جلال چراغپور: فوتبال ایران باید از رخوت و فرسودگی خارج شود/ در آسیا ژاپن به فوتبال روز جهان نزدیک تر است

علی ولی اللهی| جلال چراغپور، کارشناس پیشکسوت فوتبال و مربی تیم‌های مختلف باشگاهی و ملی، با بررسی برخی تغییرات تاکتیکی مشاهده‌شده در جام جهانی ۲۰۲۶، از جمله شیوه‌های جدید پرس، فشرده‌سازی فضای بازی، مالکیت هدفمند و ارزش‌گذاری پاس‌ها تأکید کرد فوتبال ایران برای نزدیک‌شدن به استانداردهای روز دنیا نیازمند بازنگری جدی در آموزش مربیان، آنالیزورها  و بازیکنان است.

به گزارش روزنامه اعتماد، جلال چراغپور در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به برخی مباحث مطرح‌شده در فوتبال روز جهان توضیح داد که بررسی دقیق تغییرات تاکتیکی جام جهانی، موضوعی عمیق، ظریف و علمی است و برای تحلیل آن باید به تمامی مولفه‌های تشکیل‌دهنده فوتبال تسلط داشت. مثلا اگر می‌گوییم close range to  the  box اتفاق می‌افتاد توسط تیم ملی اسپانیا مجبور نباشیم کل این مفهوم را در این متن تدریس کنیم. او تأکید کرد برخی شاخص‌هایی که در تحلیل‌های جدید فوتبال مورد استفاده قرار گرفته‌اند، می‌توانند تصویر دقیق‌تری از کیفیت عملکرد تیم‌ها ارائه بدهند. سایت‌هایی در دنیا هستند که روی فوتبال و مخصوصا مسابقات جام جهانی ذره‌‌بین گذاشتند و مجموعه خوبی از اطلاعات را در اختیار مخاطبان قرار  می‌دهند که در یک مصاحبه قابل بررسی کامل نیست. البته من در این مصاحبه به صورت اجمالی مساله را بررسی می‌کنم اما اگر کسی علاقه‌مند بود می‌تواند از طریق سایت فیفا و سه، چهار سایت دیگر موضوع را پیگیری کند. آنها 20 مورد را درآوردند که در سایت فیفا و سایت‌های دیگر آمده. در واقع هر کس بر اساس نظرگاه خودش موارد را دسته‌بندی کرده که من سعی می‌کنم چند موردش را بیان کنم. نکته مهم این است که این 20 مورد بر اساس ارزش‌گذاری مرتب نشدند. موردی است و تنها می‌خواهیم  بگوییم این  موارد هست. 

این کارشناس پیشکسوت فوتبال در تشریح یکی از این شاخص‌ها گفت: یکی از مواردی که در تحلیل‌های جدید مورد بررسی قرار گرفته، مدت زمانی است که یک تیم پس از  از‌دست دادن توپ، برای بازپس‌گیری آن نیاز دارد. این موضوع یک‌بار بر اساس زمان و یک‌بار نیز بر اساس تعداد پاس‌های تیم مقابل بررسی می‌شود. به این معنا که مشخص شود تیمی تا چند پاس به حریف اجازه بازی می‌دهد و پیش از پاس بعدی، توپ را مجددا به دست می‌آورد.

چراغپور افزود: بر اساس این بررسی‌ها، اسپانیا یکی از بهترین عملکردها را در بازپس‌گیری سریع توپ داشته است. این موضوع نوعی از یورش به بازی هجومی و پرس تیم مقابل را نشان می‌دهد. در واقع، اگر یک تیم نتواند در تعداد مشخصی پاس یعنی 7 تا 8 تا پاس توپ را پس بگیرد، وارد ساختار دفاع کلاسیک می‌شود؛ یعنی بازیکنان عقب می‌نشینند،  فشرده می‌شوند و به شکل  لایه‌لایه  دفاع  می‌کنند. وی در ادامه به موضوع فشرده‌سازی فضای بازی یا «کامپکت» شدن تیم‌ها اشاره کرد و گفت: مساله دوم این است که تیم‌ها در سمتی که توپ قرار دارد تا چه اندازه فشرده می‌شوند. به این مساله می‌گویند کامپکت کناری. تیم در این شرایط روی محل قرارگیری توپ جمع می‌شود. اگر بخواهیم مثال ساده‌ای بزنیم، شبیه زمانی است که در یک آبگیر یا دریاچه تکه‌ای نان می‌اندازید و ماهی‌ها به سمت آن جمع می‌شوند.

این مربی پیشکسوت فوتبال ادامه داد: فوتبال مدرن امروز برای کاهش فضای بازی، گرفتن زمان از صاحب توپ و همچنین گرفتن ویژن (دید) از او تلاش می‌کند. ممکن است بازیکنی توپ را در اختیار داشته باشد و حتی آن را کنترل کند، اما فرصت نداشته باشد سرش را بالا بیاورد و زمین را ببیند. ممکن است سرش پایین باشد، پشتش به بازی باشد یا بدنش در جهتی قرار گرفته باشد که دید مناسبی نداشته باشد. در نتیجه برای این سه کار یعنی توپ را بگیری اما فضا نداشته باشی، زمان نداشته باشی یا جهت بدنت به شکل دیگری باشد این هم یک آیتم است. به این نمره داده‌اند. 

چراغپور با بیان اینکه این موارد در تحلیل‌های جدید مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند، گفت: برای این موضوع نیز امتیازهایی در نظر گرفته می‌شود. ابتدا بحث تکنیک مطرح است، سپس مهارت و در مرحله بالاتر، تسلط بر توپ. بازیکن در بالاترین سطح باید به شکلی توپ را کنترل کند که گویی توپ به پای او چسبیده است. اصطلاحا می‌گویند kill  the  ball. اینجا تیم‌های آسیایی کنار می‌روند. سپس تیم‌های آفریقایی و بعد از آن تیم‌های امریکا جنوبی. بعد هلند و نروژ و پرتغال. می‌مانند چهار تیم یعنی اسپانیا، آرژانتین، انگلیس و فرانسه. 

او سپس به موضوع مالکیت توپ پرداخت و اظهار داشت: مساله سوم، بررسی پاس‌هاست. مالکیت توپ موضوعی است که این روزها بسیار درباره آن صحبت می‌شود با عنوان ball position، اما در تحلیل‌های جدید، خود مالکیت نیز مورد بررسی دقیق قرار گرفته است. ابتدا پرسیده می‌شود مالکیت در کجا اتفاق می‌افتد و سپس مشخص می‌شود مالکیت با چه هدفی انجام می‌شود و بعد از آن، چه اتفاقی روی این مالکیت سوار می‌شود.

وی افزود: وقتی توپ را در اختیار دارید، باید مشخص شود پس از آن چه اتفاقی می‌افتد؛ سانتر، شوت، یک‌دو، فرار انفرادی یا نفوذ از بین خطوط. این موارد طبقه‌بندی و برای هرکدام امتیاز در نظر گرفته می‌شود. مجموعه‌ای که از تسلط بر توپ و مالکیت به دست می‌آید را محاسبه می‌کنند. بنابراین دیگر نمی‌توان صرفا تعداد پاس‌ها یا درصد مالکیت توپ را معیار کیفیت یک تیم  دانست. چراغپور درباره ارزش مناطق مختلف زمین نیز گفت: زمین را ارزش‌گذاری کرده‌اند. ممکن است تیمی ۶۰۰ پاس بدهد، اما ۴۰۰ پاس آن در زمین خودش باشد. چنین مالکیتی ارزش یکسانی با مالکیتی که در مناطق نزدیک به دروازه حریف شکل می‌گیرد ندارد و به آن ایکس جی نمی‌دهند. وقتی تیم به محوطه جریمه نزدیک می‌شود، ارزش موقعیت بالاتر می‌رود و شاخص‌هایی مانند «ایکس‌جی» مطرح می‌شوند. وقتی وارد محوطه شوی به آن ایکس جی یک می‌دهند. حالا اگر attend یعنی کوشش باشد فرق می‌کند تا اینکه on target کنی.

این کارشناس فوتبال درباره مفهوم جدید پاس نیز گفت: پاس را باید به شکل دیگری تعریف کرد. پاس‌های ارزشمند، پاس‌هایی هستند که به درون game  و به سمت مناطق موثر زمین داده می‌شوند. اگر بازیکنی مدام توپ را به عقب یا به بیرون بازی برگرداند، این پاس الزاما ارزش تاکتیکی بالایی ندارد. فوتبال ما این شکلی نیست. مثلا طارمی توپ می‌گیرد برمی‌گرداند به هافبک. قدوس می‌گیرد برمی‌گرداند به دفاع. این پاس برای game  نیست بلکه پاس برای play  است. پاس باید با هدف پیشروی و ایجاد موقعیت انجام شود.

چراغپور ادامه داد: یک نوع پاس ارزشمند، پاسی است که جواب حرکتی باشد یا در پاسخ به یک حرکت تاکتیکی انجام می‌شود. مثلا یک بازیکن حرکت می‌کند و بازیکن دوم با پاس خود پاسخ آن حرکت را می‌دهد. این حرکت می‌تواند یک تاکتیک دونفره، سه‌نفره یا حتی چهارنفره باشد. در فوتبال جام جهانی، چنین ترکیب‌هایی را مشاهده می‌کنیم؛ یک‌دوهای دوم و سوم، نفوذ بازیکن سوم و فرار پشت خط دفاع، در حالی که در فوتبال ما چنین الگوهایی کمتر دیده می‌شود. در نتیجه امتیازی که می‌گیرند می‌رود جزو تیم‌های آخر. 

او تأکید کرد: این ابزارها یعنی جمع‌شدن روی توپ و استفاده از پاس‌های رو به جلو و نفوذی. منظور از «درون فوتبال» نیز فضاهایی است که بین خطوط حریف ایجاد می‌شود؛ فاصله میان خط میانی و دفاع یا میان خطوط مختلف. وقتی بازیکنی وارد این فضا می‌شود و پاس مناسبی دریافت می‌کند، آن پاس از ارزش آماری و تاکتیکی بالاتری برخوردار است. وقتی همه موارد را بررسی می‌کنیم می‌گوییم تیم آسیایی ایکس جی بیشتر از چند دهم نمی‌گیرد اما مثلا اسپانیا  ایکس جی 5  هم می‌گیرد. 

چراغپور با انتقاد از فاصله فوتبال ایران با این نوع تحلیل‌ها گفت: این دیگر فقط آمار نیست، بلکه کیفیت‌سنجی بازی است. آنالیزورها باید دانش خود را به‌روز کنند و با این مفاهیم جدید آشنا شوند. این مباحث در سایت‌ها وجود دارد و باید آنها را دنبال کرد. وی پیشنهاد داد: کمیته آموزش از این رخوت و پیری بیاید بیرون و یک سمینار برگزار کند و تمام آنالیزورها و مربیان را دعوت کند. آنها باید برداشت صحیح و مدرن از فوتبال را یاد بگیرند و هوش مصنوعی و ابزارهای جدید را نیز به خدمت بگیرند تا بخشی از فوتبال ایران را به فوتبالی که امروز در جهان بازی می‌شود، نزدیک کنند. فوتبال ما امروز با آنچه در سطح دنیا بازی می‌شود، فاصله  دارد.

چراغپور در پاسخ به این پرسش که آیا ساختار فوتبال ایران، کیفیت زمین‌ها، شرایط بازیکنان و مشکلات موجود اجازه اجرای این تغییرات را می‌دهد یا خیر، گفت: اینکه برخی زیرساخت‌ها و مشکلات وجود دارد، حرف صحیحی است، اما اینکه بگوییم امکان اصلاح وجود  ندارد، قابل قبول نیست. اگر چنین تفکری داشته باشیم، عملا خودمان را محکوم کرده‌ایم که ۵۰ سال دیگر نیز به همین شکل فکر کنیم و بازیکن و فوتبال تولید کنیم.

وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای آسیایی اظهار داشت: از عربستان، قطر و امارات گرفته تا اردن، بحرین، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ترکمنستان، کشورهایی هستند که روی چمن و زیرساخت‌های خود کار کرده‌اند. ما نیز باید از چمن شروع کنیم. وقتی زمین مناسب داشته باشیم، گام بعدی می‌تواند بهبود تکنیک و کیفیت کنترل توپ باشد.

این مربی پیشکسوت ادامه داد: گام بعدی باید اصلاح آموزش مربیان باشد. به جای اینکه برای مربیان بزرگسالان صرفا دوره‌های کلاس D برگزار کنیم، باید از آنها بخواهیم مدتی با رده‌های پایه کار کنند و آموزش تخصصی فوتبال پایه ببینند. کتاب و برنامه آموزشی آن وجود دارد. چرا باید کمترین سطح دانش را در اختیار نسلی قرار بدهیم که قرار است آینده فوتبال ما را بسازد؟ برای رده‌های پایه باید بهترین و باسوادترین مربیان را قرار دهیم.

چراغپور با تأکید بر نقش رسانه‌ها در این فرآیند گفت: رسانه‌ها نیز باید به این موضوع توجه کنند. خبرنگاران می‌توانند در کلاس‌های مربیگری حاضر شوند و ببینند چه آموزش‌هایی ارائه می‌شود. دوره‌های پایه باید محل حضور بالاترین سطح دانش باشند، نه پایین‌ترین سطح آن. او در ادامه پیشنهاد کرد ساختار جدیدی برای تربیت مربیان شکل بگیرد و گفت: باید به سمت تربیت «اینستراکتور» برویم؛ افرادی که هم توانایی آموزش داشته باشند، هم بتوانند تمرین بدهند، هم در کنار زمین مربیگری کنند و هم از اعتمادبه‌نفس و دانش لازم برخوردار باشند. این افراد باید تحصیلات کلاسیک و تخصصی مرتبط با فوتبال داشته باشند و در زمینه‌هایی مانند آمادگی جسمانی و تغذیه نیز دانش کافی کسب کنند. شاید به این شکل از خواب عمیقی که فوتبال ایران در آن فرو رفته  در بیاییم. 

چراغپور تأکید کرد: این تغییر باید از بالاترین نقطه فدراسیون آغاز شود. اگر این نگاه در سطح مدیریت فوتبال وجود نداشته باشد، حتی اگر تعداد زیادی از افراد مانند من چنین دیدگاهی داشته باشند، تأثیر چندانی  ایجاد  نمی‌کند.

این کارشناس پیشکسوت فوتبال در پاسخ به این سوال که در میان تیم‌های آسیایی حاضر در جام جهانی، کدام تیم به فوتبال روز دنیا نزدیک‌تر بوده، گفت: ژاپن. این تیم به تسلط بر توپ و نزدیک‌شدن به محوطه جریمه با مالکیت موثر نزدیک شده است. ما نیز گاهی به محوطه جریمه نزدیک می‌شویم، اما الزاما تسلط کافی بر توپ نداریم و ممکن است با توپ‌های بلند این کار را انجام بدهیم. مثلا بلند می‌زنیم و طارمی ضربه را می‌زند ولی دیگر تسلطی نداریم روی پاس‌های بعدی. شما  اصلا دیده‌اید تیم ملی ما  کامپکت کند؟ وی افزود: ژاپن علاوه بر نزدیک‌شدن به محوطه جریمه، در بخش فشرده‌سازی نیز عملکرد خوبی دارد. من فیلم بازی‌های آنها را بررسی کرده‌ام و در هر مسابقه به دنبال یک یا دو شاخص مشخص بوده‌ام. انواع پرس را بررسی کردم و دیدم که ما معمولا وقتی پرس می‌کنیم، هدف‌مان گرفتن توپ از حریف است، اما می‌توان پرس را برای گرفتن  فضا نیز انجام  داد.

چراغپور در پایان گفت: در جام جهانی مفهوم «پرس موقعیتی» نیز بیشتر مورد توجه قرار گرفته؛ یعنی گاهی هدف از پرس، بازپس‌گیری مستقیم توپ نیست، بلکه گرفتن فضای مناسب، محدودکردن دید بازیکن (ویژن پرس) یا جلوگیری از ارسال پاس نفوذی است. اینها تغییراتی است که در فوتبال روز دنیا اتفاق افتاده و فوتبال ایران نیز برای پیشرفت، ناگزیر است آنها را بشناسد و در مسیر آموزش و توسعه خود به کار بگیرد.