«اعتمادآنلاین» به بهانه سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی از فراز و فرودهای زندگی سیاسی مهدی بازرگان گزارش میدهد
روزگار سپریشده آقای نخستوزیر
استعفا از دولت موقت پایان فعالیت فعالیت سیاسی مهدی بازرگان نبود؛ او بعد از کناره گیری از نخستوزیری در انتخابات مجلس شرکت کرد و منتخب سوم مردم شد تا سیاستورزی را در مجلس ادامه دهد.
اعتمادآنلاین| مهدی بازرگان از آن دست چهرههایی است که برای بخشی از جامعه به عنوان نماد سیاستمدار اخلاقی و دیندار شناخته میشود؛ او که بر خلاف بسیاری از تحصیلکردههای فرنگ در آن دوره، همچنان بر اعتقادات مذهبی خود پای میفشرد، از مبارز روزهای پیش از انقلاب، به نخستوزیری پس از انقلاب و پس از آن نمایندگی مجلس رسید؛ اما زمانه و رویدادهای پس از 57 آنگونه پیش نرفت که بازرگان بتواند همچنان به سیاستورزی در بدنه حاکمیت ادامه دهد.
بازرگان و مبارزات قبل از انقلاب
بازرگان که تحصیلاتش را در فرانسه ادامه داده بود با بازگشت به ایران در دانشگاه تهران به عنوان استاد آغاز به کار کرد. او پس از بازگشت به ایران، سودای شکل دهی نهادهای مذهبی را در سر داشت. از برپایی نمازخانه در دانشگاه تهران تا تشکیل انجمن های اسلامی دانشجویان به عنوان نهادهایی مذهبی و تا شرکت در جلسات مذهبی. اما مبارزات سیاسی بازرگان شاید به طور جدی از سال های قبل از نهضت ملی شدن نفت آغاز شد.
در سال های بین 1320 تا 1332 در اتحادیه مهندسین، حزب ایران و بالاخره جبهه ملی فعالیت می کرد. نخستین گروهی که با آن همکاری داشت تشکیلات عمدتا حرفه ای و صنفی «کانون مهندسین» بود. بازرگان برای چند دوره عضو شورای مرکزی و برای دو دوره مسئول شورای مرکزی کانون شد. کانونی که با انشعاب در آن، جناح چپ به حزب توده پیوست و جناح راست، حزب ایران را بنیان گذاشت. البته بازرگان هرگز عضو رسمی حزب ایران نشد اما در جوار و هماهنگی با حزب فعالیت داشت.
بازرگان یکی از کسانی بود که همواره در سال های دهه 20 همگان را به دوری از حزب توده ترغیب می کرد. حتی با شرکت حزب ایران در کابینه ائتلافی حزب دموکرات قوام با حزب توده نیز مخالف بود. با تشکیل جبهه ملی در اردیبهشت 1330 بازرگان نیز جزیی از این جبهه شد و یکی از فعالین دولت دکتر محمد مصدق بود. طبیعی بود که او پس از کودتای مرداد 1332 به یکی از مخالفین حکومت پهلوی تبدیل شود. نهضت مقاومت ملی اولین واکنش جدی در برابر کودتایان بود. نهضتی که خود را ادامه دهنده و پرچمدار نهضت ملی می دانست.
او که پس از کودتا به عنوان دبیر شورای مرکزی نهضت مقاومت ملی فعالیت می کرد در سال های 1334 و 1336 به زندان افتاد. اطلاعیه علیه کنسرسیوم نفت یکی از مهم ترین بیانیه ها در دهه 30 و جو خفقان پس از کودتا بود. هر چند که حضورش در زندان زیاد طول نکشید اما تا سال 1340 که فضا اندکی بازتر از قبل شد فعالیت های سیاسی معمولا در شرایطی پنهانی انجام می شد. با باز شدن فضای سیاسی در ابتدای دهه 1340 گروهی از ملیون از جمله بازرگان مبادرت به تشکیل جبهه ملی دوم کردند. اما اختلاف میانشان زیاد بود و نتوانستند کار قابل توجهی پیش ببرند. به همین دلیل بود که بازرگان به اتفاق مهندس یدالله سحابی و با همراهی آیت الله سید محمود طالقانی اقدام به تشکیل نهضت آزادی کردند.
در سال 1356 بازرگان و چند تن از شخصیت های مبارز اقدام به تاسیس «جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر» کردند و در روز 16 آذر 1356 طی اعلامیه ای تاسیس این کمیته را اعلام کردند. هم زمان با تشکیل این جمعیت نهضت آزادی به پشتیبانی از رهبری آیت الله خمینی و مبارزه تا براندازی رژیم فعالیت های خود را در ایران علنی کرد.
دوران کوتاه نخستوزیری
پس از انقلاب او مسئولیت دولت موقت را بر عهده گرفت اما عمر دولتش دیری نپایید و با تسخیر سفارت آمریکا، استعفا داد و با استعفایش نیز موافقت شد.
او 14 آبان 1358 و یک روز پس از تسخیر سفارت آمریکا به دست دانشجویان خط امامی متن استعفای خود را به قم فرستاد. این بار اولی نبود که بازرگان از استعفا صحبت میکرد. پیش از بازرگان یک بار استعفا داده بود و قبلتر هم زمزمههای رفتن داشت که البته پذیرفته نشد. این بار اما مصمم بود. برخی اعضای هیات دولت از این اتفاق باخبر بودند و با برخی در مورد متن استعفا مشورت کرده و در نهایت استعفا روانه قم شدهبود.
این بار با استعفای بازرگان موافقت شد. امام خمینی استعفای مهدی بازرگان را پذیرفت و یک روز بعد در پاسخ به نامه نخستوزیر نوشت: «چون جناب آقای مهندس مهدی بازرگان، با ذکر دلایلی برای معذور بودن از ادامه خدمت، در تاریخ ۱۴/۸/۵۸ از مقام نخستوزیری استعفا نمودند، ضمن قدردانی از زحمات و خدمات طاقتفرسای ایشان در دورهٔ انتقال، و با اعتماد به دیانت و امانت و حسن نیت مشارالیه، استعفا را قبول نمودم. شورای انقلاب را مأمور نمودم برای رسیدگی و اداره امورکشور در حال انتقال و نیز شورا در اجرای امور زیر بدون مجال، مأموریت دارد:1. تهیه مقدمات همه پرسی قانون اساسی2. تهیه مقدمات انتخابات مجلس شورای ملی3. تهیه مقدمات تعیین رئیس جمهوری»
بازرگان و مجلس اول
استعفا از دولت موقت پایان فعالیت فعالیت سیاسی مهدی بازرگان نبود؛ او بعد از کناره گیری از نخستوزیری در انتخابات مجلس شرکت کرد و منتخب سوم مردم شد تا سیاستورزی را در مجلس ادامه دهد.
نخستین نخست وزیر نظام جمهوری اسلامی ایران 4 ماه پس از استعفا از دولت موقت در انتخابات مجلس اول شرکت و نامش در فهرست گروه همنام (نهضت آزادی) قرار گرفت. این فهرست توانست 9 نامزد خود؛ یعنی مهدی بازرگان، ابراهیم یزدی، علیاکبر معینفر، مصطفی چمران، یدالله سحابی، محمدعلی رجایی، عزتالله سحابی، حسن حبیبی، و هاشم صباغیان را راهی مجلس کند. بازرگان با ۱ میلیون و ۴۴۷ هزار رأی در رتبه سوم قرار گرفت آن هم در شرایطی که کاندیدای اختصاصی این فهرست بود و هیچ گروه دیگری او را در فهرست خود قرار نداده بود.
او در اولین جلسه مجلس اول در کنار یدالله سحابی که رئیس سنی مجلس نشست و نائب رئیس موقت متفاوت ترین و سیاسی ترین مجلس تاریخ جمهوری اسلامی ایران شد.
هنوز شورای نگهبان متولد نشده بود؛ از این رو مجلس اول با حضور تمام جریانهای سیاسی با سلایق مختلف پربارترین و جنجالی ترین مجالس ادوار ایران شد. حاشیه های این مجلس برای اعضای نهضت آزادی بیش از دیگران بود. تا جایی که مخالفان این جناح نطق میان دستور مهدی بازرگان را چند بار برهم زدند و یک بار هم نیمه تمام گذاشتند.
بازرگان و روزهای پس از جنگ
با کنار گذاشته شدن ابوالحسن بنی صدر از ریاست جمهوری مشخص بود که اندیشه های بازرگان و اعضای نهضت آزادی چندان مورد خوشایند نظام قرار نخواهد گرفت. درگیری های مجلس اول و داستان های روز عدم کفایت بنی صدر همه و همه نشان از سالهای طوفانیتری برای نهضت آزادی داشت. اما وقوع جنگ هشت ساله ایران و این اختلافات را بیشتر هویدا کرد.
با وقوع جنگ تحمیلی و با توجه به مواضع مهندس بازرگان و اطلاعیه های نهضت آزادی، می توان گفت که او و دوستانشان جنگ ایران و عراق را به عنوان یک تحمیل و تجاوز بر ملت ایران و انقلاب، ارزیابی و در حد امکان، تلاش می کردند تا جبهه های جنگ، گرم و پرشور بماند و با رفع تجاوز و آزادسازی مناطق اشغال شده میهن به فرجامی نیکو و منطبق با مصالح اجتماعی بینجامد. به عنوان مثال در بیانیه نهضت آزادی در رابطه با جنگ ایران و عراق در 14 مهرماه 1359 اعلام شد: «نبرد اجتنابناپذیر و تحمیلی با رژیم سرسپرده عراق که بعد از سرنگونی شاه و قوام گرفتن جمهوری اسلامی در ایران سخت به وحشت افتاده است به مراحل امیدبخش پیروزی خود نزدیک میشود. دلاوریهای جوانمردان نیروهای مسلح ایران در هوا و دریا و زمین و جانبازی های برادران پاسدار و ملت بپاخاسته انقلابی به ویژه مردم دلیر و آزادة شهرهای خوزستان و کرمانشاه برای حفظ انقلاب و حاکمیت و بقاء تمامیت ارضی کشور یاد جانباختگان صدر اسلام را در خاطرهها زنده میکند و در دلهای فرد فرد ابناء وطن امید و افتخار میآفریند...»
اما این اندیشه و سیاست تا فتح خرمشهر (3 خرداد 1361) ادامه داشت. درآمدن ایران از حالت تدافعی و عملیات رمضان در تابستان همان سال با اعلام تسخیر بغداد رویکرد تازه آرای بازرگان و نهضت آزادی را به نمایش گذاشت. بازرگان و نهضت آزادی معتقد بودند: «سیاست حمله به عراق و سرنگونی صدام تشکیل حکومت اسلامی مورد علاقه ایران در آن کشور، واقع بینانه نیست چرا که نه با مبانی دینی سازگار است و نه منافع و مصالح ملی و انقلاب را تامین می کند و نه حتی احتمال موفقیت هست.»
دیدگاه تان را بنویسید