گزارش روزنامه اعتماد از بازار سیاه فیلترشکن / اینترنت کالای لوکس شد!

ندا جعفری-بیش از ۵۰ روز از زمان قطع دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بین‌الملل می‌گذرد. این اقدام که به صلاحدید مسوولان امنیتی و در پی شرایط جنگی انجام شد، تاثیر گسترده‌ای بر زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی مردم گذاشته است. محدودیت دسترسی نه تنها ارتباطات آنلاین را تحت تاثیر قرار داده، بلکه جریان اطلاعات و کسب‌وکارهای اینترنتی را نیز دچار مشکل کرده است. برخلاف دوره‌های قبلی در این اختلال اخیر دسترسی به فیلترشکن‌ها نیز محدود شده و کاربران دیگر به راحتی نمی‌توانند از ابزارهای دور زدن فیلتر استفاده کنند.

بازار داغ فیلترشکن‌ها؛ نیاز به دسترسی همچنان پابرجاست

به گزارش اعتماد، سال‌هاست کاربران ایرانی با فیلترشکن‌ها آشنا هستند و بسیاری از آنها به استفاده روزمره از این ابزارها عادت کرده‌اند. با این حال محدودیت‌های جدید باعث شده تا بازار فروش فیلترشکن‌ها رشد چشمگیری داشته باشد. چندی پیش سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات اعلام کرد: بیش از ۸۰ درصد ایرانی‌ها از فیلترشکن استفاده می‌کنند و این آمار نشان‌دهنده محبوبیت بالای این ابزارها و وابستگی کاربران به دسترسی آزاد به اینترنت است. بازار فیلترشکن‌ها امروز به یک شبکه سازمان‌یافته تبدیل شده است که عواملی نظیر رشد سریع تقاضا و نیاز مداوم کاربران، وجود سازوکارهای مالی چندلایه و مسیرهای پرداخت متنوع، حضور فعال فروشندگان داخلی و خارجی و توانایی بالای جایگزینی مسیرهای پرداخت در صورت محدود شدن به پایداری آن کمک می‌کند. بر همین اساس برخوردهای نقطه‌ای مانند مسدود کردن چند درگاه یا محدود کردن چند حساب، تاثیر طولانی‌مدت ندارد.

شیر اینترنت بسته شد

آنچه مسلم است افزایش و کاهش قیمت فیلترشکن‌ها در ایران تنها تابع زمان نیست، بلکه به‌طور مستقیم با شدت و ضعف محدودیت‌های اینترنتی گره خورده است. هر زمان که دسترسی به اینترنت محدودتر و به اصطلاح «شیر اینترنت» بسته‌تر می‌شود، قیمت این خدمات نیز به شکل قابل ‌توجهی افزایش می‌یابد. در مقابل با کاهش نسبی محدودیت‌ها، نرخ‌ها اندکی افت می‌کند. این نوسان قیمتی پرسش مهمی را ایجاد می‌کند اینکه فروشندگان این خدمات از چه مسیری به اینترنتی دسترسی دارند که برای عموم مردم قابل دسترس نیست؟ به نظر می‌رسد نوعی دسترسی ویژه یا رانت در این میان وجود دارد که به برخی امکان بهره‌مندی از اینترنت آزاد را می‌دهد و سپس همان دسترسی با هزینه‌های گزاف به کاربران عادی فروخته می‌شود. این در حالی است که بسیاری از شهروندان عملا با نوعی «اینترنت محدود» مواجه هستند و برای انجام امور ضروری مانند به‌روزرسانی اپلیکیشن‌ها یا ارتباط با دانشگاه‌ها و مراکز علمی خارج از کشور، ناچار به استفاده از فیلترشکن می‌شوند. در کنار این چالش‌ها، قطعی‌های مکرر و افت کیفیت اینترنت نیز به مشکل افزوده و کارایی این زیرساخت حیاتی را کاهش داده است. کاربران همچنین از هزینه‌های بالای برخی اپراتورها برای دسترسی به خدمات خارجی گلایه دارند؛ هزینه‌هایی که فشار اقتصادی مضاعفی بر آنها وارد می‌کند.مجموع این عوامل نشان می‌دهد که محدودیت‌های اینترنتی، فراتر از یک مساله فنی به معضلی اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده و هزینه‌های سنگینی را به کاربران تحمیل کرده است.

قیمت‌های نجومی؛ اینترنت یک کالای لوکس

بررسی‌ها نشان می‌دهد که قیمت فیلترشکن در بازار و در شرایطی که همچنان سایه جنگ بر سر کشور است بسیار بالاست و بسته به حجم آن متفاوت است.

 یکی از فروشندگان موبایل در غرب تهران در مورد قیمت هر یک گیگ فیلترشکن به «اعتماد» می‌گوید: به راحتی می‌توانید با وصل شدن به فیلترشکن به سایت‎هایی که فیلتر هستند متصل شوید، قیمت هر یک گیگ فیلترشکن در محدوده ۹۰۰ هزار تومان است و در انواع مختلف فیلترشکن از V2 Box و v7 pro vpn موجود هست و در حجم‌های بالاتر قیمت‌ها هم بالاتر می‌رود. یک فروشنده دیگر گوشی موبایل در مرکز شهر به «اعتماد» می‌گوید: قیمت فیلترشکن متفاوت است ۵ گیگ فیلترشکن ۴ میلیون تومان و ۱۰ گیگ فیلترشکن ۹ میلیون تومان است.محدودیت زمانی هم ندارد و تا زمانی که این حجم به اتمام برسد زمان دارد. فروشنده دیگری نیز می‌گوید: در حال حاضر VPNسالم کم شده و بیشتر سرویس‌ها یا قطع هستند یا به زور وصل می‌شوند ولی سرویس‌های ما پرسرعت و تست شده هستند و اگر نیاز دارید معطل نکنید. ۵ گیگ ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و ۳ گیگ ۳ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان است. این در حالی است که قیمت VPN در دی ماه سال گذشته بسیار پایین‌تر بود و سرویس ۳۰ گیگابایتی ۱۵۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده بود یا یک سرویس ۵۰ گیگابایتی ۲۴۰ هزار تومان بود. یکی از متقاضیان فیلترشکن نیز به «اعتماد» می‌گوید: دو سال است از یک شخص ثابتی فیلترشکن می‌خرم، چون در هر شرایطی کار می‌کرد. مگر اینکه کل اینترنت قطع می‌شد. مثل ماجرای قطعی اینترنت در روزهای پس از 17 دی ماه 1404. البته در مقطعی کوتاه در جنگ دوازده روزه هم فیلترشکنی که خریدم، فعال نشد. اما پس از مدتی در همان بحبوحه جنگ دوباره فیلترشکنی که خریده بودم، وصل شد. او می‌افزاید: در جنگ دوازده روزه قیمت فیلترشکن گران بود، اما نه آنقدر که الان گران شده است. حتی اگر تورم را هم حساب کنیم نباید قیمت فیلترشکن اینقدر گران می‌شد. من در این دوره چون خیلی فیلترشکن گران بود خرید نکردم؛ هر چند مطمئن بودم وصل می‌شد، چون فیلترشکنی که قبلا در دوره‌های قطعی اینترنت می‌خریدم همه شبکه‌های اجتماعی که لازم داشتم را باز می‌کرد.

قبلی هم خریده بودم همیشه وصل می‌شد

او می‌گوید: در ابتدای جنگ قیمت فیلترشکن ۵ گیگ 000/۷۰۰/۱ تومان و 10 گیگ 000/۴۰۰/۳ تومان. چند روز پس از جنگ دوباره که قیمت گرفتم اکانت محدود آماده فروش ۵ گیگ 000/۲۰۰/۵ تومان و 3 گیگ 000/۱۰۰/۳ تومان شد. او ادامه می‌دهد، آخرین قیمتی که برای اکانت محدود گرفتم این است؛ اکانت جدید 3 گیگ 000/500/2 تومان آن هم مناسب برای اینستاگرام، یوتیوب، تلگرام و واتس‌اپ است.  به گفته این متقاضی ثابت فیلترشکن، پیش از جنگ، قیمت فیلترشکن به این ترتیب بود: سرویس یک‌ماهه سرویس 20 گیگابایت 120,000 تومان، سرویس 30 گیگابایت 150,000 تومان، سرویس 40 گیگابایت 190,000تومان، سرویس 50 گیگابایت 240,00 تومان و تضمین اتصال تا آخرین روز اکانت.

تعداد کاربران و گردش مالی؛ چشم‌اندازی از بازار

بر اساس گزارش‌ها، تعداد مشترکان تلفن همراه در ایران تا تابستان سال ۱۴۰۴ حدود ۱۷۵ میلیون کاربر برآورد شده است که شامل کاربران فعال و غیرفعال اپراتور همراه اول، ایرانسل و رایتل می‌شود. در همین حال، شمار کاربران فعال فیلترشکن بین ۲۵ تا ۳۵ میلیون کاربر برآورد می‌شود. اگر تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد این کاربران، اشتراک پولی خریداری کنند، بازار بالقوه شامل ۲.۵ تا ۵ میلیون مشتری پرداخت‌کننده خواهد بود. با فرض میانگین قیمت ۹۰۰ هزار تومان برای یک گیگابایت فیلترشکن، گردش مالی ماهانه این بازار بین ۲ تا ۴.۵ میلیارد تومان خواهد بود و درآمد سالانه آن به چندین میلیارد تومان می‌رسد. چنین ارقامی نشان می‌دهد که این بازار از یک فعالیت پراکنده و محدود به ساختاری نزدیک به شبکه‌های سازمان‌ یافته تبدیل شده است.

تهدید امنیتی؛ فیلترشکن‌های رایگان، ریسک پنهان

یکی از نکات مهم هنگام استفاده از VPNها، مساله امنیت است. پروژه شفافیت فناوری (TTP) نشان می‌دهد بسیاری از اپلیکیشن‌های رایگان VPN که از اپ‌استور و گوگل‌پلی دانلود می‌شوند، تحت مالکیت شرکت‌های چینی قرار دارند و می‌توانند ترافیک اینترنتی کاربران را رصد و مدیریت کنند. این موضوع باعث می‌شود امنیت و حریم شخصی کاربران عملا از بین برود. به عبارت دیگر حتی اگر کاربران با فیلترشکن به سایت‌ها و برنامه‌های فیلتر شده دسترسی پیدا کنند، اطلاعات شخصی و فعالیت‌های آنلاین آنها در معرض خطر خواهد بود.

نیاز، فرصت و ریسک

اختلالات اخیر اینترنت، رشد بازار فیلترشکن‌ها را شتاب داده است. این بازار اکنون به شبکه‌ای سازمان‌یافته با گردش مالی بالا تبدیل شده و برخوردهای محدود نمی‌تواند آن را متوقف کند. با این حال کاربران باید توجه داشته باشند که استفاده از فیلترشکن‌های ناشناس و رایگان، تهدید جدی برای امنیت و حریم شخصی آنها محسوب می‌شود. وضعیت اینترنت در ایران امروز ترکیبی از نیاز شدید کاربران به دسترسی آزاد، فرصت اقتصادی برای فروشندگان فیلترشکن و ریسک امنیتی برای کاربران است؛ ترکیبی که توجه نهادهای نظارتی و قانونی را به ‌شدت جلب کرده است.