نباید شرایطی پیش بیاید که بگوییم در آستانه توافق بودیم اما جنگ شد

لیلا پایدار- ابوالقاسم دلفی سفیر اسبق ایران در فرانسه در گفت‌وگو با خبرنگار اعتمادآنلاین ضمن ارزیابی سفر علی لاریجانی به مسقط و ارائه پیش‌نویس پیشنهادی ایران برای توافق، به اظهارات وزیر امور خارجه کشورمان درباره امکان دستیابی به توافقی «بهتر از برجام» اشاره کرد و گفت: پس از برگزاری دو دور مذاکره توسط آقای عراقچی و تعیین زمان دور سوم، قرار بر این شده است که ایشان در روز پنجشنبه که زمان مدنظر طرفین است پیشنهادهای ایران را به طرف آمریکایی ارائه دهد. این نخستین نکته مهم در روند مذاکرات است. در سوی مقابل مقام‌های آمریکایی از جمله ترامپ و روبیو همچنان مواضع و روایت‌های متفاوتی درباره مذاکرات و راه‌حل‌های مورد نظر خود مطرح می‌کنند.

وی ادامه داد: در این میان حضور و فعالیت آقای لاریجانی به موازات آقای عراقچی در مسیر مذاکره، موضوع قابل توجه دیگری است. این وضعیت از نظر اصل مذاکره و ترکیب تیم مذاکره‌کننده ابهاماتی ایجاد می‌کند هم برای افکار عمومی داخل کشور و هم برای طرف مقابل. این پرسش مطرح می‌شود که اگر آقای عراقچی مذاکره‌کننده اصلی است، نقش آقای لاریجانی دقیقاً چیست؟ اگر مأموریت متفاوتی دارد این موضوع چه پیامی به طرف مقابل منتقل می‌کند؟ این ابهام از همان دور نخست مذاکرات وجود داشت و با سفر اول و دوم آقای لاریجانی به مسقط تشدید شده است.

وی با اشاره به محتوای طرح پیشنهادی ایران گفت: بر اساس نقل‌قول‌هایی که از منابع نزدیک به وزارت امور خارجه و شخص آقای عراقچی مطرح شده، تمرکز مذاکرات صرفاً بر موضوع هسته‌ای و تعیین تکلیف آن در برابر رفع تحریم‌هاست. با این حال، اینکه دقیقاً چه میزان از فعالیت‌های هسته‌ای در برابر چه سطحی از رفع تحریم‌ها قرار می‌گیرد، هنوز به‌طور شفاف مشخص نیست. از سوی دیگر، این پرسش جدی وجود دارد که دولت ترامپ به دنبال چه مطالبی فراتر از چارچوب برجام است.

وی تصریح کرد: اینکه آقای عراقچی اعلام می‌کند طرح پیشنهادی ایران «بهتر از برجام» یا «فراتر از برجام» است خود محل بحث و تأمل است چرا که ایشان از مذاکره‌کنندگان اصلی برجام بوده و همواره از زبان او شنیده می‌شد که برجام بهترین متن و دستاورد ممکن در چارچوب مناسبات خارجی ایران بوده است. بنابراین، مفهوم «فراتر از برجام» هنوز به‌روشنی تبیین نشده است. آیا منظور پذیرش رسمی تعهدات فراتر از NPT و نظارت‌های اضافی مانند پروتکل الحاقی است یا اینکه موضوعات دیگری نیز خارج از چارچوب اصلی برجام در دستور کار قرار گرفته‌اند؟ این ابهامات، زمینه‌ساز گمانه‌زنی‌ها و پرسش‌های فراوانی شده است.

وی با اشاره به تحولات میدانی و فضای بیرونی مذاکرات گفت: در روزهای اخیر نیز توضیحاتی درباره چارچوب و متن جدید مطرح شده، اما این توضیحات همچنان نیازمند شفاف‌سازی بیشتر است؛ به‌ویژه در موضوع غنی‌سازی که آمریکایی‌ها به‌طور جدی به دنبال برچیده شدن آن هستند. اظهارات اخیر مقام‌های آمریکایی نیز نشان می‌دهد که بحث «برچیدن غنی‌سازی» با «توقف موقت یا غنی‌سازی صفر» تفاوت دارد و هنوز مشخص نیست در فضای مذاکرات دقیقاً کدام سناریو دنبال می‌شود.

دلفی ادامه داد: در عین حال آنچه در فضای بیرونی رخ می‌دهد بسیار روشن است. آمریکا تقریباً تمام ظرفیت نظامی خود را وارد منطقه کرده و علاوه بر استقرار نیروها در خلیج فارس و اقیانوس هند، با اخذ مجوز از انگلیس، حضور نظامی خود را گسترش داده است. مقام‌های آمریکایی نیز به‌صراحت اعلام می‌کنند که اگر مذاکرات ظرف ده روز یا دو هفته به نتیجه نرسد، احتمال وقوع جنگ وجود دارد. در چنین شرایطی، چه آقای لاریجانی و چه آقای عراقچی، موظف‌اند با مردم شفاف صحبت کنند و توضیح دهند که دقیقاً چه اتفاقی در حال رخ دادن است. نباید شرایط به‌گونه‌ای پیش برود که مانند تجربه‌های پیشین، در میانه مذاکرات ناگهان جنگ آغاز شود و بعدها گفته شود که «در آستانه توافق بودیم».

وی خاطرنشان کرد: مردم، به‌ویژه پس از جنگ دوازده‌روزه و تحولات هفته‌های اخیر از جمله اتفاقاتی که در دانشگاه‌ها و فضای اجتماعی کشور رخ داده تحت فشار روانی قرار دارند و هر روز با این نگرانی زندگی می‌کنند که ممکن است حمله‌ای رخ دهد. در حالی که از یک سو صحبت از مذاکره می‌شود و از سوی دیگر تهدید به جنگ ادامه دارد، لازم است این تناقض برای جامعه توضیح داده شود. در کنار میز مذاکره، آمریکا عملاً همه ظرفیت نظامی خود را نیز به صحنه آورده و این واقعیتی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

دلفی درباره احتمال اقدام نظامی محدود در صورت شکست مذاکرات گفت: تصور من این نیست که هدف آمریکایی‌ها، به‌ویژه شخص آقای ترامپ، صرفاً شکست مذاکرات و انجام یک حمله محدود باشد. آنچه ترامپ دنبال می‌کند، دستیابی به یک دستاورد بزرگ و قابل ارائه در داخل آمریکا است؛ دستاوردی که بتواند پاسخگوی این پرسش افکار عمومی باشد که چرا چنین حجم عظیمی از توان نظامی آمریکا به منطقه منتقل شده است. این حجم از استقرار نظامی، بنا بر برآوردها بیش از یک میلیارد دلار هزینه در بر داشته و طبیعتاً دستاورد آن نیز باید حداقل در همان سطح و حتی فراتر از آن باشد. اگر قرار باشد نتیجه این تحرکات صرفاً توقف غنی‌سازی در ایران و در مقابل رفع تحریم‌ها و دستیابی ایران به منافع اقتصادی باشد، چنین نتیجه‌ای لزوماً دستاورد بزرگی برای ترامپ محسوب نمی‌شود؛ به‌ویژه آنکه آمریکا در آستانه انتخاباتی قرار دارد که طی آن جمهوری‌خواهان ممکن است اکثریت خود در کنگره را از دست بدهند.

او بیان کرد: آنچه امروز در حال رخ دادن است، نه جنگ تمام‌عیار و نه حتی یک جنگ نامحدود، بلکه استفاده حداکثری آمریکایی‌ها از همه ابزارهای در دسترس اعم از نظامی، سیاسی و فشار اقتصادی است. در مقابل ما عملاً خود را به میز مذاکره محدود کرده‌ایم آن هم میزی که درباره جزئیات آن آن‌گونه که باید با مردم شفاف صحبت نمی‌شود.

این دیپلمات پیشین با اشاره به ظرفیت‌های مغفول‌مانده دیپلماتیک گفت: در سطح بین‌المللی به‌ویژه در اروپا ظرفیت‌های قابل توجهی برای مقابله با جنگ وجود دارد. جناح‌ها و جریان‌های گسترده‌ای در اروپا مخالف جنگ هستند که می‌توان و باید آن‌ها را علیه تشدید حضور نظامی آمریکا در منطقه بسیج کرد. تجربه اشغال عراق نشان داد که مخالفت‌های گسترده در اروپا، از جمله موضع‌گیری فرانسه در شورای امنیت، چگونه توانست هزینه‌های آمریکا را افزایش دهد. در آن مقطع، مخالفت‌های علنی دولت فرانسه و شخص رئیس‌جمهور وقت، نقش بازدارنده مهمی ایفا کرد.

وی تأکید کرد: امروز اما حتی در حداقل‌ها نیز نتوانسته‌ایم از این ظرفیت‌ها استفاده کنیم. نه‌تنها نتوانسته‌ایم اروپا را در کنار خود داشته باشیم، بلکه با تداوم تنش‌ها، هر روز فاصله بیشتری میان ایران و اروپا ایجاد می‌شود. در کنار این، روسیه و چین که به‌عنوان هم‌پیمانان ایران شناخته می‌شوند، در این شرایط حساس حضور و نقش مؤثری از خود نشان نداده‌اند. آمریکا تمام ظرفیت نظامی خود را به منطقه آورده، اما نه از سوی چین واکنش قابل توجهی دیده می‌شود و نه از سوی روسیه، جز چند اظهار نظر محدود و کلی. این وضعیت به‌هیچ‌وجه مانع وقوع جنگ نمی‌شود.

دلفی بر این باور است که ترامپ همه ظرفیت خود را به میدان آورده تا به یک دستاورد بزرگ برسد دستاوردی که فراتر از توقف برنامه هسته‌ای ایران باشد. چرا که توقف غنی‌سازی، آن هم پس از حمله به برخی تأسیسات، به‌تنهایی دستاورد مهمی برای او محسوب نمی‌شود. به‌ویژه آنکه همچنان پرسش‌های جدی درباره سرنوشت ذخایر غنی‌سازی‌شده ایران، از جمله مواد ۶۰ درصدی، وجود دارد.

وی افزود: فراموش نکنیم که ترامپ در جریان تحولات و اعتراضات هفته‌های اخیر نیز به‌طور مستقیم در امور داخلی ایران مداخله و پیام‌هایی خطاب به مردم ایران منتشر کرد. مجموعه این نشانه‌ها بیانگر آن است که آمریکا به دنبال اهدافی فراتر از یک توافق محدود است. دلفی در ادامه گفت: در حال حاضر، تمام ظرفیت دیپلماتیک ما به میزی نیم‌بند در مسقط و سپس ژنو محدود شده است؛ آن هم با رفت‌وآمدهای پراکنده و بی‌نتیجه هیأت‌ها، در حالی که طرف آمریکایی به‌طور مستمر در حال افزایش حضور نظامی خود در منطقه است. این افزایش حضور نظامی خطرناک است و نمی‌تواند بدون پیامد و دستاورد به آمریکا بازگردد؛ به‌ویژه در شرایطی که آمریکا در آستانه یک رقابت انتخاباتی حساس قرار دارد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: منطقه خلیج فارس و کشورهای عربی منطقه نیز باید به این واقعیت توجه داشته باشند که تحرکات نظامی آمریکا صرفاً ایران را هدف قرار نمی‌دهد و هرگونه درگیری، کل منطقه را ناامن خواهد کرد. از این رو، لازم است از ظرفیت کشورهای منطقه، سرمایه‌گذاری‌های آن‌ها در آمریکا روابط‌شان با واشنگتن و همچنین از ظرفیت اروپا، روسیه و چین به‌صورت فعال استفاده شود تا فشار سیاسی لازم برای جلوگیری از جنگ و مهار این روند خطرناک ایجاد شود. تنها در این صورت است که میز مذاکره می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های آمریکا تأثیر واقعی بگذارد.