اهمیت حضور رئیسجمهوری ایران در اجلاس بیشکک چیست؟
در شرایطی که اتاقهای فکر در واشنگتن و پایتختهای غربی همواره پروژه «فشار حداکثری» و «انزوای سیستماتیک ایران» را به عنوان ستون فقرات مهار منطقهای تهران دنبال میکنند، حضور پویا، برنامهریزی شده و چندوجهی مسعود پزشکیان در این گردهمایی منطقهای، به روشنی خط بطلانی بر راهبرد تحدید نفوذ ایران کشید.
بیستوچهارمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و نشست سازوکار «شانگهای پلاس» در بیشکک، پایتخت جمهوری قرقیزستان، صحنه ظهور و تبلور آشکار رویکرد عملگرایانه دولت چهاردهم در عرصه سیاست خارجی و بازآرایی مناسبات بینالمللی بود.
به گزارش اعتماد، در شرایطی که اتاقهای فکر در واشنگتن و پایتختهای غربی همواره پروژه «فشار حداکثری» و «انزوای سیستماتیک ایران» را به عنوان ستون فقرات مهار منطقهای تهران دنبال میکنند، حضور پویا، برنامهریزی شده و چندوجهی مسعود پزشکیان در این گردهمایی منطقهای، به روشنی خط بطلانی بر راهبرد تحدید نفوذ ایران کشید. دیدارهای دوجانبه فشرده و هدفمند رییسجمهوری اسلامی ایران با سران چهار کشور محوری حوزه اوراسیا و جنوب آسیا - شامل قرقیزستان، هندوستان، پاکستان و تاجیکستان- نشان داد که معماری نوین ژئواکونومیک جهان در حال گذر از هژمونی یکجانبه غرب است و ظرفیتهای ترانزیتی، انرژی، تجاری و امنیتی ایران، بستری ناگزیر و غیرقابل حذف برای توسعه همگراییهای شرقی و منطقهای به شمار میرود.
بیشکک، ایستگاه جهش مبادلات با فعالسازی اوراسیا
نخستین و تفصیلیترین بخش از برنامههای دیپلماتیک دیروز رییسجمهور در بیشکک، به دیدار دوجانبه با «صدیر جباروف» همتای قرقیزستانی او اختصاص داشت؛ نشستی راهبردی که طی آن حوزههای متنوع سیاسی، اقتصادی، تجاری، انرژی، حملونقل و لجستیک، کشاورزی، دفاعی، گردشگری و فرهنگی به دقت مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت.مسعود پزشکیان در ابتدای این دیدار، ضمن تبریک سالروز استقلال و روز ملی جمهوری قرقیزستان و همچنین گرامیداشت ریاست دورهای این کشور بر سازمان همکاری شانگهای، از میزبانی شایسته دولت و ملت قرقیزستان قدردانی کرد. وی با اشاره به اعزام دهها هیات تخصصی ایرانی به قرقیزستان طی ماههای اخیر در حوزههای سیاسی، امنیتی، دفاعی، اقتصادی، آموزشی و ورزشی تصریح کرد: «حضور فعال و همهجانبه جمهوری اسلامی ایران در برنامهها و نشستهای سازمان شانگهای، بهویژه در مقاطعی که کشورمان با چالشها و تجاوزات خارجی مواجه بوده است، نشاندهنده اهمیت و جایگاه رفیعی است که تهران برای سازمان شانگهای و ریاست دورهای قرقیزستان قائل است.»رییسجمهور همچنین با تجلیل از مواضع اصولی دولت بیشکک در محکومیت تجاوزات خارجی به خاک جمهوری اسلامی و ارج نهادن به حضور رییس پارلمان قرقیزستان در مراسم ادای احترام به پیکر شهید جمهور، این اقدامات را نشانهای از پیوندهای ناگسستنی و همبستگی دو ملت قلمداد کرد. پزشکیان در تشریح مناسبات اقتصادی با اشاره به رشد بیش از ۳۰ درصدی حجم مبادلات بازرگانی دو کشور در سالیان گذشته، این رقم را در مقایسه با ظرفیتهای عظیم موجود ناکافی دانست و گفت: «توسعه مناسبات نیازمند فعالسازی تمام پتانسیلهای معطل مانده است. با اجرایی شدن کامل موافقتنامه تجارت آزاد میان جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و زدودن موانع گمرکی و اداری، زمینه برای جهش چشمگیر در تراز تجاری طرفین فراهم خواهد شد.» یکی از راهبردیترین بخشهای این مذاکرات، موافقت صریح رییسجمهور ایران با پیشنهاد بیشکک برای ساخت پالایشگاه مشترک در خاک قرقیزستان بود. وی در این زمینه اظهار داشت: «ما پیشنهاد دولت قرقیزستان برای احداث پالایشگاه مشترک را با دیدگاهی کاملا مثبت بررسی کرده و با اصل آن موافق هستیم. بر اساس این طرح، نفت خام مورد نیاز مجتمع پالایشگاهی میتواند مستقیما از سوی جمهوری اسلامی ایران تامین و فرآوردههای تولیدی حاصل از آن میان دو کشور تقسیم شود؛ ابتکاری که افق نوینی در ارتقای سطح امنیت انرژی و همکاریهای صنعتی منطقه میگشاید.» پزشکیان حوزه ترانزیت و لجستیک را از دیگر پیشرانهای همگرایی منطقهای دانست و با تشریح مزیتهای جغرافیایی ایران تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران امنترین، کوتاهترین و اقتصادیترین مسیر برای پیوند دادن کالاهای صادراتی و وارداتی قرقیزستان به آبهای آزاد، کشورهای حوزه خلیجفارس، شبهقاره هند و بازارهای شرق آسیاست.» وی افزود: «ایجاد یک مرکز لجستیک اختصاصی برای قرقیزستان در بندرعباس میتواند نقش موثری در شکوفایی تجاری و حملونقلی ایفا کند و بستر دسترسی پایدار کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به گذرگاههای دریایی جهان را رقم بزند.»
رییسجمهور در ادامه با اشاره به دستاوردهای سفر اخیر وزیر جهاد کشاورزی ایران به بیشکک و تفاهمات حاصله در بخشهای کشاورزی و دامپروری، بر لزوم تسریع در اجرای این اسناد تاکید کرد. وی همچنین با اشاره به توان بالای شرکتهای خدمات فنی و مهندسی ایرانی مستقر در قرقیزستان، خواستار مساعدت و گرهگشایی بانکی و مالی از سوی دولت میزبان برای تسهیل فعالیت این شرکتها شد؛ نکتهای که با استقبال «صدیر جباروف» همراه شد و وی نیز بر اراده قاطع بیشکک جهت تعمیق شراکت راهبردی با تهران تاکید کرد.
پیوند دوباره با دهلینو؛ تاکید بر تنوعبخشی به تجارت و نفی سازوکارهای انزوا
دومین دیدار کلیدی مسعود پزشکیان در بامداد نخستین روز سفر، با «نارندرا مودی»، نخستوزیر جمهوری هندوستان رقم خورد. این گفتوگوی رودررو در بحبوحه تلاشهای مداوم واشنگتن برای وادارسازی اقتصادهای بزرگ آسیایی به قطع یا کاهش مناسبات تجاری با تهران، بازتاب گستردهای در محافل سیاسی و اندیشکدههای بینالمللی یافت. نارندرا مودی پس از این رایزنی سازنده، با انتشار پیامی رسمی در فضای مجازی، با ستایش از پیوندهای دیرپای تاریخی و فرهنگی دو تمدن کهن هند و ایران اعلام کرد: «در بیشکک با آقای مسعود پزشکیان رییسجمهور ایران دیدار کردم و در این نشست، بار دیگر بر تعهد هند به تقویت دوستی دیرینه با تهران تاکید ورزیدم. دهلینو خواهان گسترش همهجانبه و تنوعبخشی ساختاری به سبد تجاری دو کشور در دوره پیشرو است.» نخستوزیر هند همچنین وضعیت جاری و بحرانهای منطقه غرب آسیا را از دیگر سرفصلهای این گفتوگو دانست و خاطرنشان کرد که هند از تمامی فرآیندهای مبتنی بر خرد دیپلماتیک جهت استقرار صلح پایدار در منطقه حمایت میکند.«راندهیر جیسوال»، سخنگوی وزارت امور خارجه هند نیز در توصیف دستاوردهای این دیدار، مذاکرات پزشکیان و مودی را بسیار ثمربخش، پربار و سازنده خواند و اعلام کرد: «رهبران دو کشور جنبههای گوناگون روابط دوجانبه را بازبینی کرده و درباره آخرین تحولات خاورمیانه و غرب آسیا به رایزنی پرداختند. مودی در این نشست بار دیگر بر موضع اصولی و بنیادین هند مبنی بر ضرورت حلوفصل تمامی مناقشات بینالمللی از مجرای گفتوگو، چندجانبهگرایی و ابزارهای دیپلماتیک پافشاری کرد و بر لزوم تداوم تلاشها جهت تضمین صلح و ثبات و حفاظت از امنیت دریانوردی و مسیرهای دریانوردی تجاری تاکید ورزید.» تاکید متقابل سران ایران و هند بر تنوعبخشی به تجارت، تقویت مسیرهای سرمایهگذاری و توسعه پیوندهای اقتصادی، ضربهای آشکار به راهبرد تحریمهای فرامرزی امریکا بود، چراکه نشان داد اتصال هند به کریدور بینالمللی شمال-جنوب و محور مواصلاتی چابهار، ضرورتی ژئواکونومیک است که دهلینو حاضر به معامله بر سر آن نیست.
مرزهای امن و بازارهای پویا اراده مشترک تهران و اسلامآباد
سومین فراز از تحرکات فشرده مسعود پزشکیان در بیشکک، گفتوگوی رودررو با «شهباز شریف»، نخستوزیر پاکستان بود. دو همسایه مهم که دارای طولانیترین پیوندهای جغرافیایی، دینی و مردمی در جنوب غربی آسیا هستند، ابعاد گوناگون مناسبات دوجانبه و راههای جهش همکاریها را بررسی کردند. پزشکیان و شهباز شریف در این دیدار صمیمانه، ضمن ارزیابی آخرین تحولات امنیتی و سیاسی منطقه، بر لزوم بهرهبرداری تام و تمام از ظرفیتهای دستنخورده تهران و اسلامآباد تاکید کردند. ارتقای سطح مبادلات بازرگانی مرزی، تسریع در گشایش بازارچههای مشترک، تسهیل مراودات گمرکی، تقویت خطوط انتقال برق و انرژی و بهکارگیری سازوکارهای تبادل مالی مستقل از سامانههای تحت نفوذ دلار، از مهمترین مباحث مطرح شده میان سران دو کشور بود. همچنین دو طرف با تاکید بر اینکه امنیت پایدار در دو سوی مرز، پیششرط قطعی هرگونه توسعه اقتصادی است، توافق کردند که هماهنگیهای اطلاعاتی و امنیتی مشترک برای مهار گروههای تروریستی و اشرار مسلحی که ثبات منطقه را هدف قرار دادهاند، تقویت شود. این رویکرد مشترک ثابت کرد که فشارهای واشنگتن برای گسست پیوندهای همسایگی میان ایران و پاکستان، با سد اراده سیاسی رهبران دو کشور برای تبدیل مرزهای امنیتی به کریدورهای رفاه و همگرایی تجاری برخورد کرده است.
حوزه تمدنی مشترک همافزایی همهجانبه میان تهران و دوشنبه
چهارمین ایستگاه دیپلماتیک رییسجمهور، دیدار با «امامعلی رحمان»، رییسجمهور تاجیکستان بود. با توجه به مشترکات هویتی، زبانی، تاریخی و فرهنگی عمیق دو ملت، رایزنیهای سران دو کشور بر بستر اعتماد سیاسی بالایی انجام شد. پزشکیان و امامعلی رحمان در این نشست دوجانبه، آخرین روند پیشرفت اسناد همکاریهای مشترک را بررسی کرده و بر ضرورت تقویت همهجانبه پیوندهای اقتصادی و تجاری همتراز با روابط حسنه فرهنگی و سیاسی تاکید ورزیدند. رییسجمهور ایران و همتای تاجیک وی تصریح کردند که ظرفیتهای بالقوه چشمگیری در بخشهای تبادل کالا، سرمایهگذاریهای مشترک در بخش انرژی، احداث زیرساختها توسط متخصصان فنی و مهندسی ایرانی در تاجیکستان و تعاملات حملونقلی وجود دارد که باید با تلاش کمیسیونهای مشترک به مرحله عملیاتی برسند. تاکید تهران و دوشنبه بر شکوفایی روابط درونمنطقهای نشان داد که آسیای میانه و حوزه تمدنی نوروز، ظرفیتی درونزا و پایدار برای اقتصاد ایران محسوب میشود که کارایی سازوکارهای فشار فرامنطقهای را تا حد چشمگیری بیاثر میسازد.
دکترین پیوند منطقهای و شکست مهار ژئوپلیتیک ایران
مرور جامع و موشکافانه آنچه در بیشکک و در جریان دیدارهای چهارگانه رییسجمهور با سران قرقیزستان، هندوستان، پاکستان و تاجیکستان گذشت، بیانگر یک تحول ساختاری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است. استراتژی واشنگتن که بر پایه جداسازی ایران از زنجیره تامین جهانی، بایکوت مسیرهای تجاری و مهار دیپلماتیک طراحی شده بود، اینک با مانع مستحکمی به نام «دیپلماسی فعال منطقهای و چندجانبهگرایی آسیایی» مواجه شده است. توافق با قرقیزستان برای ایجاد مرکز لجستیکی در بندرعباس و مطالعه فنی پالایشگاه نفت مشترک، عزم آشکار دهلینو برای متنوعسازی سبد تجاری با ایران، اشتراک مساعی امنیتی و تجاری با اسلامآباد، و همافزایی فراگیر اقتصادی و تمدنی با دوشنبه، مولفههای ملموس یک پیروزی دیپلماتیک به شمار میروند. این دستاوردها نشان داد که سیاست تنشزدایی و همگرایی همسایگی، ابزاری کارآمد و مطمئن برای تبدیل چالش تحریمها به فرصتهای نوین توسعه است. پیوستگی ایران به شریانهای اقتصادی سازمان همکاری شانگهای و اوراسیا گواهی میدهد که جغرافیای ترانزیتی و منابع استراتژیک ایران نهتنها منزویشدنی نیست، بلکه حلقه اتصال ناگزیر شرق در هندسه نوین قدرت جهانی است.
دیدگاه تان را بنویسید