کدام آثار تاریخی در حوادث دی ماه آسیب دید؟

 5 ژانویه 2020 وقتی دونالد ترامپ تهدید کرد که در صورت واکنش ایران به ترور سردار قاسم سلیمانی، 52 مکان مهم و فرهنگی ایران را هدف حمله قرار خواهد داد، جهان یکپارچه معترض شد. تلقی جهانی در آن زمان این بود که رییس‌جمهور امریکا قصد دارد محوطه‌ها و بناهای تاریخی ایران را هدف حمله قرار داده و ویران کند آن هم در حالی که در همان سال، ایران با بیش از 25 اثر تاریخی ثبت شده در فهرست یونسکو، در ردیف 10 کشور اول جهان از نظر تعداد میراث جهانی محسوب می‌شد و بیش از 40 هزار اثر و بنا و محوطه تاریخی در فهرست ملی کشور داشت.

به گزارش اعتماد، در همان زمان بسیاری از روسای کشورها، دست اندرکاران نهادهای فرهنگی وابسته به سازمان ملل، کارشناسان بین‌المللی در حوزه میراث تاریخی با استناد به کنوانسیون‌های متعددی که در طول سده اخیر با موضوع محکومیت و ممنوعیت تخریب و آسیب به میراث فرهنگی و تاریخی کشورها در درگیری‌های نظامی و جنگ به تصویب رسیده، هرگونه آسیب عمدی به آثار تاریخی ایران را، مصداق جنایت جنگی دانستند. به مدت سه روز پس از تهدید رییس‌جمهور امریکا، مخالفان این تهدید از اقصی نقاط جهان، ضرورت رعایت پروتکل اول ژنو، کنوانسیون 1954 لاهه، قرارداد 1935 واشنگتن، کنوانسیون 1949 ژنو، عهدنامه‌های 1899 و 1907 لاهه درباره حقوق بین‌الملل جنگ و قطعنامه 2347 شورای امنیت (مصوب مارس 2017) که همگی مضمون مشترک حفاظت از آثار تاریخی در جنگ‌ها داشت را یادآور شدند و تحقق این تهدید را مصداق جنایت جنگی دانستند. محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه دولت وقت، هدف گرفتن اماکن فرهنگی را جنایت جنگی دانست و سخنگوی نخست‌وزیر بریتانیا گفت که کنوانسیون‌های بین‌المللی برای جلوگیری از تخریب میراث فرهنگی باید رعایت شود و دیده‌بان حقوق بشر، اجرای تهدید علنی رییس‌جمهور امریکا درباره حمله به مکان‌هایی با اهمیت فرهنگی در ایران را جنایت جنگی دانست و یونسکو تاکید کرد که بر اساس مفاد کنوانسیون‌های ۱۹۵۴ و ۱۹۷۲، کشورهای امضاکننده نباید مرتکب آسیب عمدی به میراث فرهنگی و طبیعی در خاک کشورهای امضاکننده شوند و وزیر میراث فرهنگی در توییتی اظهار امیدواری کرد که یک اشتباه لفظی انجام شده باشد و تاکید کرد که بر اساس قطعنامه ٢٣٤٧ شورای امنیت سازمان ملل، حمله به مراکز فرهنگی جنایت جنگی محسوب می‌شود و اتحادیه‌ موزه‌های امریکا در واکنش به این تهدید ترامپ اعلام کرد: «حمله به محوطه‌های فرهنگی در هر جایی از جهان تهدیدی علیه میراث جهانی و در تعارض با معاهده امضا شده توسط ایالات متحده امریکاست که برای محافظت از میراث فرهنگی بشری در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ آن را امضا کرده است.» 

اگرچه که دولت‌های ایران، چندان دلسوز برای میراث تاریخی ایران نبوده‌اند و کمبود اعتبارات حفظ و نگهداری، انجام اقداماتی با تاثیرات مخرب بر اماکن یا محوطه‌های تاریخی، صدور مجوز غیرقانونی ساخت و ساز در حریم و عرصه ابنیه تاریخی، نادیده گرفتن ضرورت حفاظت از این آثار، مصداق‌های فراوان در سراسر کشور دارد، اما بعد از تهدید رییس‌جمهور امریکا، جوی که در ایران و در کابینه دوازدهم در قبال این تهدید شوم شکل گرفت، باعث شد که سه روز بعد، ترامپ از تهدید خود عقب‌نشینی کند. 6 سال بعد، تیرماه امسال و بعد از پایان جنگ 12 روزه ایران و اسراییل و در حالی که سه مکان مهم هسته‌ای ایران در حملات امریکا آسیب دیده بود، خبرنگار رسانه امریکایی «فاکس نیوز» با طرح سوالی از رافائل گروسی (مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی) این شایعه را بر زبان جامعه جهانی انداخت که ایران، محموله‌ای حاوی 400 کیلو اورانیوم غنی‌سازی شده را در محوطه یکی از اماکن تاریخی شهر اصفهان پنهان کرده است. 

برای دومین بار، میراث فرهنگ و ملی کشور با تهدید مواجه شده بود اگرچه که گروسی این شایعه را تایید نکرد ولی نگرانی‌ها این ‌بار بیشتر بود، چون نگاه‌ها به سمت محوطه ثبت در فهرست میراث جهانی «نقش جهان» رفت و ترسی مرگبار از دست خوردن به این میدان در کشور ایجاد شد. اما این ‌بار، واکنش‌های جهانی علیه این شایعه و احتمال بالفعل شدن آن، بسیار کمتر و تقریبا نزدیک به صفر بود، چون القای خطرناک بودن تلاش‌های ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، از سوی دولت‌های ایالات متحده و اسراییل و هم‌پیمانانشان باور جامعه جهانی را تحت تاثیر قرار داده بود. 

این خاصیت تلقین است؛ تلقینی که می‌تواند به نابودی میراث یک ملت منجر شود. طبق تعاریف موجود، آثار تاریخی مجموعه‌ای از بناها و اماکن به جا مانده از گذشتگان هستند که بنا به شیوه معماری، تزیینات، نقشه و اسلوب، قدمت مصالح به کار رفته، کاربری و ویژگی‌های زیبایی‌شناسی، به عنوان یادگاری از گذشته باید مورد حفاظت باشند. ارزش بناهای تاریخی هر کشور برای دولت‌ها در حدی است که موظفند برای حفاظت از این آثار بودجه جداگانه‌ای اختصاص بدهند و در قانون هر کشور برای آسیب به این اماکن و آثار مجازات‌هایی تعیین شده، چراکه این آثار، سندی در تاریخ هر ملت است. ارزشمندی این آثار که گواهی قدمت تاریخ یک ملت به شمار می‌آیند باعث می‌شود که با تغییرات نظام‌های سیاسی و جابه‌جایی دولت‌ها، این آثار از تخریب و دستبرد و ویرانی مصون بمانند و جز موارد معدود، پیشینه و تعلق این آثار به نظام‌های پیشین، هیچ تاثیر منفی در رویه حفظ و نگه‌داشت این آثار ندارد. مساجد، تندیس‌ها و پیکره‌ها، خانه‌ها، کلیساها، کنیسه‌ها، آتشکده‌ها، محوطه‌ها، معابد، برج‌ها، بارگاه و بقاع، کاخ‌ها، مدارس و سازه‌ها با در نظر گرفتن قدمت ساخت‌شان، ازجمله آثار تاریخی هستند که باید مورد حفاظت باشند. 

در سال‌های اخیر، جز مواردی نادر در منازعات داخلی عراق و افغانستان و سوریه، میراث تاریخی همواره از آسیب در امان بوده، چون ملت‌ها حتی در بحرانی‌ترین اعتراضات و تنش‌های داخلی این توجه را داشتند که میراث تاریخی به عنوان یادگار باقی مانده از گذشتگان، سندی است از دوام یک تمدن. 

غارت و به آتش کشیدن موزه ملی عراق در سال 2003، تخریب بودای بامیان در سال 2001 به دستور سرکرده طالبان، ویرانی شهر باستانی پالمیرا در سوریه به دست داعش در سال 2015، تخریب شهر باستانی نمرود و تندیس‌های شهر موصل و مقبره یونس نبی در عراق به دست داعش در سال‌های 2014 و 2015، نمونه‌هایی از سبعیت ساکنان یک کشور علیه میراث تاریخی خودشان است که البته جهان را به گریه انداخت. اینها موارد نادری از خالی شدن خشمی کور بر سر میراث تاریخی و باستانی یک ملت است که همچون بقایای غیر قابل بازسازی همین آثار ارزشمند در حافظه تاریخ ثبت خواهد شد. 

در حوادث اخیر هم برای اولین ‌بار شاهد سرریز شدن موج خشم بر سر میراث تاریخی ایران بودیم. 

طبق گزارش‌هایی که از هفته اول تا پایان دی ماه توسط مسوولان وزارت میراث فرهنگی اعلام و منتشر شد، در چند استان کشور آسیب‌های اندک تا شدید به میراث و آثار تاریخی وارد شده که به آتش کشیده شدن بازار تاریخی رشت شدیدترین آسیبی است که در حوادث اخیر به میراث ملی ایران وارد شد. 

 تخریب کامل 13 کاروانسرا در این بازار به جا مانده از دوره قاجار از غم‌انگیزترین آسیب‌های وارد شده بر میراث تاریخی در این بحران است به‌خصوص که یکی از زیباترین و ارزشمندترین کاروانسراهای این بازار به نام کاروانسرای ملک که در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت شد هم در این آتش سوخت و این طور که وزارت میراث فرهنگی و مسوولان استانی گفته‌اند، حالا از 20 کاروانسرای صفوی و قاجاری این بازار قدیمی، فقط ۷ کاروانسرای طاقی بزرگ، طاقی کوچک، سرای ملک، کاروانسرای محتشم، کاروانسرای چینی‌چیان و گلشن باقی مانده و 13 کاروانسرا در آتش‌سوزی بحران اخیر سوخته و نابود شده‌اند.

در بعضی استان‌ها هم با وجود بالا بودن شدت حوادث، آسیب‌ها به محوطه‌های تاریخی اندک بوده یا اینکه برای برخی آثار همچون کاخ نیاوران تهران، کاخ چهلستون اصفهان و مجموعه عطار نیشابوری هم تعداد نیروهای یگان حفاظت افزایش یافته تا از ورود به محوطه و بنای تاریخی و آسیب رساندن به آثار جلوگیری شود. دیوار برخی بناهای تاریخی هم با شعارنویسی آسیب‌دیده و البته مسوولان وزارت میراث فرهنگی دستور داده‌اند که برای اطمینان خاطر، اشیای تاریخی به مخازن امن منتقل شود، اما در برخی دیگر از استان‌ها بیشترین آسیب به مساجد و مدارس تاریخی وارد شده است. در استان اصفهان، 300 بنای تاریخی تحت حفاظت وزارت میراث فرهنگی است، اما مساجد این استان همچون سایر استان‌ها تحت حفاظت و نظارت سازمان اوقاف اداره کل امور مساجد است که البته هنوز این نهادها گزارشی درباره میزان تخریب وارد شده به مساجد قدیمی و تاریخی در استان‌های محل بحران ارائه نداده‌اند، اما طبق اظهاراتی که در روزهای اخیر از زبان مسوولان میراث فرهنگی استان‌ها شنیده‌ایم، مسجد سید در شهر اصفهان ازجمله بناهای تاریخی است که در بحران اخیر، کاشی‌های سردرش به آتش کشیده شده است. 

مسجد سید ازجمله مساجد زیبای شهر اصفهان است که اتفاقا، زخم فرونشست هم بر تن دارد چنانکه کاشی‌های کف، ازاره‌های شبستان بر اثر شدت فرونشست در این منطقه از شهر، ترک خورده است. 

مدرسه عمادیه در شهر گرگان که ازجمله مکان‌های پربازدید برای گردشگران داخلی و خارجی بوده، از دیگر بناهایی است که در بحران اخیر دچار خسارت عمدی و آسیب شد. 

این بنای 500 ساله و به جا مانده از عصر شاه طهماسب صفوی در بافت تاریخی گرگان، در حالی در این بحران هدف حملات قرار گرفت که آبان سال 1378 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود و مانند بسیاری از مدارس قدیمی در کشور، برای آموزش علوم دینی و به عنوان حوزه علمیه مورد استفاده قرار می‌گرفت. 

یکی از زیباترین بناهای با کاربرد مشابه مدرسه عمادیه گرگان، مسجد و مدرسه آقابزرگ در شهر کاشان است که بنای دو طبقه این مجموعه از شگفتی‌های معماری اسلامی به شمار می‌رود. 

در استان‌های فارس، البرز، بوشهر، آذربایجان شرقی، زنجان، ایلام و مازندران هم خساراتی به بناها و آثار و بافت تاریخی گزارش شده که آسیب به مسجد گلشاهی و مسجد جامع لاهیجان، بافت تاریخی مراغه، ساختمان دارایی در بافت تاریخی تنکابن، کاشی‌های امامزاده سیدابراهیم در ایلام، به آتش کشیدن کاشی‌های ورودی بقعه 500 ساله شیخ ابومسعودیه اصفهان، مسجد قاجاری حوض آقا معروف به مسجد کوچک شریف‌الملک و مسجد چهار باب الحوائج در همدان، امامزاده سبز قبا در دزفول، به آتش کشیدن درهای قدیمی و تاریخی بقعه شیخ ابومسعود رازی در خیابان چهارباغ پایین اصفهان و آثار سوختگی در فضای داخلی بقعه موزه صنایع‌دستی و مردان نمکی زنجان از دیگر آثاری بودند که در بحران و حوادث دی ماه، متحمل خسارات و آسیب‌های عمدی شدند. 

آسیب عمدی به این آثار تاریخی در حالی است که در جنگ 8 ساله ایران و عراق بسیاری از آثار و بناهای تاریخی ایران در استان‌های هدف حمله رژیم بعث عراق، دچار خسارت و ویران شد. تخریب و ویرانی برخی از این آثار در حالی بود که حسین عسگری که از پژوهشگران جنگ است، در مقاله‌ای یادآور می‌شود که با آغاز جنگ ایران و عراق، معاهده 1954 لاهه درباره ضرورت توجه به مصونیت میراث تاریخی و فرهنگی دو کشور و خودداری از آسیب به این آثار در مخاصمات مسلحانه و جنگ‌ها، توسط دو کشور به امضا رسید ولی با این حال در طول جنگ 8 ساله، قلعه و موزه‌ شوش، بقعه دانیال نبی (ع)، آثار سنگی شهر آپادانا در شوش، کاخ و کوشک عهد ساسانی معروف به ایوان کرخه در شوش، چهار طاقی ساسانی در قصر شیرین، قلعه ساسانی کرکه، موزه‌های هفت‌تپه و آبادان، قلعه سلاسل شوشتر، پل باستانی شوشتر، مسجد جامع اصفهان، مسجد خرمشهر، نیمی از بافت تاریخی شهر دزفول و مسجد ملاعلی شاه، مسجد جامع و مسجد باستانی «جمعه» در شهر دزفول، هدف حملات مستقیم هواپیماهای عراقی قرار گرفت و خسارات شدید در حد تخریب کامل داشت. 

میزان تخریب و خسارات آثار تاریخی ایران در طول جنگ 8 ساله در حدی بود که در سال 1366 هیات اعزامی یونسکو به درخواست ایران و برای بازدید از خسارات وارد شده بر میراث فرهنگی با مشاهده آثار تخریب و ویرانی بر سر آثار تاریخی کشور، به پیشنهاد ایران قطعنامه‌ای در مجمع عمومی تصویب کرد و از تمام کشورها خواسته شد به مفاد معاهده لاهه درباره خودداری از آسیب به آثار تاریخی به هنگام جنگ پایبند باشند. 

در جنگ 12 روزه وزارت میراث فرهنگی، سازمان اوقاف و اداره امور مساجد و شهرداری‌ها که بیشترین تعداد آثار و بناهای تاریخی کشور را تحت حفاظت و نظارت دارند برای حراست از این ابنیه، تمام موزه‌های وابسته را تعطیل و اشیای ارزشمند و قابل انتقال را به گنجینه امن منتقل کرده و برای آن تعداد از اشیای داخل این بناها هم تدابیر حفاظتی همچون پوشاندن با چند لایه پلاستیک فشرده یا سنگر‌سازی با کیسه‌های شن داشتند و همچنین روی سقف تمام موزه‌ها هم نماد بین‌المللی موزه (سپر آبی و سفید) نصب شد تا هواپیماهای اسراییلی - که حریم هوایی شهرها را می‌شکستند - با مشاهده این نماد از هدف قرار دادن آن خودداری کنند.