تحریم اقتصادی ایران شدت می‌گیرد / خطوط انتقال دورزننده می‌توانند جایگزین تنگه‌هرمز شوند؟

نوشین محجوب-  با گذشت دو ماه پس از توافق آتش‌بس موسوم به «سند اسلا‌م‌آباد»، نه مسیر گفت‌وگو میان تهران و واشنگتن هموار شده و نه نشانه روشنی از عبور بحران از سطح رویارویی دیده می‌شود، دولت ترامپ مدعی آغاز جنگ اقتصادی علیه کشورمان است. رییس‌جمهوری ایالات‌متحده ادعا کرد که مرحله تازه‌ای از فشار علیه ایران با محوریت اقتصاد را دنبال خواهد کرد؛ مسیری که با تهدید به اعمال تحریم‌ها و محدودیت‌های بیشتر علیه کشورها، شرکت‌ها و شبکه‌هایی دنبال می‌شود که با ایران همکاری تجاری و مالی دارند و در کنار آن، حضور نظامی امریکا در آب‌های منطقه نیز تداوم خواهد یافت. در برابر، تهران تاکید دارد که تهدیدهای اقتصادی، جایگزین راه‌حل مبتنی بر گفت‌وگو، احترام متقابل و رفع فشارهای غیرقانونی نخواهد شد. با این حال دونالد ترامپ در مواضع ادعایی تازه خود از آغاز آنچه «عملیات اقتصادی خردکننده» علیه ایران خوانده، سخن گفته و آن را Economic D-Day نامیده؛ تعبیری که در ادبیات امریکایی با هدف القای آغاز عملیاتی بزرگ و تعیین‌کننده به کار می‌رود. در همین راستا وزیر خزانه‌داری و معاون رییس‌جمهور امریکا نیز از «شدیدترین تحریم‌ها» و ورود به «مرحله تازه برای فشار اقتصادی» گفته‌اند. همزمان جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور امریکا پنجشنبه مدعی شد واشنگتن وارد «مرحله جدیدی» در مواجهه با ایران شده و فشار اقتصادی مستمر را موثرترین ابزار خود می‌داند.او مدعی شد: امریکا به توان نظامی متعارف و زیرساخت‌های صنعتی ایران آسیب زده و اکنون می‌کوشد با فشار اقتصادی، مانع بازسازی توانمندی‌هایی شود که واشنگتن آنها را مرتبط با برنامه هسته‌ای و تولید تسلیحات ایران می‌خواند. 

 ایران دور تازه تحریم‌ها را تروریسم اقتصادی خواند- مواضع ادعایی مقام‌های رسمی امریکا در کنار وعده دولت ترامپ برای اعلام تحریم‌های جدید، نشان می‌دهد کاخ سفید پس از بن‌بست گفت‌وگوها، در پی انتقال کانون فشار از عملیات نظامی به شبکه تجارت، انرژی و مبادلات مالی ایران است. با این حال، مقام‌های امریکایی هنوز جزییات اجرایی، فهرست کشورهای هدف و سازوکار اعمال مجازات علیه طرف‌های ثالث را مشخص نکرده‌اند. تحلیلگران معتقدند همین ابهام، اجرای تهدید فشار فراگیر را برای واشنگتن پیچیده می‌کند، زیرا تحریم کشورهایی که به تجارت یا مبادلات مالی با ایران ادامه می‌دهند، می‌تواند دامنه تنش میان تهران و واشنگتن را گسترده کند. در مقابل عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان در واکنش مواضع ادعایی ترامپ را تلاشی برای انحراف افکار عمومی امریکا از بحران‌های داخلی، ازجمله بدهی‌های سنگین و افزایش هزینه‌های بهره، توصیف کرد. او تاکید کرد: ادامه سیاست‌های شکست‌خورده، شکست بیشتری برای واشنگتن و دشمنی بیشتر ایرانیان به همراه خواهد داشت و «تروریسم اقتصادی» امریکا اقتصاد جهانی و حاکمیت ملی کشورها را تهدید می‌کند. بر پایه این موضع، تهران می‌کوشد پیامدهای تحریم‌های ثانویه امریکا برای دیگر کشورها و اقتصاد جهانی را نیز برجسته کند.

هرمز در کانون تنش‌ها- در شرایطی که جنگ اقتصادی امریکا علیه ایران کلید خورده، تنگه هرمز همچنان در مرکز این جدال قرار دارد. مقام‌های امریکایی مدعی‌اند با اتکا به ظرفیت نظامی، انتقال بخشی از نفت و گاز از این آبراه را ممکن کرده‌اند؛ اما داده‌های شرکت کپلر که رویترز نیز به آن استناد کرده، نشان می‌دهد شمار عبور کشتی‌ها در روز پنجشنبه به هفت فروند کاهش یافت؛ رقمی که نصف تردد ثبت ‌شده در روز پیش از آن بود. چهار کشتی وارد تنگه و سه کشتی خارج شدند و در میان آنها نفتکش بسیار بزرگ حامل نفت خام یا کشتی حامل گاز طبیعی مایع‌شده دیده نشده؛ هر چند یک کشتی بزرگ حامل گازهای مایع پروپان و بوتان از مسیر ایران از تنگه خارج شد. برخی ناظران این داده‌ها را نشانه تداوم اختلال و احتیاط سنگین در بازار می‌دانند و معتقدند ادعای باز بودن هرمز، لزوما به معنای بازگشت کامل، عادی و کم‌هزینه جریان کشتیرانی و انرژی نیست. در این فضا، موضوع مسیرهای جایگزین و خطوط انتقال دورزننده هرمز بیش از گذشته برجسته شده.  به باور کارشناسان انرژی، این گزینه‌ها در میان‌مدت ممکن است بخشی از آسیب‌پذیری صادرکنندگان را کاهش دهند، اما در کوتاه‌مدت نمی‌توانند جایگزین کامل ظرفیت هرمز شوند؛ زیرا بخش مهمی از زیرساخت صادرات انرژی منطقه و تجارت نفت همچنان به این شاهراه وابسته است. بر همین اساس، برخی تحلیلگران هرمز را محل تلاقی منافع ایران، دولت‌های ساحلی، بازار جهانی نفت و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی توصیف می‌کنند؛ واقعیتی که هرگونه تصمیم یک‌جانبه درباره آن را پرهزینه می‌سازد.

معادلات آشفته غرب آسیا-  با افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره آینده رویارویی ایران و امریکا، ناوگروه «جورج واشنگتن» به حوزه عملیاتی سنتکام وارد دریای عرب شد. سنتکام مدعی است که این ناوگروه در چارچوب ماموریتی از پیش برنامه‌ریزی‌شده وارد منطقه شده است. با این حال، برخی تحلیلگران زمان‌بندی استقرار ناو را مهم می‌دانند و مدی‌اند کنش امریکا نشان از تداوم حضور و بازدارندگی نظامی واشنگتن است. این گروه تاکید دارند که افزایش توان دریایی، به‌تنهایی گره‌های سیاسی بحران، ازجمله اختلاف درباره تحریم‌ها، امنیت کشتیرانی و چارچوب مذاکره را حل نمی‌کند.