نگاهی به فیلم «خفهگی» ساخته فریدون جیرانی
سکوت در بطن تاریکی
فیلم سیاهوسفید خفهگی با دیالوگهای کوتاه و اندک خود؛ فضایی اکسپرسیونیستی را تجربه میکند که میتوان از تصاویر سینمایی آن درکی متفاوتتر از آنچه متکی بر دیالوگ است داشت.
داستان دختری بیسرپرست و مغموم که در ابتدای فیلم درگیر مسائل و مشکلات شدید اقتصادی است در مسیر روایت داستانی، از دختری مظلوم و تنها به جنایتکاری تبدیل میشود که احساس تنفر برنمیانگیزد بلکه در ادامه داستان با مرگش؛ ما را در تاریکی خود فرو میبرد و نمیگذارد از او متنفر شویم.
روند شکلگیری منطقی شخصیت صحرا با بازی الناز شاکردوست، از ابتدا گویای تزلزل شرایط نابسامان اوست. از خانهای مخروبه که در حال فرو ریختن است شروع میشود تا اینکه او قانون آسایشگاه را زیر پا میگذارد و ارتباطش با بیمار خارج از مقرارت پیش میرود و در ادامه زمانی که دست به دزدی و همدستی با نسیم میزند و سپس دلسپردگی ترحمبرانگیزش به مردی که همسرش خود را برای فرار از او به دیوانگی زده است و در نهایت دست به جنایتی هولناک؛ مسیر زندگیاش را به زوال میکشاند.
این شیوه روایت و تغییر شخصیت صحرا از زنی که دغدغه سقف بالای سر دارد تا تن دادن او به ازدواج با مردی متاهل و معلومالحال؛ نشانگر سویههای تاریک روان و ذهن زنی است که داشتن محلی برای زندگی او را راضی نمیکند و حتی به شکل دروغین دوست داشته شدن سودایی است که تا نهایت جان آن را پی میگیرد. سردی رابطه او که رویای زندگی با عشق را بر هر چیزی ترجیح میدهد با مسعود و دیالوگهای تخت و بیروح آنها؛ مسیر نادرست زندگی محکوم به فنای او را ترسیم میکند.
فضاسازی و منطق روایت جیرانی در خفهگی کاملا در خدمت هر آن چیزی است که میخواهد روی پرده نمایش دهد. نمایش فضایی سرد و بیروح و همراه با جنایت و مکافاتی که در نهایت غلبه تاریکی بر روشنایی، مرگ بر زندگی و سرما و یخبندان بر گرما را ترسیم میکند.
المانهای برف، تاریکی و قطع برق، آسانسورهایی که دچار نقص فنی هستند، تنهایی و البته سکوت حاکم بر فیلم، مخاطب را به فضایی میبرد که تا پیش از این کمتر در سینمای ایران تجربه شده است. کارگردانی به سبک فیلمهای کلاسیک و اکسپرسیونیستی، حکایتگر ریسکی است که البته به نظر می رسد با موفقیت همراه است. شیوه روایتگری و طراحی بصری و میزانسنهای یکدست و دوربینی که قرار نیست خیلی حضورش احساس شود؛ در فضای سرد و تاریک فیلم، ذهن مخاطب را درگیر میکند. علیرغم ریتم کند و بازیهای درونی؛ کشش بصری می تواند تا شروع برخورد و درگیری و اوج داستان؛ مخاطب را با خود همراه سازد.
برهم زدن تصویر کلیشهای و آشنای بازیگرانی چون الناز شاکردوست و نوید محمدزاده که هر کدام بازیهایی با اکتهای بسیار در دو ژانر متفاوت را به ذهن متبادر میسازند و قرار دادن آنها در فضایی حسی و بازی گرفتن با حالتهای صورت و استفاده از گریمهای نامتعارف نیز از دیگر ویژگیهایی است که دیدن خفهگی را به تجربهای متفاوت تبدیل کرده است.
در نهایت گفتمان فیلم با تاکید بر دو قطبی سیاه و سفید در شیوه فیلمبرداری و استفاده مدام از برف و تاریکی، حکایت از تقابل دو طبقه اجتماعی و عدالت گمشدهای دارد که در آن طبقه ضعیف و آسیبپذیر قربانی فزونخواهی و منفعتطلبی نظام سرمایهدار می شود. سرمایهداری که برای رسیدن به مقاصد خود از هیچ جنایتی فروگذار نیست و در نهایت درد و غم قشر آسیبپذیر چنان گزنده و تلخ است که حتی جنایت و دزدیهایش نیز احساس ترحم و همذاتپنداری را با مخاطب همراه میسازد. این ترحم نه از سر دلسوزی و احساسات بلکه از شیوه پرداختی میآید که در آن شخصیت نه به یک باره بلکه به مرور و در دل شرایط اسفبار خود به آن تن میدهد و بار مصائب زندگی او برای تصمیمگیری در راهی که به آن قدم گذاشته، لحظهای تردید را جایز نمیداند. صحرا از زمانی که در دل میان پذیرش ازدواج با مردی 67 ساله همواره با خود در جنگ و ستیز است تا وقتی که از سر تنهایی به همسایهای پناه می برد که چند لحظه پیشتر، دعوایی مفصل با او انجام داده و ترس بیش از حد او از تاریکی و استرس غم انگیز او از بیکار شدنش هنگامی که مسعود او را حین دزدی میبیند و با جمله بسیار تصنعی و از سر نیت پلید او؛
دل به او می سپارد؛ همواره منطق داستانی را با خود به همراه دارد و در سکانسی که صحرا و مسعود برای رفتن به محضر و بستن عقد ازدواج آماده میشوند، مسعود با گرفتن آینهای در دست از صحرا میخواهد آرایش کند. آرایشی که حتی چگونگیاش با دستور مسعود است و این حد از دستنشاندگی در شخصیت صحرا، مخاطب را برای رویارویی با جنایتی که از صحرا قرار است سر بزند؛ آماده میسازد. جنایتی هولناک و از سر بدبختی و تنهایی نه خباثت و پلیدی! و این بدبختی مانند برفی که قرار نیست بند بیاید و تاریکی که قرار نیست به روشنایی برسد و آسانسوری که قرار نیست به مقصد برسد؛ محکوم به فنا و نابودی است!
در نهایت کارگردان وضعیت سیاه و نابسامان اجتماعی را از زبان برادر مسعود- پولاد کیمیایی- پیشگویی میکند و هشداری برای وضعیت کنونی دارد. او میگوید: اگر این برف ۲۰ روز دیگر ببارد (نقل به مضمون) در نهایت همه چیز نابود میشود. به نظر میرسد جامعهای رو به زوال را ترسیم میکند که تاریکی صحنه و شیوه بصری سیاه و سفیدش دلیل دیگری غیر از سرما و تاریکی شب دارد.
دیدگاه تان را بنویسید