پایان ماموریت کردها؛ چرا آمریکا از نیروهای دموکراتیک سوریه دست کشید؟

لیلا پایدار- هوشنگ شیخی کارشناس مسائل منطقه در گفت‌وگو با خبرنگار اعتمادآنلاین به تشریح علل و زمینه‌های درگیری میان نیروهای وابسته به الجولانی و نیروهای دموکراتیک سوریه پرداخت و گفت: در مرحله نخست درگیری‌ها محدود به مناطقی بود که اساساً نیروهای دموکراتیک سوریه در آن حضور داشتند. این مناطق عمدتاً عرب‌نشین هستند و نه مناطق کردنشین به‌گونه‌ای که نه از منظر تاریخی و نه از لحاظ جغرافیایی در حوزه مناطق کردنشین سوریه قابل تقسیم‌بندی نیستند. پس از آغاز بحران سوریه از سال ۲۰۱۱، به‌تدریج برخی مناطق میان گروه‌های مختلف دست‌به‌دست شد و کانون اصلی درگیری‌ها نیز بر همین مناطق متمرکز بود.

وی افزود: عامل دوم این درگیری‌ها به معاملاتی بازمی‌گردد که میان رژیم صهیونیستی و جریان حاکم بر دمشق به رهبری الجولانی در پاریس شکل گرفت؛ معاملاتی که بر اساس آن تل‌آویو به‌دنبال افزایش نفوذ و تسلط خود بر بخش‌هایی از جنوب سوریه بود. در مقابل، حکومت موقت الجولانی برای جبران این مسئله در افکار عمومی داخلی، به سمت بازپس‌گیری برخی مناطق شرق سوریه حرکت کرد. در همین چارچوب تلاش برای راندن کردهای سوریه از غرب فرات به شرق فرات نیز در دستور کار قرار گرفت چراکه یک خط قرمز ژئوپلیتیکی مشخص وجود دارد مبنی بر اینکه کردها نباید در غرب فرات حضور داشته باشند.

این کارشناس مسائل منطقه ادامه داد: سومین عامل، نقش برخی عشایر عرب منطقه در غرب فرات است عشایری که در مناطقی مانند رقه و دیرالزور حضور دارند. کردها نیز در این مناطق مستقر بودند. این عشایر در مقاطعی با داعش ائتلاف داشتند، سپس در دوره‌ای دیگر در ائتلاف‌های متفاوتی قرار گرفتند و اکنون بخشی از آن‌ها با نیروهای وابسته به الجولانی همراه شده‌اند. حتی پیش از ورود الجولانی به دمشق درگیری‌هایی میان این عشایر و نیروهای کرد در دیرالزور رخ داده بود که نشان‌دهنده وجود یک شکاف قدیمی و ریشه‌دار است.

شیخی عامل چهارم را به مدل حکمرانی مورد نظر دولت بشار اسد مرتبط دانست و گفت: اسد به‌دنبال نوعی مدل حکمرانی غیرمتمرکز در سوریه بود مدلی که می‌توان آن را نوعی تمرکززدایی ساختاری دانست. این رویکرد نه برای حکومت موقت الجولانی در دمشق پذیرفتنی است و نه مورد حمایت آمریکایی‌ها قرار دارد. همین مسئله باعث شد ایالات متحده در کنار جریان الجولانی بایستد. تام باراک، نماینده ترامپ، صراحتاً اعلام کرد که «ماموریت کردها به پایان رسیده است»؛ نگاهی که نشان می‌دهد آمریکا کردهای سوریه را نه به‌عنوان یک مؤلفه اجتماعی و تاریخی در سوریه، بلکه صرفاً به‌عنوان یک نیروی نیابتی در مقطعی خاص می‌نگریست.

وی در ادامه به نقش ترکیه و آمریکا در این تحولات اشاره کرد و افزود: ترکیه به‌دلیل پیوندهای ایدئولوژیک همجواری ژئوپلیتیکی و تهدیداتی که از ناحیه کردهای سوریه احساس می‌کند همواره این نیروها را یک تهدید امنیتی تلقی کرده و به‌دنبال تضعیف آن‌ها، راندن‌شان به شرق فرات و ایجاد یک منطقه حائل میان خود و مناطق تحت کنترل کردها بوده است. این رویکرد در طول سال‌های گذشته به‌طور مستمر دنبال شده است.

شیخی تصریح کرد: آمریکایی‌ها نیز با همان نگاه نیابتی به کردها پس از آنکه به‌زعم خود نقش آن‌ها به پایان رسید، مسیر تعامل با حکومت الجولانی را در پیش گرفتند. مذاکراتی که در اربیل و با حضور مسعود بارزانی، مظلوم عبدی و تام باراک برگزار شد، در همین چارچوب قابل تحلیل است. در این مذاکرات، یک توافق ۱۴ ماده‌ای میان مظلوم عبدی و الجولانی به امضا رسید که عملاً بخش عمده اختیارات نیروهای کرد در شمال و شمال‌شرق سوریه را لغو کرد. حتی پیشنهاد شده بود که مظلوم عبدی به‌عنوان معاون وزیر دفاع سوریه فعالیت کند.

این کارشناس مسائل منطقه خاطرنشان کرد: این روند آینده کردها را به‌عنوان یک بازیگر مستقل یا حتی یک بازیگر فروملی مؤثر در چارچوب سوریه به‌شدت تحت تأثیر قرار داده و آن‌ها را به یک مسئله صرفاً محلی در مناطقی مانند حسکه، کوبانی و قامشلی تقلیل می‌دهد. اکنون مشخص شده است که آن قدرت و حمایتی که کردها تصور می‌کردند از سوی غرب، اروپا و آمریکا دریافت خواهند کرد، بیش از آنکه واقعیت باشد، یک سراب بوده است. تجربه اعتماد بیش از حد به آمریکا، پیش‌تر نیز در سال ۲۰۱۹ و در جریان حمله ترکیه به مناطق کردنشین تکرار شد و اکنون بار دیگر همان الگو در حال تکرار است.

وی در بخش پایانی سخنان خود درباره پیامدهای امنیتی این تحولات هشدار داد و گفت: احتمال سرایت ناامنی‌ها به عراق و لبنان بسیار جدی است.اردوگاه‌ها و زندان‌هایی که عناصر داعش و خانواده‌های آن‌ها در آن نگهداری می‌شدند از جمله اردوگاه الهول و زندان‌های منطقه حسکه که گفته می‌شود بیش از ۱۰ هزار عضو و خانواده داعش در آن‌ها حضور دارند طی روزهای اخیر هدف حملات نیروهای وابسته به الجولانی، به‌ویژه آن بخش‌هایی که ارتباطات نزدیکی با داعش دارند، قرار گرفته‌اند. در نتیجه این وضعیت گزارش‌هایی از فرار حدود ۱۵۰ نفر از عناصر داعش منتشر شده است.

شیخی تأکید کرد: این تحولات تهدیدی جدی برای امنیت عراق به شمار می‌رود، به‌ویژه آنکه آمریکا به‌دنبال انتقال بخشی از ساکنان اردوگاه الهول به خاک عراق است. انتقال اعضا و خانواده‌های داعش به عراق در شرایط فعلی، به‌مثابه یک بمب ساعتی برای امنیت این کشور خواهد بود. عراقی که خود با خلأ سیاسی عدم تشکیل دولت و روندی مواجه است که به نظر می‌رسد آمریکا نقش پررنگی در مدیریت آن دارد. در چنین شرایطی، بی‌ثباتی می‌تواند به‌سرعت به مناطق پایین‌دست، از جمله لبنان و دیگر کشورهای منطقه نیز سرایت کند.