چرا عباس عراقچی همزمان با حملات آمریکا و ایران علیه یکدیگر به عمان سفر کرد؟

نوشین محجوب- شامگاه یکشنبه ۲۱ تیر، ارتش امریکا بار دیگر با اقدامی تجاوزکارانه مناطقی در جنوب ایران را هدف قرار داد. براساس گزارش‌ها، از دقایق اولیه بامداد ۲۱ تیر، شهرهای بندرعباس، سیریک، کنگان، بندر دیر، عسلویه، چابهار، جاسک، هندیجان، ماهشهر و آبادان هدف حمله تجاوزکارانه قرار گرفتند و صداوسیما نیز از شنیده شدن صدای ۱۲ انفجار در استان بوشهر خبر داد.

به گزارش اعتماد، فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام) که این حملات را سومین دور تجاوز نظامی خود علیه ایران در هفته جاری اعلام کرد، مدعی شد این اقدام واکنشی به اصابت به کشتی کانتینربر «ام‌وی جی‌اف‌اس گلکسی» با پرچم قبرس در تنگه هرمز بوده است. در همین حال، نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای اعلام کرد که به‌دنبال بی‌اعتنایی چند شناور به اخطارهای پیشین این نیرو برای حرکت در مسیر مصوب، یکی از کشتی‌های متخلف که با خاموش کردن سامانه‌های خود امنیت دریایی را به مخاطره افکنده بود، مورد اصابت شلیک اخطار قرار گرفت و متوقف شد. سپاه در ادامه این بیانیه تاکید کرد: تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و تا پایان مداخلات امریکا در این منطقه بسته خواهد ماند و هیچ شناوری اجازه تردد نخواهد داشت؛ سپاه همچنین هشدار داد که در صورت بروز هرگونه تجاوز جدید، پاسخ قاطع خواهد بود و پایگاه‌های جدیدی از امریکا در منطقه هدف قرار خواهد گرفت. همزمان رسانه‌های داخلی اعلام کردند که سپاه پاسداران و ارتش در اقدامی تلافی‌جویانه، مواضع نظامی، مراکز لجستیکی و سامانه‌های پدافندی ایالات‌متحده را در عمان، اردن، کویت و بحرین هدف حملات موشکی و پهپادی قرار دادند. مقامات ایرانی اعلام کرده‌اند که این اقدامات در پاسخ به بدعهدی امریکا در توافقات اخیر صورت گرفته و حاکمیت تردد در تنگه هرمز برعهده ایران است. ‌سخنگوی ارتش نیز با اشاره به تجاوزات اخیر امریکا در تنگه هرمز گفت: امریکایی‌ها در تلاش‌اند برخلاف تفاهمنامه‌ای که با ایران امضا کرده‌اند، مسیری غیراصولی را در جنوب این تنگه جا بیندازند، درحالی که طبق این تفاهمنامه، تعیین ترتیبات عبور و مرور برعهده ایران است و تهران در تلاش است این ترتیبات را با همکاری عمان تعیین کند.  این تحولات درحالی رخ داد که دستگاه دیپلماسی کشورمان اعلام کرد گفت‌وگوهای فنی و سیاسی خود با سلطنت عمان را با هدف دستیابی به توافقی درباره تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، براساس حقوق بین‌الملل، ادامه خواهد داد. پیش‌تر گزارش شده بود سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، برای مذاکره در این باره به مسقط سفر کرده و با بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، دیدار و گفت‌وگو داشته است. بر پایه این گزارش‌ها، دو کشور درباره ساز و کارهای مناسب برای تردد ایمن کشتی‌ها از تنگه هرمز، منطبق با ماده پنجم یادداشت تفاهم اسلام‌آباد، تبادل‌نظر کرده‌اند؛ ‌بندی که براساس آن، ایران با به‌کارگیری حداکثر تلاش خود، عبور ایمن کشتی‌های تجاری را بدون دریافت هرگونه عوارض یا هزینه، به مدت ۶۰ روز، در مسیر خلیج‌فارس به دریای عمان و بالعکس تضمین خواهد کرد.  طبق این سند، تردد کشتی‌های تجاری مشروط بر رفع موانع فنی و نظامی و اجرای عملیات مین‌روبی توسط جمهوری اسلامی ایران است که ظرف ۳۰ روز انجام می‌شود؛ همچنین قرار است جمهوری اسلامی ایران با پادشاهی عمان درباره نحوه اداره آینده و ارایه خدمات دریایی تنگه هرمز و مشارکت دیگر کشورهای ساحلی خلیج‌فارس، در چارچوب حقوق بین‌الملل و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی این تنگه، به توافق برسد. به گزارش رسانه‌های خارجی، بازگشایی مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز از محورهای اصلی مذاکرات ایران و عمان در مسقط بوده است. بر پایه این گزارش‌ها که به نقل از یک منبع دیپلماتیک منتشر شده، عمان پیشنهاد کرده مسیر جنوبی در آب‌های این کشور و مسیر شمالی در آب‌های ایران به‌ طور کامل فعال شود، اما هیات ایرانی موضوع را برای بررسی‌های بیشتر به مراجع داخلی ارجاع داده است. این درحالی است که رسانه‌های امریکایی مدعی‌اند مذاکرات وزیران خارجه جمهوری اسلامی و عمان تاکنون نشانه‌ای از پیشرفت فوری نداشته است.همزمان با سفر رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان به مسقط و تصاعد بحران در هرمز، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی نیز در واکنش به این تحولات در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت: «دوران توافقات یک‌طرفه به پایان رسیده است. به شما گفته بودیم: به قول و تعهدات‌تان عمل کنید، وگرنه باید بهایش را بپردازید. حالا باید با واقعیت روبه‌رو شوید.» او همچنین بخشی از بند پنجم تفاهمنامه ۱۴‌بندی را که در آن بر بازگشایی تنگه هرمز با رعایت «ترتیبات ایرانی» تاکید شده، در ضمیمه این توییت منتشر کرد. پیش‌تر نیز عباس عراقچی، وزیر خارجه کشورمان با انتشار پیامی تاکید کرد: ایران تاکنون به تعهدات خود پایبند بوده است؛ برخلاف آنچه از‌سوی به‌اصطلاح وزیر خزانه‌داری ایالات‌متحده شاهدیم که با نقض بند ۹ یادداشت تفاهم، تعهدات امریکا را زیر پا می‌گذارد. این نقض، در ادامه سایر موارد نقض تعهدات و اقدامات نادرست ایالات‌متحده صورت گرفته است. واقعیت روشن است: تنها راه پایبندی متقابل هر دو طرف به تعهداتشان است. در همین راستا روزنامه اعتماد با هدف بررسی سناریوهای پیش رو در شرایطی که تنش‌ها میان ایران و امریکا اوج گرفته با محسن پاک‌آیین، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بین‌الملل و سفیر سابق ایران در چند کشور آسیایی و آفریقایی، گفت‌وگو کرده است.

محسن پاک‌آیین، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بین‌الملل، در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره ارزیابی‌اش از سفر عباس عراقچی، رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان به مسقط در میانه تنش‌های حاکم بر این آبراه استراتژیک توضیح داد: در روزهای اخیر اتفاقاتی رخ داده که نشان‌دهنده آن است امریکا همچنان به تعهدات خود پایبند نیست و در عین حال وضعیت جنگی را دنبال می‌کند.  به گفته او، امریکایی‌ها عملا آرایش جنگی گرفته‌اند اما در عین حال از آتش‌بس سخن می‌گویند؛ وضعیتی که کاملا تضاد میان این دو حالت را نشان می‌دهد. پاک‌آیین تاکید می‌کند: جمهوری اسلامی ایران در برابر حملاتی که امریکا در روزهای اخیر به مناطق جنوبی انجام داده، پاسخ شایسته‌ای داده و بیش از مواردی که امریکایی‌ها اهدافی را در ایران مورد اصابت قرار داده بودند، ایران در منطقه و حتی در عرصه فرامنطقه، مانند اردن و کشورهایی که مبدا تجاوز امریکا بوده‌اند، اقداماتی انجام داده است؛ همچنین اعلام شده چنانچه امریکایی‌ها بخواهند ادامه دهند و دامنه تجاوز خود را گسترش دهند، قطعا زیرساخت‌های رژیم صهیونیستی نیز در امان نخواهد بود. این دیپلمات پیشین می‌افزاید: واقعیت این است که همان‌طور که اشاره شد، امریکا به ‌دلیل ملاحظات افکار عمومی و نمایندگان کنگره، چه در سنا و چه در مجلس نمایندگان، تمایل دارد چهره‌ای صلح‌طلب از خود نشان دهد و این‌گونه القا کند که به دنبال صلح و برقراری و حفظ آتش‌بس است، اما در منطقه و در میدان، به ‌دنبال آن است که تجاوزات خود به ایران را افزایش داده و ادامه دهد و سعی کند آرایش جنگی خود را حفظ کند؛ وضعیتی که برای ایران قابل پذیرش نیست و رزمندگان سلحشور ارتش و سپاه پاسخ درخور را به امریکایی‌ها داده‌اند. پاک‌آیین در ادامه به فعالیت‌های میانجیگری اشاره می‌کند و می‌گوید: در این میان، تلاش‌های میانجیگرانه نیز انجام شده؛ قطری‌ها هیاتی را به ایران فرستادند و در مشهد با وزیر امور خارجه دیدار داشتند و همچنین پاکستانی‌ها در تماس‌های تلفنی خود با مقامات ارشد جمهوری اسلامی ایران سعی کردند وضعیت میانجیگری را حفظ کنند.  او توضیح داد: سفر دکتر عراقچی به عمان نیز برای هماهنگی‌های لازم در ارتباط با تنگه هرمز و پافشاری بر این موضع انجام شد که تنها کشورهایی که حق مدیریت تنگه هرمز را دارند ایران و عمان هستند و امریکا حق دخالت در این موضوع را ندارد و جمهوری اسلامی ایران برای حفظ امنیت عبور کشتی‌ها از این تنگه، مسیرهای امن را معرفی کرده است و کشتی‌ها موظف‌اند از مسیرهای امن معرفی‌شده ازسوی ایران عبور کنند. به گفته سفیر پیشین ایران، امریکایی‌ها به‌ دنبال آن هستند که رویکرد ایران را که کاملا برحق و منطبق با موازین بین‌المللی است، خدشه‌دار کنند و اجازه ندهند ایران بتواند در آب‌های سرزمینی خود اعمال حاکمیت کند که تاکنون موفق نبوده‌اند و در آینده نیز موفق نخواهند بود. محسن پاک‌آیین در پاسخ به پرسشی در ادامه گفت‌وگو درباره رویکرد ایران در برابر ادعاهای مقام‌های ایالات‌متحده مبنی بر ضرورت روشن ‌شدن مواضع کشورمان درباره هرمز و هموار شدن بستر برای آزادی عبور و مرور کشتی‌ها نیز خاطرنشان کرد: براساس بند پنج یادداشت تفاهم امضا شده بین روسای جمهور ایران و امریکا، جمهوری اسلامی ایران مسوول اداره آتی تنگه هرمز و ارایه خدمات دریایی است. به گفته پاک‌آیین درحالی که ایران تعهدات خود را با جدیت پیگیری می‌کند، امریکا با حمله به مناطق جنوبی ایران، آتش‌بس را نقض کرده و مانند همیشه عهدشکنی می‌کند. پاک‌آیین تاکید کرد: به‌طور طبیعی انتظار می‌رود کشورهای منطقه، به‌ ویژه قطر که به عنوان میانجی در جریان جزییات یادداشت تفاهم است، باید از شرکت‌های کشتیرانی بخواهند تا از هر اقدامی که مغایر با مفاد یادداشت تفاهم مزبور باشد خودداری کنند و قطر و پاکستان نیز باید از امریکا بخواهند به اجرای مفاد تفاهمنامه پایبند باشد و در مسیر استقرار امنیت در خلیج‌فارس مانع ایجاد نکند. این دیپلمات پیشین کشورمان سپس با اشاره به رفتار برخی شناورهای تجاری، خاطرنشان کرد: اقدام برخی کشتی‌های تجاری در تردد از مسیرهای غیرهماهنگ‌ شده با ایران، همراه با خاموش کردن یا دستکاری ردیاب یا جی‌پی‌اس کشتی (AIS) به‌ منظور خارج کردن شناور از دید سامانه‌های نظارتی و ایمنی، موجب بروز خطر تصادم، مشکلات زیست‌محیطی، ناامن شدن مسیر و اخلال در تلاش‌های جمهوری اسلامی ایران برای تسهیل تردد ایمن در تنگه هرمز خواهد شد. او اضافه کرد: اگر موضع سخنگوی وزارت امور خارجه را مبنای نگاه ایران به عملکرد قطر طی هفته گذشته قرار دهیم، قاعدتا طرف قطری باید در این سفر توضیح دهد که چرا به‌رغم اطلاع دقیق از مفاد بند پنج تفاهم اسلام‌آباد، درصدد همدستی با امریکا برای دور زدن مسیر موردنظر ایران برآمده بوده و چرا قبل از هرگونه تماس با ایران، با سرعت جمهوری اسلامی را متهم کرده است. در ادامه، پاک‌آیین یادآور شد که تنگه هرمز تا قبل از تجاوز امریکا در نهم اسفند ۱۴۰۴ به ایران و آغاز جنگ چهل‌ روزه، باز بود و عبور و مرور کشتی‌ها به ‌صورت عادی در آن انجام می‌شد و در واقع، تجاوز امریکا به ایران موجب ایجاد ناامنی در این آبراه و انسداد آن شد.  او تاکید می‌کند: با این وصف، تا رفع کامل عامل ناامنی در تنگه هرمز یعنی امریکا، انسداد این تنگه باید ادامه یابد و پس از خروج نیروهای نظامی امریکا که عامل اصلی ناامنی هستند، رفت‌وآمد کشتی‌ها از این تنگه آغاز شود. به گفته او، طبیعتا چنین تصمیمی ازسوی ایران، در صورت اتخاذ، دارای منطقی قوی و ماهیتی بازدارنده است و در واکنش به حملات و فشارهای واشنگتن اعمال خواهد شد؛ امریکا اگر می‌خواهد علت انسداد تنگه هرمز را بداند، باید به عملکرد خود نگاه کند و با خروج از منطقه، زمینه ایجاد امنیت و باز شدن تنگه هرمز را فراهم آورد. پاک‌آیین می‌گوید: تردیدی نیست که نیروهای مسلح ایران، در حمایت از مطالبات ملت همیشه در صحنه، با قدرت از منافع ملی دفاع کرده و اجازه نخواهند داد تردد در تنگه هرمز تحت فشار نظامی و رسانه‌ای امریکا به ‌صورت عادی به وضعیت پیشین بازگردد. این کارشناس در بخش دیگری از گفت‌وگو، در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد ایران در برابر ادعای مقام‌های امریکایی مبنی بر اینکه همزمان تهران باید مواد غنی‌شده خود را تحویل دهد نیز توضیح داد: جمهوری اسلامی ایران در مجموع، چه در صحنه نظامی و چه در عرصه سیاسی، رویکردی قاطع دارد. بدین معنا که ایران در صحنه نظامی حملات احتمالی امریکا را قاطعانه پاسخ می‌دهد و در عرصه سیاسی نیز بدون سازش و بدون رویکرد انفعالی، بر مواضع جمهوری اسلامی پافشاری می‌کند و بر اجرای مفاد تفاهمنامه‌ای که میان روسای کشورها امضا شده، اصرار می‌ورزد، درحالی‌که امریکایی‌ها نشان داده‌اند چنین علاقه‌ای ندارند و ترامپ که خود امضاکننده این تفاهمنامه بوده، تاکنون بارها آن را نقض کرده است؛ رویکردی که از نظر پاک‌آیین نمی‌تواند منجر به حفظ تداوم آتش‌بس شود و قطعا امنیت منطقه را در خطر می‌اندازد.  او می‌افزاید‌: غیر از کشورهای میانجی، سایر کشورهای جهان، اعضای سازمان ملل متحد، دبیرکل سازمان و اعضای شورای امنیت و به‌ خصوص کشورهای منطقه که امنیت آنها به‌ خاطر حمایتی که امریکا از منافع اسراییل در منطقه می‌کند به خطر افتاده، باید فعال‌تر از گذشته وارد عمل شوند و جلوی زیاده‌خواهی‌های امریکا را بگیرند؛ جمهوری اسلامی ایران بارها نشان داده و اگر لازم باشد باز هم نشان خواهد داد که در مقابل تجاوزات امریکا محکم می‌ایستد و این کشور را از تداوم این تجاوزات پشیمان خواهد کرد. این دیپلمات پیشین در پاسخ به پرسشی دیگر درباره ادامه فعل ‌و انفعالات دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن و اینکه آیا با توجه به سفر هیات قطری در میانه تنش‌ها به ایران، این کنش‌ها می‌تواند زمینه را برای احیای دیپلماسی هموار کند، توضیح داد که سفر هیات‌های میانجی مثل قطر به ایران و عمان و سایر سفرهایی که انجام می‌شود با هدف جلوگیری از تشدید تنش‌ها و ایجاد شرایطی است که به برقراری امنیت پایدار در منطقه کمک کند.  او در عین حال تصریح کرد: اینکه این حرکت‌ها چه اندازه تاثیر دارد، در عمل بستگی به امریکا دارد؛ یعنی این امریکایی‌ها هستند که توجهی به تلاش‌های میانجی‌ها ندارند، به مفاد تفاهمنامه‌ای که رییس‌جمهورشان امضا کرده اعتنا نمی‌کنند و نسبت به موازین و مقررات بین‌المللی بی‌اعتنا هستند و هر زمان که اراده کنند فشارها را افزایش داده و برای گرفتن امتیاز از حربه‌های ارعاب و تجاوز بهره می‌گیرند، لذا به‌واقع نمی‌توان گفت این رفت‌وآمدها چه تاثیری خواهد داشت. پاک‌آیین اضافه می‌کند: این رفت‌وآمدها در عین حال مواضع کشورهای خلیج‌فارس را به‌هم نزدیک می‌کند؛ اکنون نیز مواضع ایران و کشورهای خلیج‌فارس نزدیک است و همه به دنبال آن هستند که امنیت در منطقه ایجاد شود، اما امریکا مخل این امنیت است و به ‌طور طبیعی رژیم صهیونیستی که این امنیت را به نفع خود نمی‌داند و به دنبال حفظ جنگ و ناامنی در منطقه است، با دادن اطلاعات غلط به امریکا و هدایت واشنگتن در مسیر خطاهای محاسباتی، سعی می‌کند وضعیت جنگی را حفظ کند، بنابراین اینکه تاثیر این حرکت‌های میانجیگرانه چقدر باشد، به نوع رویکرد امریکا و اینکه کشورهای میانجی تا چه میزان می‌توانند بر رویکردهای امریکا تاثیر بگذارند، بستگی دارد که به نظر او این تاثیر چندان زیاد نخواهد بود. محسن پاک‌آیین در بخش پایانی این گفت‌وگو، در پاسخ به پرسشی درباره نقش مخرب اسراییل و همچنین لغو معافیت صادرات نفت ایران و بازگشت بخشی از تحریم‌ها و تاثیر این دو متغیر بر تداوم تنش‌ها توضیح داد که باید بدانیم اسراییل با تفاهمنامه امریکا و ایران مخالف است و اعتقاد دارد این سند هیچ‌یک از اهداف اسراییل از جنگ را محقق نمی‌کند.  به گفته پاک‌آیین، نتانیاهو که برای پیروزی در انتخابات آتی هیچ دستاورد قابل ارایه‌ای ندارد، سعی دارد با سنگ‌اندازی و تحریک ترامپ وضعیت جنگی در خلیج‌فارس را تداوم بخشد؛ تحولات آینده نشان خواهد داد آیا ترامپ بار دیگر فریب نتانیاهو را خواهد خورد یا به منافع ملی امریکا خواهد اندیشید.