خشم جوانان و سکوت بزرگ‌ترها؛ چرایی اعتراض‌های دانش‌آموزان و دانشجویان

معصومه ابتکار با انتشار یادداشتی برای روزنامه اعتماد نوشت: حوادث تلخ و بسیار پرهزینه دی ماه ۱۴۰۴ درسی بزرگ و مبنایی برای اصلاحات ضروری در روند حکمرانی است که اکنون در اختیار تصمیم‌سازان و مسوولان قرار دارد.‌ای کاش به اینجا نمی‌رسیدیم و هشدارهایی که سال‌ها داده شد، در آمارها و اطلاعات وقایع دی ماه ثابت نمی‌شد؛ هشدارهایی که پیش از این در قالب پژوهش‌های متعدد درباره سرمایه اجتماعی و نسل جوان در ابعاد مختلف انجام شد. در این پژوهش‌ها «شتاب تغییرات در سبک زندگی» و نیز «چالش‌های جامعه ایرانی در رویارویی با مشکلات خارجی و داخلی» مدنظر بوده است. اینکه سن ۷۷ درصد از بازداشت‌شدگان زیر ۳۰ سال و از این میان ۱۷ درصد دانش‌آموز و ۶ درصد دانشجو هستند، می‌تواند مؤید این مطلب باشد. در دوره دولت یازدهم و دوازدهم، وقتی از نسل جوان صحبت می‌شد، به دنبال راه‌هایی برای کاهش شکاف و گفت‌وگوی بین نسلی بودیم. به همین خاطر بر مهارت‌های زندگی و گفت‌وگوی ملی تاکید و تلاش کردیم آن را از جمله در آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها اجرایی کنیم. این مهارت‌ها امروزه در همه دنیا مورد تاکید است و یکی از محورهای مهم در آموزش ابتدایی تا تحصیلات تکمیلی به شمار می‌رود. در این میان، مهارت ارتباطی شامل ارتباط با خود، ارتباط با خانواده و ارتباط با جامعه و همچنین ارتباط با طبیعت می‌شود که مساله امروز ما هم هست. حالا اما در پی نشنیدن‌ها و عدم همکاری دستگاه‌هایی مثل صدا و سیما برای برقراری گفت‌وگوهای ملی، وضعیت نسبت به یک دهه پیش بسیار فرق کرده است. آنچه امروز در فضای سیاسی و اجتماعی درباره نسل جوان احساس می‌شود، نه یک شکاف، بلکه یک انسداد است؛ انسداد ارتباطی که ابتدا با ضعف و سپس با نادیده گرفتن ضرورت گفت‌وگو آغاز شد. این در حالی بود که فقط گفت‌وگو نیز برای ارتباطات صحیح اجتماعی کافی نبوده و اعتماد‌سازی همراه آن بسیار مهم است. از این شرایط بهترین استفاده را بدخواهان و سرویس‌های سازماندهی شده با تسلط بر فضای مجازی و به پشتوانه خشم ناشی از مشکلات، نشنیدن‌ها و ندیدن‌ها کردند. در حالی که خشم و سرخوردگی بی‌تردید با انجام اصلاحات اساسی و آموزش مهارت‌های زندگی و ارتباطی می‌تواند کاهش یابد و جای خود را با کنش‌های مفید و مدنی عوض کند. این مهارت‌ها به جوانان کمک می‌کند که آسان اعتماد نکنند، بتوانند «نه» بگویند و سطح سواد، تفکر نقادانه و قدرت تحلیل رسانه‌ای خود را افزایش دهند. دست‌کم همچنانکه با وضع موجود چالش می‌کنند، دیگران را هم مورد ارزیابی قرار دهند. در بحث گفت‌وگوی ارتباطی بین نسلی که به ویژه نقش خانواده بسیار مهم است، اینکه گفت‌وگو یک مسیر دوطرفه و مبتنی بر شنیدن دوجانبه باشد، اهمیتی دوچندان دارد. متاسفانه به دلایل متنوع، نسل بزرگ‌تر فرصت کافی شنیدن از نسل جدید را ندارد. زمان و کیفیت گفت‌وگو در خانواده‌ها کم و گسیختگی نسلی مزید بر علت شده است. در چنین شرایطی جوانان می‌گویند، حرف ما اگر شنیده هم شود تفاوتی نمی‌کند، پس سکوت می‌کنند و همین دردمندی می‌تواند به خشم تبدیل شود. البته همچنانکه در عرصه خانواده نیازمند گفت‌وگو هستیم، در عرصه سیاسی و اجتماعی نیز متاسفانه بارها فرصت‌سوزی‌های بزرگی صورت گرفته؛ مثل فرصت شکل‌گیری و اعتماد‌سازی بعد از جنگ ۱۲ روزه که می‌توانست به شنیدن‌ها و تقویت انسجام ملی کمک کند. البته رییس‌جمهور پزشکیان در این زمینه تلاش کرد، اما مثل همیشه همان موانع همیشگی باز هم عامل تفرقه و ناامیدی شدند و از این وضعیت بیشترین بهره را دشمنان قسم خورده ایران زمین در یک بازی دو سر برد عاید خود کردند. به هر حال برای ادعاهای بالا درباره گفت‌وگو و مهارت‌های زندگی برخی تجربیات دولت یازدهم و دوازدهم موجود است تا شاید با برنامه‌ریزی و رویکرد همدلانه از سطح مدیران عالی و میانی، تشکل‌های غیردولتی و جامعه مدنی، خانواده‌ها و دانش‌آموزان و دانشجویان بتواند مورد استناد قرار گیرد. در دولت دوازدهم طرح گفت‌وگوی ملی خانواده با همکاری انجمن جامعه‌شناسی ایران، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، کانون گفت‌وگوی امام موسی صدر، انجمن اولیا و مربیان، دانشگاه فرهنگیان و آموزش و پرورش در ۳۱ استان دنبال شد و حدود دو میلیون دانش‌آموز با موضوع مهارت‌های زندگی آشنا شدند. طرح گفت‌وگوی بین نسلی و سفیران فرهنگی نیز در تشکل‌های دانشجویی با همکاری وزارت عتف اجرا و در برخی دانشگاه‌های ۱۸ استان انجام شد. همچنین مدل‌سازی نشست‌های گفت‌وگومحور در سطوح مختلف شکل گرفت و مورد استناد واقع شد. دوره مهارت‌های خوب زیستن برای مربیان آموزش و پرورش تنظیم شد و در سال‌های آخر دولت دوازدهم در شرایط کرونا به صورت مجازی ارایه آن ادامه یافت. تجربه ایرانی گفت‌وگوی ملی خانواده با گزارش روند اجرا مورد استقبال آیسسکو (نهاد فرهنگی و آموزشی سازمان کنفرانس اسلامی) به عنوان طرحی برای توجه به معضل جهانی تزلزل خانواده قرار گرفت و اولین مرکز بین‌المللی تعالی گفت‌وگوی خانواده در سال ۱۳۹۹ با حمایت آن سازمان در معاونت ریاست‌جمهوری در امور زنان و خانواده ایجاد شد. اما متاسفانه عدم پیگیری و استمرار و تکامل این برنامه‌های ملی در دوران بعد، اثربخشی قبلی را کاهش داد... و ما هنوز گرفتار دوربرگردان‌های پرهزینه تمامیت‌خواهان، جمود افکار قدیمی و دیوانسالاری مخرب در دستگاه‌های مرتبط از جمله در بدنه آموزش و پرورش و نادیده گرفتن تحولات زمانبر نسل‌ها و آموزش نوین و خلاقیت‌محور هستیم. همین می‌شود که بخش قابل ملاحظه‌ای از معترضین روزهای تلخ دی ماه را دانش‌آموزان و دانشجویان خشمگین تشکیل می‌دهند و خانواده‌هایی که قدرت تعامل با فرزندانشان را از دست داده‌اند.

معصومه ابتکار