تنگه‌هرمز و پرونده هسته‌ای ایران؛ گره اصلی مذاکرات ایران و آمریکا / میانجی‌ها موفق به باز کردن گره مذاکرات می‌شوند؟

حدیث روشنی-دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریکا در تازه‌ترین ادعاهای خود درباره جنگ با ایران، بار دیگر مدعی پیروزی واشنگتن شد و همزمان از ادامه امکان اقدام نظامی سخن گفت؛ موضعی که به باور برخی ناظران نشان می‌دهد دولت امریکا در شرایطی که از یک‌سو بر دستاوردهای ادعایی نظامی و اقتصادی خود تاکید می‌کند و ازسوی دیگر از احتمال تداوم حملات سخن می‌گوید، همچنان در تلاش است فشار بر تهران را حفظ کند.

به گزارش اعتماد، ترامپ همچنین مدعی شده که امریکا در جنگ علیه ایران خیلی زود پیروز خواهد شد و پس از پایان جنگ، قیمت نفت نیز به سطح پیش از جنگ بازخواهد گشت! رییس‌جمهوری امریکا همچنین ادعا کرد که هدف اصلی واشنگتن جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است. ترامپ در ادامه ادعاهای تکراری خود و در پاسخ به این پرسش که آیا امریکا از طریق فشار اقتصادی وزارت خزانه‌داری یا حملات نظامی در جنگ با ایران به پیروزی خواهد رسید، گفت که واشنگتن «از هر دو طریق» پیروز خواهد شد. او همچنین مدعی شد که کشورش از نظر نظامی تا حد زیادی پیروز شده، اما این مساله به معنای توقف اقدامات نظامی نیست.

با این همه این ادعاها در شرایطی مطرح می‌شود که ترامپ یک روز پس از رد پیشنهاد ایران برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز، پیش‌تر در گفت‌وگو با آکسیوس از احتمال برگزاری مذاکرات در این هفته سخن گفته بود.

با این حال آکسیوس طی گزارشی مدعی شده واشنگتن همچنان خواهان آن است که مذاکرات بر امتیازات هسته‌ای ایران متمرکز باشد، درحالی که تهران مساله تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی را در مرکز طرح پیشنهادی‌اش قرار داده است. این درحالی است که مایک والتز، نماینده امریکا در سازمان ملل، در توضیح رد پیشنهاد هفت ‌روزه ایران مدعی شده که تهران خواهان دسترسی به دارایی‌های مسدودشده، لغو تحریم‌های نفتی، پایان محاصره دریایی و رفع تحریم‌های مرتبط با مکانیسم ماشه بوده و پس از آن آمادگی مذاکره داشته است.

آماده مذاکره و مبارزه هستیم

در سوی دیگر، تهران تلاش کرده پیام متفاوتی را منتقل کند؛ آمادگی برای مقاومت نظامی در کنار باز گذاشتن مسیر دیپلماسی. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان در گفت‌وگو با برنامه «ملاقات با مطبوعات» از شبکه خبری ان‌بی‌سی نیوز تاکید کرد: «آماده مذاکره هستیم، به همان اندازه که آماده رویارویی با هر چالشی هستیم.»

 به گفته رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان تهران در مواجهه با هر چالشی، هر تجاوزی حتی اگر به جنگ آخرالزمان منجر شود، محکم می‌ایستد و در عین حال برای دیپلماسی نیز آماده‌ است.

در همین حال براساس گزارش رسانه دولت، هیات نمایندگی ایران در سازمان ملل در حال حاضر برنامه‌ای برای مذاکره مستقیم با امریکا طی هفته جاری ندارد و اعلام کرده که مواضع تهران از طریق میانجی قطری به طرف امریکایی منتقل شده و ایران منتظر دریافت پاسخ واشنگتن است. میانجیگری قطر و تلاش برای حفظ کانال‌های غیرمستقیم همچنان ادامه دارد و آن‌گونه که آکسیوس مدعی است مقام‌های قطری در تلاش‌اند میان مواضع دوطرف درباره متن پیشنهادی میانجیگری ایجاد کنند و گفت‌وگوهای غیرمستقیم را دوباره به جریان بیندازند.

رفع محاصره؛ شرط بازگشایی هرمز

بنابر برخی گزارشات ادعایی، بخش مهمی از اختلاف فعلی تهران و واشنگتن به نحوه تعریف نقطه شروع مذاکرات بازمی‌گردد. ایران اعلام کرده که در صورت کاهش فشار نظامی امریکا و رفع محاصره، امکان بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات وجود دارد؛ در مقابل، دولت ترامپ تاکید دارد که توافق احتمالی باید به موضوع هسته‌ای ایران و محدودیت‌های موردنظر واشنگتن بپردازد.

با این همه اما به نظر می‌رسد تنگه هرمز همچنان به یکی از اصلی‌ترین نقاط تقابل دو طرف تبدیل شده است. ترامپ در تازه‌ترین مواضع خود مدعی شده که حجم قابل‌توجهی نفت از این آبراه عبور کرده و امریکا در تامین امنیت این ترددها نقش دارد. همزمان براساس گزارش رویترز، جریان صادرات نفت از مسیر هرمز در ماه سپتامبر نسبت به ماه‌های نخست جنگ افزایش یافته، هر چند همچنان شرایط این آبراه با وضعیت پیش از جنگ فاصله دارد. در تهران نیز سخنگوی سپاه پاسداران اعلام کرده که تنگه هرمز نه ‌تنها باز نیست، بلکه به «شکارگاه» نیروهای دریایی سپاه برای تجهیزات زیرسطحی امریکا تبدیل شده است.

بازگشت واشنگتن به کارت هسته‌ای

در همین حال، مواضع اخیر امریکا نشان می‌دهد واشنگتن تلاش دارد مساله هسته‌ای را در مذاکرات و درکنار تنگه هرمز قرار دهد و بدین واسطه محدودیت‌های موردنظر خود را علیه کشورمان اعمال و آن را به یکی از محورهای اصلی توافق تبدیل کند. گزارش ادعایی وال‌استریت ژورنال نیز حاکی از آن است که میانجی‌های درگیر در رایزنی‌ها در تلاش هستند ایران را به ارایه امتیاز در برنامه هسته‌ای خود ترغیب کنند تا امکان ازسرگیری مذاکرات فراهم شود؛ تلاشی که به نوشته این روزنامه با هدف جلوگیری از بازگشت درگیری و رویارویی تمام‌عیار دنبال می‌شود. براساس این گزارش، این تلاش در شرایطی صورت می‌گیرد که ترامپ کوشیده بار دیگر منازعه را حول هدفی که از ابتدا برای جنگ اعلام کرده بود، یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، تعریف کند و مذاکرات را از موضوع بازگشایی تنگه هرمز که اکنون به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های تهران تبدیل شده، دور کند. در مقابل اما ایران تاکنون نشانه مشخصی از آمادگی برای مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود از طریق میانجی‌ها نشان نداده است.

حال نیز برخی تحلیلگران معتقدند اختلاف تهران و واشنگتن صرفا به مفاد یک توافق احتمالی محدود نمی‌شود، بلکه دوطرف درباره اولویت‌های مذاکرات نیز اختلاف دارند؛ تهران بر رفع فشار و محاصره و مساله هرمز تاکید دارد و واشنگتن در پی آن است که امتیاز هسته‌ای را در مرکز توافق قرار دهد.

جنگ نفتی واشنگتن با تهران

همزمان با تلاش واشنگتن برای وادار کردن تهران به ارایه امتیازات بیشتر در پرونده هسته‌ای، فشار اقتصادی و به‌ ویژه محدود کردن صادرات نفت ایران نیز در دستور کار دولت ترامپ قرار دارد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری امریکا، مدعی شده که ایران حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت در مسیر انتقال دارد و این محموله‌ها طی دو هفته آینده به پایان خواهد رسید؛ به ادعای او، پس از پایان این محموله‌ها، ایران دیگر نفتی برای فروش نخواهد داشت.

بسنت همچنین مدعی شده که چین کمک‌های خود به ایران را «به‌ طور قابل‌توجهی» کاهش داده؛ ادعایی که در صورت صحت، می‌تواند بر محاسبات واشنگتن درباره میزان اثربخشی فشار اقتصادی علیه تهران اثر بگذارد. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که نقش چین در تداوم صادرات نفت ایران و توانایی تهران برای مقاومت در برابر فشارهای امریکا همچنان اهمیت ویژه‌ای دارد.

گزارش المانیتور در همین زمینه، چین را دارای نقشی محوری در توانایی ایران برای مقاومت در برابر فشارهای واشنگتن ارزیابی کرده و تاکید دارد که وابستگی پکن به نفت ایران، انگیزه این کشور برای استفاده از اهرم‌های خود در جهت منافع واشنگتن را محدود می‌کند.

این گزارش همچنین حاکی است که در دیدار اخیر شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ، نشانه‌ای از فاصله گرفتن چین از ایران مشاهده نشده است. بر این اساس، میزان تداوم صادرات نفت ایران و نحوه رفتار چین می‌تواند به یکی از متغیرهای موثر بر محاسبات واشنگتن تبدیل شود، چراکه دولت ترامپ از یک‌سو تلاش دارد با محدود کردن منابع نفتی ایران، قدرت مانور اقتصادی تهران را کاهش دهد و ازسوی دیگر، برای وادار کردن ایران به پذیرش امتیازات بیشتر در پرونده هسته‌ای، بر اثرگذاری این فشارها حساب باز کرده است.

تحرکات منطقه‌ای در سایه تنش ایران و امریکا

همزمان با ادامه تنش‌ها میان ایران و امریکا، تحرکات کشورهای منطقه و بازیگران فرامنطقه‌ای نیز ادامه دارد. فرانسه از استقرار نیرو، واحدهای راداری و سامانه‌های دفاعی در عربستان خبر داده؛ اقدامی که به ادعای «ژان‌نوئل بارو» وزیر خارجه این کشور، با هدف حفاظت از عربستان در برابر حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها انجام شده است.

بارو همچنین مدعی شد این اقدام به معنای تبدیل شدن فرانسه به هم‌رزمی در جنگ علیه حوثی‌ها نیست. در همین حال معادلات سیاسی داخلی اسراییل نیز وارد مرحله تازه‌ای شده؛ جایی که عملکرد و رویکرد بنیامین نتانیاهو در قبال ایران و جنگ، در کنار رقابت‌های انتخاباتی، به یکی از موضوعات مهم فضای سیاسی این رژیم تبدیل شده است.

در همین راستا پنج رهبر احزاب مخالف نتانیاهو اخیرا برای هماهنگی در آستانه انتخابات پارلمانی ۲۷ اکتبر و تلاش برای تشکیل دولت جایگزین با یکدیگر به توافق رسیده‌اند. در این میان، جنگ و مساله امنیت نیز در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که نتانیاهو همچنان در راس کابینه اسراییل قرار دارد و رویکرد این رژیم درقبال ایران یکی از مهم‌ترین تحولات امنیتی دوره اخیر بوده است.

مخالفان نتانیاهو نیز در آستانه انتخابات تلاش دارند با هماهنگی بیشتر، زمینه تغییر کابینه را فراهم کنند. همزمان با این تحرکات و براساس ادعای رسانه‌‌های عبری، نتانیاهو روز یکشنبه برای دیدار با محمد بن‌زاید آل‌نهیان، رییس امارات متحده عربی، به این کشور سفر کرد.  به گزارش این رسانه‌ها، نتانیاهو درباره ایران با بن‌زاید گفت‌وگو کرده است. در هرحال ادعاهای تازه ترامپ نشان می‌دهد واشنگتن در شرایط فعلی تلاش می‌کند همچنان دو مسیر فشار و مذاکره را به صورت همزمان حفظ کند؛ از یک‌سو رییس‌جمهور امریکا از پیروزی نظامی و اقتصادی سخن می‌گوید و گزینه ادامه حملات را باز نگه می‌دارد و ازسوی دیگر، از ادامه گفت‌وگوها در روزهای آینده صحبت می‌کند. در مقابل، تهران نیز ضمن تاکید بر آمادگی برای مقابله نظامی، همچنان بر امکان دیپلماسی تاکید دارد.

در این میان، اختلاف بر سر اینکه هرمز یا پرونده هسته‌ای باید نقطه شروع توافق باشد، همچنان مهم‌ترین گره میان دوطرف است؛ گرهی که نقش میانجی‌ها و به‌ ویژه چین و کشورهای منطقه را در روزهای آینده پررنگ‌تر می‌کند.