گزارش روزنامه اعتماد از روزهای پرکار دیپلمات‌های ایرانی در نیویورک / گره تنگه‌هرمز باز می‌شود؟

حدیث روشنی- در شرایطی که رایزنی‌های دیپلماتیک میان ایران و امریکا در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل با محوریت پایان جنگ و بازگشت به مسیر مذاکره ادامه داشت، گزارش ادعایی «وال‌استریت‌ژورنال» از رد پیشنهاد ایران ازسوی دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریکا، حکایت دارد؛ ادعایی که در صورت تایید رسمی می‌تواند مسیر رایزنی‌های تهران و واشنگتن را وارد مرحله تازه‌ای کند.

به گزارش اعتماد، براساس گزارش این روزنامه، ترامپ پیشنهاد ایران برای برقراری آتش‌بس هفت‌ روزه، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات را نپذیرفته و به دستیاران خود گفته است انتظار دارد پس از انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا، حملات علیه ایران ازسر گرفته شود.  با این حال، خبرگزاری رویترز همزمان گزارش داده که ایران همچنان در انتظار پاسخ رسمی واشنگتن به پیشنهاد خود است و نتوانسته ادعای «وال‌استریت‌ژورنال» درباره رد این پیشنهاد را مستقلا تایید کند.  این گزارش در شرایطی منتشر شد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان یک روز پیش از آن از ارایه طرحی مشخص از طریق میانجی‌ها به امریکا خبر داده بود؛ طرحی که براساس آن، در صورت تحقق شروط موردنظر تهران، تنگه هرمز پس از هفت روز بازگشایی و مذاکرات میان دوطرف ازسر گرفته می‌شد. عراقچی همچنین تاکید کرده شروط ایران موضوع تازه‌ای نیست و فراتر از چارچوب تفاهمنامه‌ای نیست که پیش‌تر میان دوطرف حاصل شده بود.

مذاکره زیر سایه بی‌اعتمادی

در همین حال، یک مقام کاخ سفید در واکنش به تحولات اخیر به سی‌ان‌ان گفت که مذاکرات از طریق میانجی‌ها درباره ایران «مثبت و سازنده» است، هرچند امریکا برای دستیابی به توافق عجله‌ای ندارد. این موضع در کنار گزارش مربوط به رد پیشنهاد تهران، از تداوم کانال‌های غیرمستقیم میان دو طرف حکایت دارد؛ کانال‌هایی که دست‌کم براساس اظهارات رسمی واشنگتن همچنان فعال هستند.  در همین راستا، مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور کشورمان نیز در گفت‌وگو با شبکه امریکایی «سی‌بی‌اس» با اشاره به فضای بی‌اعتمادی میان تهران و واشنگتن، تاکید کرد اگر امریکا پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را بپذیرد، تهران به تعهدات خود پایبند خواهد بود. رییس‌جمهور همچنین از آمادگی تهران برای فراهم کردن امکان راستی‌آزمایی بین‌المللی و ورود بازرسان هسته‌ای سخن گفته و بار دیگر دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را رد کرده است.  پزشکیان پیش‌تر نیز در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز اعلام کرده بود تهران آماده است سطح غنی‌سازی را کاهش دهد و برنامه هسته‌ای خود را در معرض راستی‌آزمایی قرار دهد.

هرمز؛ گره اصلی رایزنی‌ها

همزمان با ادامه اختلاف تهران و واشنگتن، مساله امنیت هرمز و باب‌المندب به موضوعی مهم برای اروپا تبدیل شده است. در همین رابطه یک دیپلمات اروپایی اعلام کرده است که وزرای دفاع اتحادیه اروپا قرار است درباره بحران این دو تنگه و افزایش توان ناوگان «آسپیدس» در دریای سرخ گفت‌وگو کنند. کایا کالاس نیز پیش‌تر خواستار افزایش مشارکت کشورهای عضو در این ماموریت شده بود. اهمیت هرمز برای طرف‌های مختلف باعث شده است این تنگه از یک موضوع صرفا دوجانبه میان تهران و واشنگتن فراتر برود و به مساله‌ای مرتبط با امنیت کشتیرانی، تجارت و انرژی در سطح منطقه و اروپا تبدیل شود؛ موضوعی که می‌تواند بر محاسبات کشورهای درگیر در رایزنی‌های دیپلماتیک نیز اثر بگذارد.

چین؛ متغیر تازه در معادلات تهران و واشنگتن

در سوی دیگر، دیدار شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ نیز به یکی از متغیرهای مهم این مقطع تبدیل شده است. شی در ضیافت شام کاخ سفید گفت دوطرف در مذاکرات خود درباره شماری از مسائل به درک مشترک و تفاهم رسیده‌اند و بر ضرورت ایجاد روابطی سازنده و از نظر راهبردی باثبات میان پکن و واشنگتن تاکید کرد. ترامپ نیز روابط دو کشور را در بهترین شرایط توصیف کرد.

همزمان، گزارش‌های منتشر شده درباره این دیدار نشان می‌دهد پرونده ایران نیز در محاسبات دوطرف قرار داشته است. در چنین شرایطی، موضع چین درقبال ایران می‌تواند هم از مناسبات پکن و تهران و هم از کیفیت روابط چین و امریکا تاثیر بگیرد، از همین رو برخی ناظران مدعی‌اند احتمال ایفای نقش فعال‌تر پکن در میانجیگری میان تهران و واشنگتن، در صورت فراهم شدن زمینه‌های لازم، یکی از متغیرهایی است که می‌تواند بر آینده رایزنی‌ها اثر بگذارد؛ هر چند میزان این نقش به محاسبات چین درباره منافع خود در روابط با ایران، امریکا و معادلات منطقه بستگی خواهد داشت.

مواضع پادشاهی‌ها؛ فشار برای توافق یا تغییر محاسبات؟

در کنار این تحولات، گزارش‌های رسانه‌ای از تغییر محاسبات برخی کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس درباره ادامه جنگ و توافق احتمالی با تهران حکایت دارد. «وال‌استریت‌ژورنال» در گزارشی مدعی شده تلاش میانجی‌ها برای ازسرگیری مذاکرات با مقاومت برخی تولیدکنندگان بزرگ نفت منطقه مواجه شده است. براساس این گزارش، میانجی‌هایی ازجمله قطر برای برگزاری دور جدید مذاکرات در عمان تلاش می‌کنند.

به ادعای برخی تحلیلگران اهمیت این موضع‌گیری‌ها در آن است که ادامه بحران هرمز مستقیما با امنیت انرژی و مسیرهای صادراتی کشورهای منطقه گره خورده است. از این منظر، کشورهای عربی خلیج‌فارس در حالی باید درباره نحوه مواجهه با ایران تصمیم بگیرند که تداوم بحران می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و امنیتی مستقیمی برای آنها به همراه داشته باشد. همین مساله می‌تواند یکی از عوامل موثر بر تغییر محاسبات این کشورها درباره ادامه جنگ یا بازگشت به مسیر توافق باشد.

توافق مکه؛ عربستان به دنبال فعال‌ کردن تعهد دفاع مشترک

در همین راستا، تحرکات عربستان، ترکیه و پاکستان نیز ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است. وزارت خارجه سعودی اعلام کرده وزرای خارجه سه کشور عضو «توافق مکه» برای دفاع مشترک، درباره برگزاری نشست فوری روسای ستادهای مشترک نیروهای مسلح سه کشور با هدف بررسی راه‌های حمایت از عربستان براساس این توافق رایزنی کرده‌اند.

 براساس توافق مکه، هرگونه حمله به یکی از طرف‌ها، حمله به تمامی طرف‌ها محسوب می‌شود. این رایزنی‌ها در جریان دیدار فیصل بن فرحان وزیر خارجه عربستان، با محمد اسحاق دار معاون نخست‌وزیر و وزیر خارجه پاکستان و هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه در نیویورک انجام شده است. سه وزیر همچنین درباره وضعیت منطقه گفت‌وگو و بر اهمیت امنیت و آزادی کشتیرانی دریایی، احترام به حاکمیت کشورها و عدم مداخله در امور داخلی آنها تاکید کرده‌اند. با این حال، بخش مهم‌تر این نشست به فعال‌سازی سازوکارهای دفاعی توافق مکه مربوط می‌شود. وزرای خارجه سه کشور ضمن بررسی پیشرفت‌های مربوط به ایجاد دبیرخانه، کمیته‌ها و کارگروه‌های این توافق، بر آمادگی برای آغاز فعالیت آنها تاکید کرده‌اند. آنها همچنین حملات اخیر علیه مکه مکرمه و تاسیسات غیرنظامی و اقتصادی عربستان را محکوم و بر حق ریاض برای اتخاذ اقدامات لازم جهت دفاع از امنیت خود براساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد تاکید کرده‌اند. در چنین شرایطی، ورود رسمی توافق مکه به سطح رایزنی‌های نظامی می‌تواند بر محاسبات امنیتی منطقه اثرگذار باشد، به ‌ویژه آنکه این تحول در شرایطی رخ داده که همزمان، اختلافات بر سر هرمز و تحولات مرتبط با یمن، عربستان و مسیرهای کشتیرانی در مرکز رایزنی‌های منطقه‌ای قرار گرفته است.