مادربزرگ من هم مکتب فرانکفورت را میشناسد
مردیها:از هابرماس هم هیچ چیز نفهمیدهام
مردیها به بخشهای نخست کتاب لوح سفید نوشته استیون پینکر اشاره کرد و گفت: در بخش نخست این کتاب به برخی فعالیتهای دانشمندان فیزیولوژیست، بیولوژیست و روانشناس درباره احوال انسان اشاره میشود که مدعی شدهاند برخی تفاوتهایی که آدمها دارند، مثل خشم زیاد مبنای فیزیولوژیک دارد.
اعتمادآنلاین- در ابتدای جلسه رونمایی از کتاب «ارنست نولته» سیمای یک تاریخ اندیش مجتبی گلستانی به معرفی کتاب و اندیشههای او پرداخت و در ادامه مرتضی مردیها سخنرانی کرد. مردیها بحث خود را با اشاره به ترجمههای مهدی تدینی راجع به ارنست نولته و جدال مورخان آغاز کرد و گفت: در حوزه روش و رویکرد در علوم انسانی و اجتماعی اختلاف نظر میان دانشمندان جدی است. اما این اختلاف نظر به دو صورت است؛ نخستین را اختلاف نظر علمی میخوانم. منظورم از
اختلاف نظر علمی این است که دو نفر در یک حوزه با دو روش و رویکرد هر یک مدعی میشوند که با روشی که من میگویم، شانس بیشتری وجود دارد که به دقایق یک پدیده پی ببریم. باید توجه داشت که وقتی بحث بر سر اختلاف نظری است، قاعدتا نباید حرارت مواجهه تند و تیز باشد. بنابراین این اختلاف نظر ضمن رعایت نوعی اعتدال صورت میگیرد. اما یک نوع اختلاف نظر دیگر را شاید بتوان اختلاف نظر فراعلمی خواند؛ به این معنا که متفکران و نویسندگان و محققان را میتوان دو دسته خواند. البته من این دستهبندیها را کمی پررنگ مطرح میکنم تا بتوان بحث را پیش برد، در حالی که در واقعیت هیچ کدام از این دستهبندیها ناب و خالص نیست.
وی گفت: به هر حال یک دسته میگویند کار علم شناخت (و توصیف) است، اما در قبال اینکه در مقام شناخت چه چیز را به ما عرضه میکند، تکلیفی به عهده ما نیست. مثلا کسی که وقوع زلزله را پیش بینی میکند، این پیشبینی را به دلیل نگرانی مردم تغییر نمیدهد. اما دسته دیگری میگویند دست کم در حوزه علوم انسانی و اجتماعی این طور نیست یعنی ما علمی را میخواهیم که به بهبود و بهسازی و تغییراتی در دنیای ما کمک کند و فقط وظیفه علم توصیف جهان نیست. در مقدمه کتاب «چرا روشنفکران لیبرالیسم را دوست ندارند» توضیح دادهام. گاهی در داخل یک بحث و فحص علمی میان دو نوع تحقیق تفاوت میگذاریم؛ تحقیقی که معطوف به عمل و تغییر است و تحقیقی که معطوف به کشف است. بحث فعلی اشاره به این تمایز نیست. یعنی در دسته دومی که اشاره شد، مراد از تغییر، تغییری است که متکی به کشف است. یعنی در بحث فعلی این نیست که در حوزه علوم انسانی و اجتماعی در میان حقایق آنهایی را انتخاب کنیم که کاراییشان بیشتر است، بلکه پشت سخنشان به زعم من این است که ما با حقیقت کاری نداریم، اگر حقیقت راه نمیآید، ما آن را به راه میآوریم. یعنی در میان این دسته از طرفداران علوم اجتماعی و
انسانی حقیقتی که برای تغییر کمکی نکند را حقیقت نمیدانیم. البته ممکن است این حرف تعجببرانگیز باشد، اما مساله این است که این گروه نمیگویند ما حقیقت را قبول نداریم، بلکه میگویند این مسائل حقیقت نیست.
حقیقت وحشی است
مردیها در ادامه به بخشهای نخست کتاب لوح سفید نوشته استیون پینکر اشاره کرد و گفت: در بخش نخست این کتاب به برخی فعالیتهای دانشمندان فیزیولوژیست، بیولوژیست و روانشناس درباره احوال انسان اشاره میشود که مدعی شدهاند برخی تفاوتهایی که آدمها دارند، مثل خشم زیاد مبنای فیزیولوژیک دارد. بعد پینکر روایت میکند دانشجویان هاروارد عکس این محققان را به صورت تحقیرآمیز منتشر کردهاند، زیرا ادعایشان نژادپرستانه است. یعنی یک دانشمند چون در این زمینه تحقیق کرده و برخی احوالات روانی انسان مبنای زیستشناختی دارد، متهم است، در حالی که همه میدانیم معنای تحقیق آن محقق این نیست که هر کاری که انسان کرد، مجاز است، بلکه ادعای او این است که در معالجه فرد بزهکار باید واقعبینتر باشیم. این استاد فلسفه گفت: این مثال را از آن جهت بیان کردم که نشان دهم این دسته از مخالفان تحقیقات صراحتا نمیگویند که ما جلوی حقیقت را میگیریم، زیرا به هر حال حقیقت وحشی است. بلکه میگویند هر چه از سنخ توسنیها و وحشیگریهای حقیقت باشد، حقیقت نیست. این مخالفت را نیز در کتابها و به صورت علمی بیان نمیکنند، بلکه با همان روش غیرعلمی که اشاره شد مطرح
میکنند. کیت ویندشاتل، مورخ استرالیایی در کتاب «تاریخسازی برای بومیان استرالیایی» به تفصیل و با مدارک مستند نشان میدهد که بسیاری از ادعاهایی که درباره کشت و کشتار بومیان استرالیایی توسط انگلیسیها در بدو کشف این سرزمینهاست، غیرواقعی و نادرست است. بسیاری با او مخالفت کردند. این مخالفتها علمی و بر اساس مستندات علمی نبود، بلکه میگفتند ادعاهای تو به نفع سرمایه دارها و استعمارگران است. ما قرار است علمی را ترویج کنیم که به ما کمک کند برای بومیان استرالیایی زندگی بهتری فراهم کنیم. لازمه این کار آن است که نشان دهیم در گذشته این بومیان مورد ظلم واقع شدهاند. در کتاب دیگری با عنوان «چه کسانی فمینیسم را دزدیدند؟» به گزارههایی پرداخته میشود که برخی فمینیستهای رادیکال مدام تکرار میکنند، یعنی فمینیستهایی که اگر وضع زنان بهتر شود، ناراحت میشوند. نویسنده این کتاب نشان میدهد که این گزارهها نادرست هستند. نمونههایی از این ادعاها زیاد است.
از پدیدارشناسی هیچ چیز نمیفهمم
مردیها در ادامه به نولته و کتاب حاضر پرداخت و گفت: در این کتاب نسب نولته به هایدگر میرسد. من از هایدگر هیچ چیز جز چیزهای بد نمیفهمم. از پدیدارشناسی نیز هیچ چیز نمیفهمم و تمام آنچه از پدیدارشناسی فهمیدم این است که بگذارید هر چه دوست دارم از واقعیت برداشت کنم و دست و پای من را با این حرفهای علیت و دترمینیسم و... که در فیزیک هست، نبندید. میگویند فنومنولوژی یا پدیدارشناسی میگوید حرفهای دانشمندان را کنار بگذار و با واقعیت به طور خالص برخورد کن. کسی اگر دو خط علم یا فلسفه علم خوانده باشد میداند که این حرف شوخی است. ما نمیتوانیم علم را کنار بگذاریم. ما همهچیز را ورای چیزهایی که در علم شنیده و خواندهایم میفهمیم و بدون آنها به کودکی دو ساله بدل میشویم. البته این سخن که پیش داوری قسم خورده نداشته باشیم، درست است. اما اینکه همه حرفهای علمی را کنار بگذارم، غیرقابل باور است و شخصیت کسی که این سخن را میگوید، برای من مشکلدار است. البته در عرفان گفته میشود ارتباطی بیتکیف بیقیاس/ هست رب الناس را با جان ناس. بیدلیل نیست که فرقهای از فلاسفه ما که با عرفان مانوس هستند، با فلسفه آلمانی هم مانوس هستند. اما
در حوزه علم با علل و انگیزهها و زمینهسازیها و عوامل اتفاقی و تصادفی سر و کار داریم و بررسی شان یک راه بیشتر ندارد. اینکه دکان کاملا متفاوتی باز کنیم، بیربط است. من از هایدگر این را میفهمم که باید کل ٢٥٠٠ سال فلسفه به عقب بازگردد. من از شکاف آفرینش بیرون آمدهام و چیزی میگویم که هیچ کس نفهمیده است! من سراغ حاق واقعیت رفته ام! اینها شوخیهایی است که چندان خوش طعم نیست.
از هابرماس هم هیچ چیز نفهمیدهام !
مردیها سپس به نولته بازگشت و گفت: تا جایی که از نولته برداشت کردهام، تعارض میان او و هابرماس از این جنس است. اینکه چطور به تعبیر برخی نولته پدیدارشناس است، شاید با برداشت من از پدیدارشناسی متفاوت است. یعنی بحث این است که هابرماس شخصیت برجستهای است. این برجستگی از نظر من به این خاطر است که او دو ویژگی دارد. نخست اینکه خاستگاهش به مکتب فرانکفورت باز میگردد. مکتب فرانکفورت نیز برای جمعی از روشنفکران ما چیزی در حد شورای ترنت کلیسای کاتولیک یا کتب مقدس است. یک بار به شوخی گفتم مادربزرگ من هم مکتب فرانکفورت را میشناسد، زیرا هر وقت که سبزی پاک میکند، لابد با یکی از صفحات لایی روزنامهها که معمولا صفحه اندیشه است، با این عنوان مواجه میشود. اما من یک صدم عظمتی که درباره این مکتب گفته میشود را قبول ندارم، ضررهایشان بماند! این یکی از مدهایی است که گرفته است. ویژگی دوم هابرماس این است که معروف است تعدیل شده و تندگوییها و غلظت ایشان را ندارد و بنابراین تا حد زیادی رام و اهلی شده و این باعث میشود تعداد دیگری که اندکی دل در گروی مکتب فرانکفورت دارند، اما ایرادهایش را نیز میدانند، میگویند بالاخره هابرماس هم
فرانکفورتی است و هم اصلاح شده. در حالی که من از هابرماس هم چیزی نفهمیدهام. به آقای ریمون بودون اقتدا میکنم که همین را میگوید. من نیز همین را میگویم و از هابرماس چیز تازهای در نیافتهام و از نظریاتی که به اسم او مهر خورده، از پس تبلیغات نکته دندانگیری به دست نمیآید. من هابرماس را ذیل همان گروهی قرار میدهم که میگوید علم اگر میخواهد علم باشد باید کمک کند که دنیا را عوض کند و علمی که کارش صرفا توصیف باشد را نمیخواهم.
مردیها گفت: هابرماس در جدال با نولته مدعی نمیشد که من تحقیق کردم و دیدم آشوویتس با مجمع الجزایر گولاک فرقی میکند، بلکه میگوید ما از این حرف نولته که این دو شبیه هم هستند، خوشمان نمیآید. هابرماس میگوید وظیفه ما این است که نشان دهیم یک پدیده یکتا به نام آشوویتس وجود داشته و مشابه ندارد و این کافی نیست، بلکه آشوویتس محصول سرمایهداری است. بنابراین اگر کسی مثل نولته بگوید گولاک مشابه آشوویتس است و محصول نظام کمونیستی است، را به کلی نمیپذیریم. یعنی هابرماس کاری به تحقیقات علمی ندارد و مدعی است که آشوویتس امری است که هرگز
در تاریخ وجود نداشته است. اگر مورخی بگوید که در گذشته و حال موارد مشابهی حتی بدتر از آن رخ داده است، نمیگویند که راست یا دروغ میگویی و برای استدلال خودشان هم دنبال مدارک نمیروند، بلکه میگویند «خوش مان نمیآید.» اما این «خوشمان نمیآید» را با صراحت نمیگویند.
پارادوکس اخلاق
مردیها گفت: در میان روشنفکران غربی از مفهومpolitically correct بسیار مورد استفاده است. به این معنا که وقتی کشف یا حقیقتی برای ایشان عرضه میشود، حقیقت آن برای ایشان اهمیت ندارد بلکه مساله مهم این است که آیا این کشف یا حقیقت به ما کمک میکند یا خیر؟ اگر کمک میکند ما آن را قبول میکنیم و در غیر این صورت خیر. مثلا اخیرا رییس دانشگاه هاروارد در یک سخنرانی گفت امروزه دیگر نمیتوان از تبعیض نسبت به زنان در مسائل آموزشی سخن گفت و اگر خیلی نمیآیند، لابد دوست ندارند یا در این زمینه استعداد ندارند. او را مجبور به استعفا کردند! بحث این نیست که حرف او درست یا غلط است، بلکه این یک حرف علمی است. اما اینکه با تظاهرات او را مجبور به استعفا کنیم، بحث دیگری است. یعنی حقایق برای ایشان بماهو حقیقت اهمیت ندارد.
وی در پایان گفت: این نحوه از برخورد با حقیقت مدعی اخلاقی بودن است. یعنی مدعی است که با لگام اخلاق جلوی حقیقت را میگیرد و آن را در جهت اخلاقیات رام میکند. اما به نظر من این یک پارادوکس اخلاقی است. زیرا کسانی که در این وادی قرار میگیرند یعنی زمام حقیقت را کف اخلاق میگذارند و میگویند ما باید در چارچوبهای اخلاقیای قدم بگذاریم که وضع انسانهای نابرخوردار را بهتر کنیم، ناگزیر میشوند دروغ بگویند، جعل کنند و اتهام بزنند و این پارادوکس اخلاق است. همه میدانیم که سارتر به شوروی رفت و برگشت گفت وضع آنجا خیلی خوب است و دموکراسی است. ٢٠ سال بعد گفت دروغ گفتم. احتمالا اگر از فوکو نیز میپرسیدیم، همین را میگفت. وقتی با چپها بحث میشد، نمیگفتند حرفهای تو غلط است، میگفتند این حرفها را سازمان سیا به تو آموخته است. کولاکفسکی در کتابش به نقل از لنین میگوید با دشمنانتان و منتقدتانتان بحث نکنید، آنها را لجنمال کنید! در حوزه عمل سیاسی قضیه این است، اما در حوزه علم چنین نیست. در این کتاب هابرماس نقل قولی از نولته میآورد که دروغ است. یعنی میخواهد رسما نولته را بزند و میگوید لزومی ندارد که من عین حرفهای نولته
را بیاورم. به طور خلاصه یک نحله از دانشمندان و پژوهشگران معتقدند در چارچوب یک نگاه اخلاقی کلان مدعیاند آن چیزی علم است که به ما در تغییر دادن کمک کند. خود این ادعا محل تردید است که آیا ما حق داریم که حتی به نفع اخلاق حقیقت را انکار یا آن را تحریف کنیم؟ بدتر زمانی است که این دانشمندان برای پیشبرد این چارچوب اخلاقی شان از رفتارهای خلاف اخلاق استفاده میکنند.
*اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید