محمد علی سجادی در گفتوگو با «اعتماد»:
در کشور ما هنرمند خوب هنرمند مرده است
الهام نداف / اعتماد | محمدعلی سجادی این روزها مرد پرکار حوزه هنر است. همزمانی اکران فیلم او در گروه هنر و تجربه با چاپ رمان «موش کور» و همچنین برگزاری نمایشگاه نقاشیاش، حکایت از روزهایی دارد که سجادی به واسطه مشکلات حوزه سینما، ترجیح داد حضورش را در دیگر حوزههای هنر پررنگتر کند. او بعد از ٩ سال خانهنشینی در دولت دهم، بالاخره تصمیم گرفت در دولت یازدهم «تمرین برای اجرا» را با محوریت داستان «سیاوش» شاهنامه بسازد؛ فیلمی که ماحصل سالها تحقیق و پژوهش سجادی درباره اسطوره و شاهنامه است. با وجود اکران «تمرین برای اجرا»، سجادی همچنان از وضعیت موجود در حوزه فرهنگ و هنر ناراضی است. او معترض سیاستهایی است که در آن عاملان بسته شدن خانه سینما، راحتتر از مدافعان این خانه فیلم میسازند. از نظر او عدالت در سینمای ایران برقرار نیست.
کارنامه کاری تان نشان میدهد که به موضوعات پیچیده جنایی علاقه زیادی دارید، این تعهد و علاقه از کجا میآید؟
پیچیدگی جزوی از ذات زندگیست؛ و جنایت بخشی از این پیچیدگی است. عملی آشکار که برای کشف چراییاش هنوز به این در و آن در میزنیم. در فیلم «کارد و کلوچه» که با هنرجویانم ساختم، در تکهای از آن هنرجویی میگوید «جنایت کلا مقوله جذابی است. چون وقتی صحنهای را در موبایلم از مثلاً قتل خیابانی میبینیم آن را برای همه میفرستیم و کنجکاوی عمومی برانگیخته میشود.» اینکه ما از جنایت متنفریم و در عین حال مرتکب آن میشویم تناقض عجیب بشری است. میخواهیم با انواع و اقسام چارچوبهای اخلاقی و ایدئولوژیکی و چه و چه مانع از وقوع این امر شویم اما نمیشود. وقتی حیوانی را میکشیم و میخوریم، وقتی به خشم میآییم و یک دیگر را میکشیم، و با دلیل و بیدلیل قتل را پیشه میکنیم، اینها یعنی داریم از یک خصوصیتی حرف میزنیم که جزوی از ذات بشر است. من و کسانی شبیه من شاید به خاطرنشان دادن خشونت مورد مواخذه قرار میگیریم ولی در عین حال دایم این روزها از من میپرسند چرا چنین فیلمهایی نمیسازی؟!اینکه چرا موضوعات جنایی را با سس معما و تعلیق انتخاب میکنم، به همین دلیل است. اینکه بدانیم چرا؟ پیچ بعدی کجاست؟ عین زندگی. عین همیشه. بخشی از یکی از شعرهایم در دفتر « نشانهها» (٨٣) همین است: «چه کسی میداند پشت آن پیچ چه در کمین ماست» از سویی دیگر من عاشق رمز و راز و این پیچشها هستم و طبیعتا با این رمز، راز کیستی و چیستی در میان میآید. کشف دهلیزهای تو در توی وجود، زندگی، حتا زندگی روزمرهای که گاه بدون حادثه بنظر میرسد. حال در قالب داستانی پلیسی / جنایی یا شعری پر پیچش یا تابلویی و یا... که واشکافی را بر میانگیزد.
و در این واشکافی چقدر دغدغه بیان موضوعات اجتماعی را دارید؟
در فیلم اولم با نام «بازجویی یک جنایت» که سال ٦٢ ساختم، این دغدغه بطور مشخص رخ نشان داد. عنوان فیلم میگوید، بازجستن فعلی که انجام گرفته، یعنی قتل، فراتر رفتن از عوامل صوری، و رسیدن به علل اجتماعی و انسانی. یکی از اتفاقاتی که بعد از انقلاب در سینما افتاد این بود که آثار سینمایی نسبت به تکانه اجتماعی خواسته یا ناخواسته واکنش نشان داد. اگر پیش از انقلاب موضوعات اجتماعی در برخی فیلمهای ایرانی ـ منظور وجه قالب ـ کمرنگ بود، در حال حاضر این موضوعات انقدر پر رنگ شده که از نظر من به افراط تا مرز وازدگی رسیده. برای هر چیزی صرفاً دلایل اجتماعی میآوریم چون در یک وضعیت متلاطم اجتماعی هستیم و باقی عوامل را ندیده میگیریم یا کمرنگ میکنیم.
کدام کارگردان ایرانی در این حوزه یعنی پرداختن به سوژههای جنایی در دل سینمای اجتماعی موفق عمل کرده است؟
یکی از مهمترین کارگردانهای این حوزه ساموئل خاچیکیان است. میدانید او نخستین کارگردانی است که دکوپاژ را بطور جدی وارد سینمای ایران کرده و به کارگردانی تشخص داده است.
با این همه ما در سینمای نوآور و پلیسی موفقیت چندانی به دست نیاوردیم و تمایل کارگردانها و فیلمنامهنویسان به این سینما چندان نیست، دلیل این بیمیلی چیست؟
کار کردن در حوزه سینمای تعلیقی و معمایی کار سختی است. آن هم برای سینمای ما که مضمون گراست و و مخاطبش هم ملودرام دوست دارد. سینمایی معمایی چیدمان میخواهد و فیلمنامه درست، به همین خاطر ژانر محبوبی نیست. هر چند ما در ملودرام خیلی از شاخصههای جنایی را هم داریم. یا به عبارتی امرجنایی را در قالب ملودرام میپذیریم، مثل فیلم شیفته یا... اما مشکل مهم دیگر خودِ پلیس است که در نزد تماشاگر چندان محبوب نیست و با فشار و کنترل سعی در یکسویه نگری دارد. مانع میشود تا اثری آزاد و رها خلق شود. تنها در فیلم مخمصه توانستیم بطور متعادل با پلیس همکاری کنیم. شرایط فعلی هم سخت غم انگیزاست. این از آثار پلیسی / جنایی که خودِ نیرو انتظامی تولیدکنندهاش بود پیداست.
نوشتن فیلمنامه جنایی و پلیسی چقدر نیازمند داشتن ذهن پیچیده است؟
اول از همه تو باید این نوع از سینما را دوست داشته باشی و نترسی از اینکه تو را جدی نگیرند یا بگیرند. این برچسب را به کارگردانهایی که در این ژانر کار میکنند میچسبانند که سینمایشان دم دستی است. کاری که با من کردند و میکنند همین بود و هست. تو باید عاشق این نوع کار باشی که این مسیر را بروی. من که این میل را در خودم دیدم و سعی کردم هر بار زاویه دید و روزنه تازهای برای بیان موضوعات پیدا کنم فارغ از اینکه چه قدر موفق بودم یا نبودم.
مرحله تحقیق و پژوهش در اینگونه فیلمها چطور اتفاق میافتد؟ شما معمولا سراغ پروندههای جنایی میروید؟
فیلمهای «شیفته» و «رنگ شب» که بر اساس داستانهای واقعی ساخته شد اما من به سمت تحقیق نرفتم، فقط آن را دستمایه قرار دادم. ولی در مجموعه «جستوجوگران» که بر اساس پروندههای واقعی سر و شکل گرفته، تحقیقاتی پیشتر از نوشتن دربارهاش انجام دادیم. این مجموعه در مورد پروندههای اختلاس بود و من در آن به مسائلی پرداختم که امروز موضوع ملتهب جامعه ما است. اما سیمای وطنی سریال را خواباند و لا به لای التهابات هشتاد و هشت جسته و گریخته پخشش کرد. اکثر پروندههایی که حالا دارد بزرگ میشود در آن مجموعه طرح شده بود. موضوع ایدز و خون وارداتی که این روزها مدعی هستند برای نخستین بار دارند مطرحش میکنند در آن مجموعه طرح شد و همین طور زمین خواریها و آقا زادهها و...
با شما مشکل داشتند یا با طرح چنین مباحثی از تلویزیون؟
اگر نخواهم مظلوم نمایی و توهم زایی کنم با من همیشه مشکل داشتند. این را به شهادت برخوردهایی که در این سه دهه با من شده است، میگویم. مثلا این سریال آنقدر بد پخش شد که احتمالا شما آن را ندیدهاید؟
چرا دیدم. اما خیلی پخش و پلا پخش شد.
«جستوجوگران» را سال ٨٨ پخش کردند. قرار بود سری دوم آن هم ساخته شود که نشد. یعنی بعد از دوسال کار و تحقیق درزمستان نود، شب اول فیلمبرداری جلویش را گرفتند. هیچ کس هم نیامد سینه سپرکند، به ویژه کسانی که سینه چاک سینمای اجتماعیاند!
این اتفاق در مورد کیانوش عیاری هم افتاده است. اساسا با هر کارگردانی که روی واقعیات جامعه دست میگذارد، برخورد خوبی نمیشود.
وقتی ما در شرایط طبیعی، دموکراتیک و انسانی زندگی نمیکنیم دو حالت پیش میآید، یکی اینکه حذف شوی و دیگر اینکه بالا بروی. عدهای در این شرایط اوج میگیرند چرا که با سیاست رسمی کشور همسو میشوند. خیلی متاسفم که این تقسیمبندی را میکنم چون همیشه سعی کردم از چنین دستهبندیهایی بری باشم و به نفس سینما و ادبیات اکتفا کنم. اما متاسفانه این دستهبندیها وجود دارد.
معادله از جایی بهم میخورد که سینمای اجتماعی نمیتواند بدون جهتگیری سیاسی سرپا بماند. چطور میشود جلوی این مساله را گرفت؟
ما نمیتوانیم جلوی ورود سیاست را به آثار و روابط مان بگیریم. چون سبقه این کار در فرهنگ و هنرمان بیداد میکند. نبود احزاب سیاسی و فضای باز چنین میکند که شاعر باید نق نقوی اجتماعی شود. و حالا از این طریق عدهای قهرمان حرکات اجتماعی میشوند که مثلا فیلمساز هستن یا شاعر یا موسیقی دان و... اتفاقا روزهایی که با تعطیلی خانه سینما مصادف شد، عده زیادی گفتند شما دارید سیاسی کاری میکنید. خب اینکه عدهای خانه سینما را تعطیل کردند (که عوامل به ظاهر پنهانش در حال حاضر بازهم جزو نورچشمیها هستند) وقتی میخواهی بپرسی چرا تعطیل کردید، و اعتراض میکنید برابر نماینده دولت، شمقدری همراهان ایستادهاید، داری کار سیاسی انجام میدهی. یا اینکه میخواهی بگویی آقای ارشاد چرا فیلم من را توقیف کردی ناخودآگاه در یک میزانسنی قرار میگیری که صنفی بودن صِرف معنی ندارد. چون سینمای ما دولتی ست بخش خصوصی ما هم دولتی است (وجه قالب را عرض میکنم) ما الان دارای سندیکا به مفهوم عرف و قانونیش نیستیم تا طرح مشکل کنیم و بتوانیم در فضایی دموکراتیک برایش بجنگیم. درجا محاصره، تعطیل و خلاص! این خانه سینما و این موقعیت نیم بند را هم تحمل نمیکنند چه برسد به آنکه بخواهند... شوخی است.
به خاطر این شرایط فاصله فعالیتهای هنری تان زیاد شده است؟ یادم است پیش از «تمرین برای اجرا» آخرین فیلمتان را در سال ٨٦ ساختید .
بله، آخرین فیلم سینماییام «مخمصه» بود. ما کلا در مناسبات طبیعی سر نمیکنیم. سینمای ما تابع فعل انفعالات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ماست و من تولیدکننده هم در وضعیت غیر نرمال باید کار کنم. بارها پیش آمده من با تهیهکنندهای درباره طرحی حرف زدم و دو روز بعد جواب سلام من را نداده است. بعد میفهمم که دیالوگی به او گفتهاند مبنی بر اینکه «صلاح نمیدانیم با فلانی کار کنید» او هم از همکاری با من انصراف میدهد. من این جمله را سه دهه است که میشنوم. در این فاصله هم دوران احمدینژادی و شرایطش چنین دیکتهای برای من و امثال من نوشت: خانهنشینی!
در این سه دهه اتفاقی افتاده که با شما دارند؟ این مشکل از کجا میآید؟
به واسطه فیلمهایم با من مشکل دارند. شاید احساس میکنند سجادی شبیهشان نیست، مرا محدود میکنند. این را هم بگویم آدمهایی که سی سال پیش ما را با چماق میزدند حالا که چماق توی سر خودشان خورده است طور دیگری فکر و رفتار میکنند. اما این خط کشی سطح ماجراست. نکته غم انگیزتری بگوییم. بطور مثال در فیلم «رنگ شب» با ممیزی بناچار کنار آمدم اما برخی از همکارانم زمینم زدند. همین کاری که الان هم با من و کارهایم میکنند چون به قول دستیار کارگردان فیلم تمرین برای اجرا، حسادت ازلی ابدیه. یا امر وجودی را با تابلوی من با توام نمیشود ماستمالی کرد.
یعنی چی؟ الان که فیلم میسازید و کارتان را میکنید!
من چه طور کار میکنم؟ پنج سال خانهنشین بودم و سختی روزمرگی را به جان خریدم برای آنکه تن ندهم به کارهایی که دوستشان ندارم. این حرفها و کارها برای من جنبه سیاسی ندارد اما در اینجا از آن تعبیر سیاسی میشود.همه کارهایی که تا امروز به ثمر رساندم ماحصل کارم در بخش خصوصی و به همت خودم است. در این دوران به قول شما پرکاری، چه کسی من را حمایت کرد؟ آیا دولت کتاب من را درآورده، کتابی که خودِ ارشاد ١٢ سال جلویش را گرفته بود ؟ دولت برایم نمایشگاه گذاشت؟ دولت گفت داری پژوهش میکنی و زحمت میکشی خرجت با من؟ (زبانم لال!) قطعا دوستانی شبیه من در این عرصه حضور دارند و این حرفها را نمیگویم که برایم هورا بکشند، اما مساله اینجاست که نسبت تو را پیدا نمیکنند. نمیخواهم بد کسی را بگویم و به نظرم همه حق کار کردن دارند. این میشود آن فضای طبیعی که متاسفانه وجود ندارد. بعد از هفت سال کار نکردن، در سال اول دولت جدید سعی کردم «یک داستان اخلاقی را بسازم که بنیاد فارابی، در مدیریت آقای جلوه، با ندادن وام سرمایهگذار مرا هم رم داد و این فیلم هنوز ساخته نشده. چند سال بعد پس از غرولندهای فراوان صدام کردند که چرا عصبانی هستی؟ گفتم هشت سال کار نکنی باید بخندی و بگویی متشکرم؟! حضراتی را که در تعطیل کردن خانه سینما و سینما همدست بودند با پولهای هشتصد میلیونی پشتیبانی کردید و من و امثال من گرفتار نان شبشان بودند و هستند. گدایی نمیکنم. بلکه برای کاری که میکنم و بلدم انالحق میزنم. بعدش گفتند دویست میلیون تومان بهت میدهیم و با چک و چانه همراهی فارابی سیصد میلیون وام دادند برای ساخت «تمرین برای اجرا» دستشان هم درد نکند اما این وامی است که به همه فیلمسازان میدهند یا میدادند و حالا گفتند که برای طرحهای تازهات نمیدهیم. این در حالی ست که پروژه « فرود» و « بستور» و آرش دارد خاک میخورد. برای آنکه تحقیرت کنند میگویند نمیخواهیم فیلم دیگری بسازی برای هنر و تجربه ! کی تبعیدم کرد یا می کند به انزوا یا با گنجشگ روزی فیلم ساختن؟
با وجود چنین شرایطی چرا تصمیم گرفتید «تمرین برای اجرا» را بسازید؟
رمان «حیرانی» من به شما میگوید از خیلی وقت پیش دغدغه اسطوره را داشتم. فیلم « جنایت» (٨٢) هم در واقع ضد اسطوره سیاوش است. تمایل من به اسطوره ناگهانی اتفاق نیفتاد. من پیش از این کار ١٠ طرح داشتم که امکان ساختش فراهم نشد. من باید این فیلم را میساختم. بعد از ساخته شدن سیاوشان (٩٢) و نمایشگاه نقاشیم این باور درمن پر رنگتر شد.
یعنی طرحهایتان رد شدند؟
نه همه شان. خیلی وقتها شرایط تولید فراهم نمیشود. بعضی فیلمنامهها هم دچار ممیزی شدند. مثلا در دوران آقای شمقدری فیلمنامه دادم و رد شد و اصلا اجازه ندادند کار کنم. دوست ندارم هی نق و نوق کنم و به قول دوستان نزدیکم شرایط کار را برای خودم سختتر کنم.
نگران نباشید شما به نسبت خیلی از هنرمندان کمتر و گزیدهتر حرف میزنید.
شلوغ نمیکنم. وگرنه باید نعره بزنم. اما تهش نگاه میکنم میبینم هیچ چی نیست. چند فیلم میسازیم یا نمیسازیم که تاثیری در هستی ندارد و فقط خودمان را احتمالاً سرگرم میکند تا عمرسوزی بهتر اتفاق بیفتد و همین. اگرهم چیزی میگوییم فقط برای اینکه بگویم زندهام و دیگرانی به اسم عقیده و سلیقه حق ندارند مرا از حق طبیعیام دور کنند. اگر شرایط طبیعی باشد گیر و گرفتی نیست جز اینکه سعی کنی به روزت معنا بدهی و لذت بیشتری از عمرت ببری. وگرنه مهم نیست همه منتقدین دوستت دارند یا تو را دفع کنند چون فقط با انکار تو بزرگ میشوند، یا برخی از هم نسلانت تو را دفن میکنند در یک فیلم، بیآنکه باقی آثارت را دیده باشند. همین کافی است که نسل جدید آثارم را میبینند و میخوانند. همه ما آدمهایی هستیم که مستبد و مدرن نما زندگی میکنیم، که طرف مقابل مان را در چهارچوبهای خودمان چال میکنیم. یعنی از آدمها و پدیدهها قالبی که دوست داریم میسازیم و به محض اینکه نخواهند در قالب مورد نظر ما بروند، آنها را دفن میکنیم. من در زندگی به کسی باج نمیدهم چه ممیز باشد چه منتقد. مهم نیست منزویام بکنند که این کار را هم کردهاند، من یاد گرفتم کار خودم را بکنم و میکنم. این را در نشستی دوستانه که پس از سالها با کیارستمی داشتم گفت. یعنی او بهم گفت که میبینم چه طور داری کار خودت را میکنی. حالا او مرده و نمیتواند این را انکار کند!
اما به نظر میرسد نسلی جدید سینما بر خلاف نسل شما ترجیح میدهند با موج مسائل روز جامعه همراه شوند، فکر میکنید این نسل چقدر در تغییر فضای سینما موفق عمل کردند؟
مطمئناً موثرند. چون خودشان اهرم مهمی در این تغییر و تحول هستند. طبیعت جوان بودن تغییر و تحول را با خودش دارد. وقتی جوانی میخواهی جهانت را تغییر بدهی. و سعی میکنی که بدهی فارغ از سود و زیانش. سینمای ما با دو عامل مهم در حال حاضر روبه روست. یکی حاکمیت دیجیتال به جای آنالوگ و دیگر حضور گسترده انسانی در این مقطع. او دارد قواعد اجتماعی سینمایی و... را دگرگون کند. این وجه خوبش است. اما وجه آسیب رسانش این است که گرفتار روزمداری صرف شدن یا کپی کردن از آثار متفاوت سینمای جهان ما را از تداوم سینمای ملی دور میکند. هرچند به آزمون و خطا نیازمندیم. طبیعی است که نمیتوانیم به مسائل روز بیتوجه باشیم ولی اینکه فکر کنیم فتح خیبر کردید یا با این اتفاق به گمان خودمان عجیب حادثهای مستند میسازیم جای اما و اگر دارد. کافی است مستندات تاریخی را در نظر بگیرید. مثلا نئورالیسم ایتالیا را ببینید. در نئورالیسم ایتالیا فلینی مسیری را طی میکند که از «جاده» و «زندگی شیرین» کشیده میشود به سمت «آمارکورد» فیلمی که خیلی دوستش دارم. ویسکونتی از «وسوسه» و «برادران رکو » میگذرد و به «خشونت و شهوت » میرسد. این تغییر اجتماعی که در ایتالیا میبینی، کمابیش در ایران هم اتفاق میافتد. مسیر آن فیلمسازان از تمرکز روی مسائل اجتماعی به مسائل ماهیتی و جوهری میرسد. البته همه اینها از ضرورتهای زمانی خودشان حرف میزنند. سفت کردن یک سویه یک نوع ایراد دارد.
یعنی سپردن خود به جریان روز اتفاق مرسومی در سینمای جهان است؟
الان وضعیتی است که سینمای اروپا به لحاظ مضمون و طراوت نیمه تعطیل است. سینمای آسیای شرقی و غربی تقریبا با طراوت است و همانطور که کل منطقه در دیدرس کل جهان است در مورد بخش فرهنگی هم این اتفاق میافتد. فیلمساز جوان ایرانی امروز دو سوژه دارد و من درباره خوب یا بد بودنش حرف نمیزنم و خط قرمزهایی که وجود دارد. جوان امروز بازار جشنوارههای جهانی را میشناسد و دوربین دیجیتال در اختیار دارد. ما هم یک جامعه زنده و دراماتیکی هستیم و فقط کافی است دوربین را به خیابان ببریم، آنقدر سوژه برای ساخت وجود دارد که بحث زیباشناختی و کیفیت و کارکردهای خلاقانه فراموش میشود. برای همین است من ٣٠ سال است میگویم سینمای ما سینمای مضمون گراست.
شما چرا خودتان را به جریان روز نمیسپارید؟ میخواهید متفاوت عمل کنید یا اینکه نمیتوانید؟
اینطور نیست که خودم را به جریان روز نسپرده باشم. در آثارم این توجه موج میزند اما ژورنالیستی و هیاهوی صرف ندارد. تلاش کردم، خواسته و ناخواسته، که حتم در بستر وسیعتری با این موضوعات روبه رو شوم. مجموعه «جستوجوگران» درباره اختلاس است اما سن و سال و دیدگاه من اینطور نیست که تنها با جریان روز همراه شوم. من کار ژورنالیستی کردم و این فضا را میشناسم و برایم خیلی جذاب نیست.
وقتی «تمرین برای اجرا» را ساختید، نترسید که فیلمتان آنطور که شایسته است، دیده نشود؟
من به این مساله آگاه بودم و میدانستم فیلمی با این ویژگی میسازم و باید میساختمش چون دغدغهام بود. اگر نگویم بغض، این فیلم برایم دغدغه عظیم درونی بود که باید بعد از ٣٠ سال میساختمش. کسی به این موضوعات فکر نمیکند، منتقد که گرفتار چیزهای دیگری است و تماشاگر عام هم که گرایشی به این سمت و سو ندارد. حقشان است البته. من اما بایدپاسخگوی خودم میبودم چون عمر نوح ندارم تا بنشینم شرایطی فراهم شود که من بتوانم طرحهایی را که عمری بیجیر و مواجب برایش گذاشتم به گور ببرم.
چرا «تمرین برای اجرا» را روی صحنه نبردید؟
در زمان نمایشگاهم در گالری مدرن الهیه، به فکر متنی از داستان سیاوش برای خوانش در همان گالری افتادم. کاری که پیشتر با دوستانم رویا تیموریان و مسعود رایگان در زمان نمایشگاه سیاوش در آتش کردیم و حاصل شد فیلمکی به نام «سیاوش خوانی در گالری خورشید خیابان گرینویچ». متن اولیه تمرین برای اجرا را هم برای این خوانش تنظیم کردم که شرایط ساختش فراهم شد. این منهای فکر و متن اولیه است که در اواخر دهه شصت نوشتم به نام «سیاوش در آتش ». دغدغه آمیزش سینما و تاتر باهم با دیدن فیلم کارمن کارلوس سائورا در من قوت گرفت.
از چه زمانی به نوشتن علاقهمند شدید؟
من همیشه مینوشتم. از همان نوجوانی. داستان و حالا چیزایی به اسم شعر در دهه پنجاه. چندتاش چاپ شده. سال ٦٠ که در سینما برایم بحران ایجاد کردند و مرا پنج، شش سال، از پا انداختند، دوباره به نوشتن رمان و شعر پناه بردم. دهه ٩٠ هم پناه بردم به نقاشی. دورهای نوشتن کمکم کرد و دورهای هم نقاشی نجاتم داد. البته همه جا میگویم من یک سینماگری هستم که رمان مینویسد و نقاشی میکشد.
«تمرین برای اجرا» در سادهترین شکل ممکن حداقل کاری که میکند این است که داستان سیاوش را برای مخاطب تعریف میکند. در این میان گروه هنر و تجربه میتواند مراکز آموزشی و مدارس را در جریان اکران فیلم قرار دهد. آن هم در شرایطی که برای برخی فیلمهای سیاسی نهادها و سازمانها بلیت رایگان پخش میکنند.
من خیلی خوشحالم که شما این حرف را میزنید. در «تمرین برای اجرا» برای نخستین بار در سینمای ایران ابیات شاهنامه خوانده میشد. در حالت عادی شما باید کلی سرمایهگذاری کنید که این اتفاق بیفتد. من به کمک گروه خوبم دست به این کار زدیم و خوشحالم که کار به دردخوری ساختیم.
خودتان خواستید فیلم در هنر و تجربه اکران شود؟
بله چون راه دیگری برای اکران فیلم نداشتم. وقتی برخورد حضرات را در جشنواره فجر (که فقط جشن سینمایی است) دیدم فهمیدم درازم. معاونت سینمایی هم که تنها حرف زد و شعارهای محبت آمیز گفت و کاری نکرد و فکر میکنم فیلم را هم ندید خوشبختانه. (اگر فیلم سفارشی و ارزشی بود حتم عکس یادگاری هم میگرفتند) طبیعی است ایشان هم پایدار پایگاه پایداری هستند. مهم نیست. اینها میگذرد همچون عمر ما و کسی هم به یادمان نخواهد آورد. به هرحال این فیلم میتوانست به قول شما در مدارس و مراکز فرهنگی نشان داده شود. در یکی دو دانشگاه واکنشهای خوبی داشتیم. دیدم که عدهای ترغیب شدند تا به شاهنامه رجوع کنند.
شما انتقادات خودتان را به گروه هنر و تجربه و نحوه اکران اعلام کردید؟
من نمیتوانم به این گروه نقدی بگیرم، نه اینکه انتقاد نداشته باشم نه، اما اگر این گروه سینمایی نبود باید فیلمم را توی قوطی میگذاشتم. پراکنده بودن سانسها و ساعتهای گاه بد فیلم را به مرز ندیدن میبرد. احتمالاً باید به فکر داشتن سالن سینما و یک روزنامه و برنامه تلویزیونی باشم تا شرایطم با حضراتی که دارند معرکه گردانی میکنند برابر شود !
اما یک زمانی بین اکران کردن و نکردن فیلم تفاوت چندانی وجود ندارد.
میدانم چه میگویی و این مساله غمانگیز است. در حال حاضر در هنر و تجربه «لانتوری» و «فروشنده» اکران است و این فیلمها مخاطب خودشان را دارد. در این میان مخاطب «تمرین برای اجرا» را انتخاب نمیکند. چون این نوع فیلمها را ندیدهاند یا کمتر دیدهاند. میدانید! در کشور ما هنرمند خوب هنرمند مرده است. کیارستمی را دیدید؟ ما هیاتی هستیم. روشنفکر ما هم تعزیه دوست دارد. من عاشق فیلمهای کیارستمی نیستم اما وقتی تو دیگر در این دنیا نیستی دوستت دارند. مشکل من با این مساله است. ما آدمهای رئالیستی نیستم و بیشتر رمز و راز را دوست داریم. حتا در قالبی مثلاً مدرن!
به لحاظ کارگردانی فیلم بدون ایراد است اما واقعیت این است که تماشای این فیلم من را نسبت به گروههای تئاتری کمی بدگمان کرد.
این فیلم در عین حال نقد کار جمعی است، این کار جمعی یک جا در حیطه تئاتر شکل میگیرد. ما فرهنگ کار جمعی نداریم. همانطور که توی فوتبالمان هم احتمالاً کشتی میگیریم. این ربطی به گروههای تئاتری ندارد. مربوط به زندگی اجتماعی ماست که اجتماعی نیستیم.
تجربه بازیگری در «تمرین برای اجرا» را داشتید، این تجربه خوشایندتان بود؟
زمانی که فیلم را آغاز کردم، سراغ یکی دو نفر بازیگران مطرح رفتیم که بهانههای خودشان را آوردند. یعنی دیدند پول نداریم یا اینکه خواندن از روی شاهنامه کار سختی ست. بعد به پیشنهاد دوستان، خودم بازی کردم. تجربه خوبی بود به خصوص اینکه الان بازیگرهای توی بوق و بورس به لحاظ برخورد و همدلی فاجعه بارند. وضعیت وحشتناک است. البته در این فیلم با بازیسازانی روبرو بودم که بسیار انگیزه داشتند و همدل و همیار من و کارمان بودند و از همه شان بابت این همیاری سپاسمندم.
چرا وضعیت بازیگری این روزها فاجعه شده است؟
من به سیاستگذاریهای ارشاد انتقاد دارم. الان پروانه نمایش خانگی پروانه سینمای ایران را دچار بحران کرده است. چون تناسبی بین میزان دستمزد بازیگران و تولید وجود ندارد. هر کس پول بیشتری بدهد میتواند از بازیگرها استفاده کند. ما هم چون برادران کارخانه پولشویی نداریم، دوستان بازیگر دماغشان را میگیرند و میگویند نه پول دارد و نه فیلمساز مهمی است. بازیگرها این روزها به سمت تجارت رفتهاند.
نمی شود دستمزد مصوبی برای بازیگران در نظر گرفت؟
قیمت بازیگران را نمیشود مصوب کرد چون ضمانت اجرایی ندارد. چون دوستان تهیهکننده خودشان این پولها را میدهند. تهیهکنندهها در سینمای ایران بیشترشان دولتی هستند. تهیهکنندههای بخش خصوصی هم همه شان به دولتیها وصلند. پول از خودشان نیست و پول زیادی میدهند. ما که سینمای مستقل و نحیفی داریم هم در حال نابود شدنیم. مثل تهیهکنندگان مستقل و خُرد. در این معادله بچههای جوانی که این مناسبات را میفهمند موفق ترند. بازیگری که برای چهار ماه دو میلیارد گرفته و بازیگری که میگوید برای دو ماه ٢٠٠ میلیون میگیرد، انگیزهاش صرفا پول است. در این وضعیت من نمیتوانم بازیگر بیاورم. آمار داریم بازیگرهایی که این پولها را میگیرند ٧٠ درصد فیلمهایشان نفروخته است. اما ما در اینجا با یک تناقض روبهروییم. تهیهکنندهها از این وضعیت گله میکنند و در عین حال برای ساخت فیلمها این پولها را هم میدهند. من با اینکه میدانستم دادن فیلم «تمرین برای اجرا» به هنر و تجربه یک عملیات انتحاری است اما چاره دیگری نداشتم.
در سن ٥٩ سالگی فکر میکنید زحماتی که در این سالها در حوزه هنر کشیدید، به ثمر رسیده است؟
بله. از این جهت که همه تلاشم را کردهام. وظیفه من فقط کار کردن است و کار کردن و خلق کردن. چون میخواهم به خودم پاسخ بدهم. رضایت کامل ندارم اما ناراضی نیستم چون همه انرژیام را گذاشتم و بیش از چهار دهه واقعا کار کردم و خواهم کرد حتا اگر انکار شوم که میشوم. یا پرکاریام گاه باعث بخل شود. ولی بیآنکه بخواهم شعار بدهم یا مویه کنم، من عمرم را هدر ندادم هرچند به حاصل مطلوبم هنوز نرسیدم که رسیدنی در کار نیست البته!
صادقانه اگر بخواهید از وضعیت فرهنگ و هنر در دولت یازدهم بگویید، فکر میکنید نسبت به دوره پیش تغییری رخ داده است؟
یک سری چرخشهایی صورت گرفته که آدمها بتوانند کارشان را بکنند اما در ماهیتش تغییری داده نشده است. یعنی کتاب من با ١٠٠ مورد اصلاحیه بعد از ١٢ سال درآمده و این یعنی چرخش یا در مدیریت فارابی شرایطی فراهم شده که من بعد از سالها بتوانم فیلمم را بسازم اینها اتفاقات خوبی است. اما اینطوری نیست که اگر بفهمند روی موضوعی متمرکز شدهای، دستت را بگیرند و کمکت کنند. این در حالی است که اگر سوژه حکومتی و تبلیغاتی داشته باشید حمایت میشوید. ما یک بخش خصوصی داریم که دمش به دم دولتیها چسبیده و درست زمانی که میخواهد پولشویی کند سراغ سینما میرود. در شکل کلانتر دولت فعلی فرهنگ را در سبد اقتصادیاش قرار نداده. بودجه فرهنگ شوخیست. در درصد افزایش، که بخش مهمی به ارگانهای مثلاً فرهنگی تبلیغاتی و دولتی تعلق میگیرد. در عوض ارگانها و بخش دیگر سهم بسیاری را میبلعند.
این بیعدالتی از مدیریت دولتی میآید یا از هنرمندان؟
این بیعدالتی به ساختار اقتصادی، اجتماعی، سیاسی فرهنگی و اجتماعی ما برمیگردد. یا از مایی یا بیمایی. طبیعتا موجی از این آدمها در هر کدام از این دستهبندیها بر اساس فرصت طلبی فیلم میسازند. البته نه همه. خیلیها هم با سختی و رنج موفق به تولید میشوند. اما به هرحال این حرفها راهی به جایی نمیبرد خانم، فقط کارمرا سختتر میکند که هی مجبورم این حرفها را تکرار کنم تا بگویند همان بهتر که در کنجی بمانی و همچنان تمرین بکنی برای اجرای نهایی در بهشتزهرا!
دیدگاه تان را بنویسید