناامنی بین دولت موقت سوریه و مظلوم عبدی، از نورچشمی‌های عبدالله اوجالان رهبر پ.ک.ک، توافقاتی صورت گرفته است. در تاریخ دهم مارس ۲۰۲۵، یک توافقنامه 10 ‌ماده‌ای امضا شد و اخیرا یعنی 18 ژانویه ۲۰۲۶، نیز توافق دیگری امضا شد که 14 ماده‌ای است.  برمبنای این توافق، قرار بود نیروهای دموکراتیک سوریه همگرایی نظامی با دولت سوریه داشته باشند، اما این امر انجام نشد و درنهایت عملیات نظامی علیه کردهای سوری از سر گرفته شد. اکنون نیز نیروهای دموکراتیک سوریه در عین‌العرب (کوبانی) و همچنین در حسکه و قامشلی عقب‌نشینی کرده‌اند. براساس توافق دهم مارس ۲۰۲۵ و 18 ژانویه ۲۰۲۶ و طرح چهارده ماده‌ای، کردها باید خود را به دولت سوریه ملحق کنند، خلع سلاح شوند، مرزهای سوریه با ترکیه و کشورهای همسایه را به جولانی تحویل دهند و به صورت انفرادی در سیستم ارتش سوریه ادغام شوند. همچنین قرار است پلیس منطقه‌ای تحت نظر وزارت کشور در مناطق کردنشین ایجاد شود. احمد الشرع همچنین یک حکم حکومتی را نیز اعلام کرده که بر اساس آن کردهای سوریه یکی از ملت‌های موسس سوریه هستند و از حق فرهنگی و آموزشی برخوردارند؛ مناطق کردنشین سوریه هفته‌ای دو ساعت می‌توانند آموزش زبان کردی داشته باشند و عید نوروز را برگزار کنند. حال در پاسخ به این سوال که آیا دولت سوریه و کردها درنهایت صلح می‌کنند یا خیر یا اگر صلح نکنند، چه خواهد شد باید گفت: خوش‌بینانه‌ترین سناریو این است که عملیات نظامی سنگین بعد از پانزده روز مجددا از سر گرفته خواهد شد. پیرو تحولات اخیر و درگیری‌های خونین در سوریه عمر چلیک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه اعلام کرده که از تمامیت ارضی سوریه حمایت می‌کنند، اما واقعیت این است که تمامیت ارضی سوریه اکنون وجود ندارد؛ اسراییل در جنوب غرب سوریه و تپه‌های جولان و همچنین 10 کیلومتری دمشق پیشروی کرده است. از طرفی جولانی با اسراییل قرارداد امضا کرده و نه جولانی و نه ترکیه جرات ندارند با اسراییل درگیر شوند بنابراین علیه کردهای سوریه عملیات نظامی انجام داده‌اند و مدعی هستند که با تروریسم مبارزه می‌کنند. این درحالی است که باید اسراییل و امریکا از سوریه خارج بشوند، اما چنین توانایی در میان ترک‌ها و دولت موقت سوریه وجود ندارد. در نتیجه، حفظ تمامیت ارضی سوریه که ترکیه مدعی آن است اصلا وجود ندارد؛ لذا آنکارا به جای اینکه علیه کردهای سوریه عملیات انجام بدهند، باید علیه اسراییل عملیات انجام می‌دادند و آنها را اخراج کنند که در این صورت گروه های کرد سوریه نیز خود به ‌خود منحل می‌شوند.