سیر تغییرات و تحولات سیاسی-اجتماعی در گفت و گو با محمد امین قانعی راد
روح اجتماعی ما بی تب و تاب شده است
قانعی راد: زمانی که بحث تجمع دانشآموزان در مجتمع کوروش درگرفته بود؛ مطلبی تحتعنوان «فوران نوجوانی» نوشته و گفتم که سن بلوغ فرهنگی در ایران به 13 سال کاهش پیدا کرده است در حالی که سن بلوغ اجتماعی بالا رفته و تا 35 سالگی هم رسیده است؛ بهطوریکه افرادی که 30 سال سن دارند هنوز نه شغلی دارند، نه ازدواج کرده اند و نه خانوادهای را اداره میکنند.
اعتمادآنلاین| عاطفه شمس- در بررسی تغییرات و تحولات سیاسی-اجتماعی، همواره باید میان انواع مختلف آن ازجمله جنبش، شورش، انقلاب و... تمایزاتی قائل شد که نشانگر ویژگیها و تمایزات آنها در عرف سیاسی است. در این شماره و در گفتوگو با محمد امین قانعی راد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشورو رییس سابق انجمن جامعه شناسان ایران، به بررسی تفاوت این مفاهیم و نسبت اتفاقات اخیر با آنها پرداختهایم. قانعی راد، ضمن توضیح درباره تفاوتها، وقایعی را که اخیر در کشور رخ داد نوعی شورش شهری و خیزش خیابانی تلقی می کند که معمولا به شکل برنامه ریزی نشده و غیرقابل انتظار در دوره های خاصی در شهرها اتفاق می افتد و نشان دهنده نارضایتی های اجتماعی و عمدتا اقتصادی است. متن کامل این گفت و گو را در ادامه می خوانید:
* در ابتدا درباره تفاوت هایی که از نظر ماهیت و کارکردبین انواع تغییرات اجتماعی از جمله مفاهیمی چون جنبش، شورش و انقلاب می توان قایل شد، توضیح بفرمایید.
من بین سه مفهوم شورش یا شورش های شهری و خیزش های خیابانی،جنبش ودر نهایت، شورش های اجتماعی یا انقلاب، تفاوت و تفکیک قایل می شوم. تفاوت اینها در این است که اولین مقوله، معمولا به شکل برنامه ریزی نشده و حتی پیش بینی نشده و غیرقابل انتظار در دوره های خاصی در شهرها اتفاق می افتد و نشان دهنده نارضایتی های اجتماعی و عمدتا اقتصادی است. این شورش ها همچنین،فاقد برنامه،سازماندهی،رهبریو انسجام کافیهستند و البته با اعتصابات کارگری و اعتراض ها تفاوت دارند. برایاعتراض ها و اعتصابات کارگری که به صورت عادی اتفاق می افتد، ممکن است از قبل برنامه ریزی شده باشد، مانند اعتراضاتی که در کشور نسبت به موسسات مالی-اعتباری انجام گرفت. افرادی که در این مقوله ذی نفع بودند، ازمدت ها قبل موضوع را پیگیری کرده و سازماندهی شده بودند و در نهایت، به صورت مسالمت آمیز نیز اعتراض خود را اعلام کردند. در واقع، یک نوع اعتراض مسالمت آمیز اما وابسته به تهدید اقتصادی بود که برای یک قشر اجتماعی پیش آمد.
مفهوم دیگر جنبش اجتماعی است کهدر جهان دموکراتیک معاصر، غلبه و اهمیت دارد و حتی به رسمیت شناخته شده است.جنبش های اجتماعی، مسالمت آمیز و غیرخشن هستند، بخش زیادی از آنها از طریق سازمان های غیردولتی سازمان می یابند و به نوعی با جامعه مدنی، حوزه عمومی، رسانه ها، ارتباطات، شبکه های ارتباطی و امثال آنها مرتبط می شوند. بنابراین، شاید اصلی ترین کانال تغییر و دگرگونی در جامعه معاصر همین جنبش های اجتماعیباشند که متشکل از روشنفکران و نخبگان فرهنگی و اجتماعی، طبقه متوسط فرهنگی، دانشجویان، زنان، طرفداران صلح، طرفداران محیط زیست و مانند آنها هستند و به شیوه خاص خود با رویارویی با سیاست های دولت می پردازند،سیاست های جایگزینی را مطرح می کنند و در مواقع خاصی کمپین های خاصی را راه اندازی می کنند. در واقع، بیشتر کنشگران و فعالان اجتماعی هستند که گاه در مقاطع انتخاباتی به عنوان کنشگران سیاسی نیز متبلور می شوند، فعالیت می کنند و تاثیرگذاری اجتماعی انجام می دهند.
پدیده دیگر، انقلاب است که ممکن است ریشه یا مبنای آن از شورش های شهری و خیزش های خیابانی سازماندهی نشده آغاز شود. این پدیدهدر یک مقطع طولانی به تدریج سازمان مناسب خود را پیدا می کند و با انقلاب نئوکلاسیک متفاوت است که شاید دهه ها برای تحقق آن کار می کردند و معمولا از طرف یک حزب انقلابی یک سازمان سیاسی که به طور مثال، خواهان دگرگونی رژیمبود، شکل پیدا می کرد و جنبه سازماندهی داشت. چنین شکلی از انقلاب کلاسیک شاید بیشتر در فضای جنگ سرد بین بلوک شرق و غرب و قبل از فروپاشی به طور روشن اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت که مبتنی بر فعالیت کنشگران پیشگام بود و در یک حزب انقلابی سازماندهی شده بود. اما به جز آن، گاهممکن است شورش های شهری و حرکت های پیش بینی نشده و بعضا خودجوش، به تدریج، گسترش یابند، با یکدیگر پیوند پیدا کنند، حرکت های متعدد و در میان آنها رهبری، برنامه و ایدئولوژی شکل پیدا کنند و بعد تبدیل به یک انقلاب شوند.
* به نظر شما اتفاقات اخیرا در ایران اتفاق افتاد اصلا ذیل این مفاهیم قرار می گیرد یا باید این اعتراضات را به شکلی دیگر تحلیل کرد؟
خیر، به نظر می رسد در تحولات اخیر دو اتفاق مختلف با یکدیگر پیوند پیدا کرد که یکی از آنها خارج از مفاهیمی بود که من به آنها پرداختم. آن هم، تلاشی بود که طی آن، بخشی از سیستم بر علیه بخش دیگری از سیستم سازمان یافت و دست به حرکتی زد که شاید چنین پیامدهایی را برای آن پیش بینی نمی کرد. اما در مراحل بعد، این حرکت که از سوی آنها بابرنامه ریزی آغاز شده بود با یک سری از شورش های شهری نیز پیوند خورد. بنابراین، آنچه که اتفاق افتاد، برایندی بین سازمان یافتگی و بی سازمانیبود.
* منظورتان از برآیندی بین سازمان یافتگی و بی سازمانی چیست؟
منظور سازمان یافتگی اولیه ای است که جزو مشکلات ماست. ما در جامعه خود گروهی را داریم که صاحب قدرت نیز هستند اما به نوعی از صندوق رای ناامید شده اند. یعنی در دوره های مختلفی که خود را در معرض آرای مردم قرار دادند، خیلی موفق نشدند. این را شاید ما به صورت پی در پی از سال 76 دیده ایم و می بینیم که مردم معمولا به جناحی رای می دهند که به عنوان یک جناح تحول خواه اجتماعی شناخته می شود و حداقل به طور نظری، ایده هایی را برای تغییر و تحول نه تنها در زمینه اقتصادی بلکه در حوزه های سیاسی و فرهنگی نیزارائه می کند.
در مقابل، جناح اصولگراست که لایه های مختلفی دارد. قصد ندارم بگویم همه لایه های آن شبیه یکدیگر هستند زیرا برخی لایه های آن مدنی تر هستند، نسبت بهتری با صندوق رای برقرار می کنند، انتخابات را جدی تر می گیرند و در مقابل نتیجه ای که از صندوق بیرون می آید تمکین بیشتری دارند. اما بخشی از این جناح که در سال 92 و 96 متقبل شکست شد، احساس می کند که تا زمانی که صندوق رای وجود دارد خیلی نمی تواند موفق باشد. در این مدت نیز برنامه های دولت پیش رفت و خیلی از مشکلات اقتصادی کنترل شد اما چیزی که وجود داشت تورمی بود که کم و بیش باعثنارضایتی جامعهمی شد. رقیب نیز سعی کرد از این قضیه استفاده کند و یک نوع اعتراض اقتصادی را علیه دولت سامان دهد و بیش از این هم نمی خواست جلو برود. بیشتر قصد داشت دولت را گوشمالی دهد و بگوید که برجام آن گونه که باید و شاید نتوانست در زندگی مردم تاثیر بگذارد و دولت روحانی نیز موفق نبوده است. می خواست تا حدی دولت را به چالش بکشد و حتی اگر شد و جریان همراهی کرد دولتروحانی را به نحوی کنار گذاشته و یا حذف کندتا دولتیجدیدیا یک نیروی سیاسی دیگر روی کار بیاید که نسبت بیشتری با این بخش از اصولگراها دارد.
به همین دلیل است که اعتراضاتی شروع شد. حتی در روزهای اول صدا و سیما آن را اعتراضات بر حق مردم علیه مشکلات اقتصادی اعلام می کرد و بر این گمان بود که می توان این اعتراضات اقتصادی را به صورت بهداشتی شده از سایر مشکلات و خواسته های مردم، از خواسته های مدنی، خواسته های سیاسی، خواسته های مربوط به حقوق شهروندی و آزادی های اجتماعی جدا کرد تا بخشی از مردم راه بیفتند و بگویند گرانی وجود دارد، دولت باید گشایش اقتصادی ایجاد کند، وضعیت بیکاری باید بهبود یابد، کالاها نباید افزایش قیمت داشته باشند و مواردی مثل این ودر ذهن خود گمان می کردند که واقعا می توان چنین تفکیکی را در جامعه انجام داد. در حالی که از نظر مردم چنین تفکیکی به این روشنی وجود ندارد و مشکلات اقتصادی بلافاصله به مقولاتی مثل فساد، سیاست و مسائل حقوق شهروندی گره می خورد و بنابراین، تفکیک ناپذیر است.
* این اتفاقات فارغ از رویکرد جناح های سیاسی، تا چه اندازه در جامعه ریشه داشت؟
ببینید، اینحرکت که قرار بود گوشمالی علیه دولت باشددر جامعه نیز ریشه هایی واقعی داشت زیرا جامعههم دارای نارضایتی هایی بود. در عین حال، این تفکیک بین مشکلات اقتصادی و سیاسی به نحوی به شکست انجامید و در شهرهای مختلف حتی در خود مشهد که به نوعی شروع کننده این جریان بود شعارهایی سر برآورد که غیرقابل کنترل بود و این قضیه به صورت اپیدمی پیش رفت. گرچه در نهایت، جنبه اقتصادی خود را نیز کم و بیش داشت، به دلیل اینکه عمده اعتراضات در شهرهایی صورت می گرفت که فاقد یک سنت مبارزه مدنی سیاسی مبتنی بر الگوی جنبش اجتماعی بودند. به طور مثال، در صد شهر این اتفاقات افتاد، شهرهایی که عمدتا دور افتاده بودند اما یک مساله در این شهرها وجود داشت و آن هم مساله بیکاری بود. در برخی از این شهرها آمار بیکاری به40 درصد می رسید. برخی از این شهرها نزدیک به مراکز صنعتی بودند و کارخانجاتی در آنها وجود داشت که قادر به اداره خود نبودند، عمدتا حالت ورشکسته داشتند وکارکنان نیز که از مردم عادی شهر بودند، ماه ها بود که حقوق خود را دریافت نکرده بودند. در واقع، ماجرا تا آخر، نوعی جنبه اقتصادی داشت و البته مبتنی بر نوعی بی تجربگی سیاسی نیز بود؛ هم برای
مردم و هم برای نیروهای امنیتی-انتظامی آن شهرها. به همین دلیل است که می بینید یک اعتراض معمولی در یک شهر کوچک احتمالا به کشته شدن ده نفر می انجامد.
* درباره این بی تجربگی سیاسی و تبعات آن توضیح بفرمایید.
این اتفاقات نشان داد که نه مردم در این شهرهای کوچک تجربه اعتراض دارند تا بدانند که چگونه باید اعتراض خود را با کمترین هزینه پیش ببرند و نه نیروهای امنیتی تجربه لازم را دارند، به همین دلیل، به سرعت وحشت زده می شوند و دست به واکنش هایی عجولانه با تبعات منفی می زنند. بنابراین دراینجا یکی دیگر از مشکلاتی که با آن مواجه هستیم این است که وقتی سیستم ما این اعتراضات و نارضایتی ها را تحلیل می کند معمولا با یک دیدگاه -در اصطلاح جامعه شناسی- کنشگرایانهیا توطئه گرایانه عمل می کند. یعنی تصور می کنند افرادی بوده اند، برنامه ریزی کرده اند و این مشکل را به وجود آورده اند. بنابراین، باید شناسایی و مجازات شوند تا مشکل برطرف شود. یعنی عمدتا در این سطح قضیه را می بینند.
* چرا این تصور به وجود می آید و چرا در این گونه مواقع به جای توجه به مطالبات مردم به دنبال توطئه گران داخلی و خارجی می گردیم؟
ببینید خب ساده ترین راه همین است. زمانی که شما می گویید شورش شده باید دید چه کسانی شورش کرده اند؟ آیا خودشان این کار را کرده اند یا گروه های دیگری بوده اند که آنها را تحریک کرده اند. این یک رویکرد کنشگرایانه است که نمی تواند مساله ای را حل کند جز اینکه مجموعه ای از پیش داوری های ایدئولوژیک را بازتولید و ارضا می کند که بر اساس آن، کسی که نگاه ایدئولوژیک نسبت به قضیه دارد احساس رضایت پیدا می کند زیرا در این میان، دشمن شناسایی شده و باید با او برخورد شود و افراد خطاکار نیز مجازات شوند.
* با این تفاسیر، بهترین رویکرد برای مواجهه با اعتراضات و پاسخگویی به مطالبات جامعه چیست؟
ببینید، در مقابل رویکرد کنش گرا، رویکرد ساختارگرا قرار دارد که معتقد است بسیاری از این رفتارهادارای دلایل و عوامل ساختاری است ودر صورتی که این عوامل شناسایی شود و بتوانیم در جهت درمان آن اقدام کنیم، این مشکلات حل خواهد شد. در واقع، هر یک از این حرکت ها علامت هشداری است که به شکل های مختلف به ما پیام می دهد که در جایی از کار اشکالاتی وجود دارد که باید مرتفع شود. به طور مثال، از طریق فعالان سیاسی، کنشگران اجتماعی، روشنفکران، هنرمندان، نویسندگان، رسانه ها ومردم عادی در صحبت های روزانه شان، به طور دائم این پالس ها داده می شود که کجاها اشکال وجود دارد و انتظار می رود که سیستم به این اشکالات توجه کند و آنها را برطرف کند.سطح دیگر آن، این است که مردم با داد زدن در خیابان این اشکالات را به رخ می کشند و مطرح می کنند. بنابراین، اگر بخواهیم بدانیم که ریشه این اعتراضات چیست و اگر که قرار است که چیزی را درمان کنیم، باید به آن شرایط ساختاری توجه کنیم.
* آقای دکتر، عمده ترین تفاوت نگاه کنشگرانه و ساختاری در چیست؟
با نگاه ساختاری می توان مسائل را درمان کرد اما با نگاه کنشگرانه می توان مسائل را سرکوب کرد و بعد به تعویق انداخته و دوره های سرکوب دیگری را در سال های بعد داشت. زیرا عوامل و مشکلات ساختاری سر جای خود مانده و تغییر در آن ایجاد نشده است.
ببینید، تمام سیستم های سیاسی دنیا دارای دوگانگی و چندگانگی هستند کهیکی از الزامات سیاست است. یعنی جایی که کنشگران مختلف قدرت قرار دارند و قدرت های مختلف را می خواهند اعمال کنند و با یکدیگر تعارض دارند. این سیاست اساسا به یک معنا عبارت است از قلمرو تعارض ها. ما از تنوع ها شروع می کنیم تا به تعارض ها برسیم. همه نظام های دموکراتیک جهانی و همه نظام های پویای سیاسی-اجتماعی از این تنوع و تعارض برخوردار هستند اما در کنار این تعارض ها یک قلمروی نهادین را نیز شکل داده اند که آن قلمرو نهادین به یک نحو حالا دیگر حوزه توافق اینهاست وقواعد بازی را تدوین و تنظیم می کند، مثل توافقی که می توانند بر سر امنیت ملی یا بر سر دربرگیرندگی سیاسی همه جناح هایی که درگیر قدرت هستند یا بر اصل انتخابات، اهمیت آن و اهمیت صندوق داشته باشند. همچنین نهادهایی می تواند شکل بگیرد که کار آنها مدیریت تنش و ایجاد گفت و گو بین گروه های متعارض است. بنابراین، می بینید که ما در یک سیاست درست دو عرصه داریم. یک عرصه تعارض و یکی عرضه همگرایی و توافق که هر دوی اینها هم باید جدی باشد. یعنی این گونه نیست که قلمرو همگرایی بگوید ما باهم تعارضی نداریم و
وحدت کامل داریم. می گوید ما قدرت های مختلف هستیم، منافع مختلف و دیدگاه های مختلف داریم و سیاست هاو آرمان های مختلفی را نیز پیگیری می کنیم اما به خاطر اینکه سامانه سیاسی ما تبدیل به یک جنگل نشود که قدرتمندتر،بقیه را سرکوب کند و از بین ببرد، یک سامانه توافق را نیز شکل می دهیم که وظیفه همه ماست آن را تقویت کرده و از آن حمایت کنیم.اینجا یک مبارزه سیاسی نیز درمی گیرد و جا به جایی قدرت اتفاق می افتد. یعنی هر قدرتی که می آید تا وقتی که رای مردم را داردبه تمامه بر اوضاع مسلط است و بعد در یک انتخابات دیگر رای مردم را از دست می دهد، قدرت دیگری می آید که او کشور را اداره می کند.
* این دو عرصه در سیاست ایران چه جایگاهی دارند و آیا چنین توافقی بین قدرت های مختلف ایجاد شده است یا خیر؟
در ایران متاسفانه به دو دلیل، گفت و گوی بین جناح های سیاسی از بین رفته و این وسط به جای گفت و گو یک شکاف ها و گسست هایی گاه تا حد از پشت خنجر زدن یک جناح به جناح دیگر دیده می شود. یکی، به دلیل ناامیدی از صندوق رای استبرای بخشی از قدرت و یکی هم به این دلیل کهگمان می کنند گفت و گوها این وسط مفید نیست و نمی تواند چیزی را پیش ببرد.
* این عدم توافق را چگونه می توان در ارتباط با تحرکات اجتماعی و شورش های شهری در ایران تحلیل کرد؟
ببینید، بر مبنای یک نگاه ساختاری ما در ایران شکاف های درون قدرت داریم و این شکاف های درون قدرت در دوره های مختلفی حتی موجب شورش های شهری و اعتراض های خشونت آمیز خواهد شد و خشونت هایی را به دنبال خواهد آورد که در برخی مواقع، این خشونت ها سازمان دهی شده از سوی بخشی از جناح های قدرت خواهد بود؛ مثل قتل های زنجیره ای، مثل احتمال حضور نیروهای ضد دولت در تظاهرات مشهد که باز به شکاف درون قدرت برمی گردد و مثل برخی از ترورهایی که انجام شده و مصداق خشونت است. مواردی مثل این می تواند از این شکاف های درون قدرت بربخیزد و تا زمانی که سیستم نتواند به نحوی این مشکل را درمان کند باید به طور ادواری شاهد اتفاقات زیادی باشد و یکی از آنها هم همان شورش های مردمی است.
* چرا شکاف های درون قدرت ممکن است به اعتراضات مردمی بیانجامد؟
زیرا شکاف های درون قدرت همراه با یک نوع الگوهای اقتصادی هم هست، یعنی هر یک از اینها یک سبک اقتصادی را می خواهند پیش ببرند. در جامعه مدرن معاصر، آنچه که باید اقتصاد را پیش ببرد برنامه های مدونی است که مبتنی بر قوانین عمومی کشور توسط مجلس تدوین می شود. در اینجا بحث برنامه و بودجه و برنامه های توسعه است، نقشی است که سازمان های برنامه ریزی دولتی دارند و اینها برنامه هایی ارائه می کنند که اقتصاد کشور را به پیش می برد، بعد ارزیابی می شود و کسی نمی تواند از حدود آن برنامه اقتصادی که نوشته شده و قرار است اجرا شود، تجاوز کند. اما شما می بینید که همزمان با شکاف های قدرت، در کشور، نظام ها و الگوهای اقتصادی مختلف شکل پیدا می کند که اینها به دلیل نسبتی که با قدرت دارند گاهی حتی موثرتر از برنامه های دولت مستقر، برنامه های خود را پیش می برند و کاملا نیز تاثیرگذار و نتیجه بخش است. اگر بخواهیم به نمونه های آن بپردازیم، تشکیل انبوه موسسات مالی-اعتباری و صندوق های موسوم به قرض الحسنه را می توانیم مثال بزنیم که توسط بخش ها یا جناح هایی از قدرت که می توانستند به راحتی از ضوابط بانک مرکزی تخطی کنندحمایت شدند و توانستند حجم
عظیمی از نقدینگی و سرمایه مردم را درون خود جمع آوری کنند، در نهایت نیز پدیده ورشکستگی این موسسات ایجاد شد. اما بالاخره یک حجم عظیم گردش مالی در بخشی از اقتصاد کشور ایجاد شد که می توان نام آن را اقتصاد حاشیه ای گذاشت، اقتصادی که علیه اقتصاد رسمی کار می کرد. در حال حاضر، یک چنین بخش غیررسمی¬ایبه طور گسترده تر در کشور فعالیت می کند و مالیات نمی دهد، بانک ها و موسسات مالی¬ای که به یک معنا باید مجری سیاست های پولی و بانکی بانک مرکزی باشند کاملا در جهتی عمل می کنند کهعوارض اقتصادی وسیعی را ایجاد می کند و یکی از پیامدهای آن تورم است و بعد، این وسط دولت مستقرباید پاسخگو باشد که چرا تورم افزایش پیدا کرده است. بنابراین، در عرض سال های اخیر شاهد این هستیم که منابع دولت مستقر،منابع قدرت، منابع تصمیم گیری، منابع مالی و حتی تسلط او بر بودجه کشور فارغ از اینکه چه کسی در راس آن باشد،به طور تدریجی در حال کاهش یافتن است و همین موضوع در نهایت، به نوعی به بی دولتی می انجامد.
* در این میان، اگر سیستم بخواهد به صورت منسجم حرکت کند، به چه اقتضائاتی نیازمند است؟
اگر سیستم بخواهد به صورت منسجم حرکت کند باید یک قلمرو دولت وجود داشته باشد، قلمرو دیگر نیز قلمرو حاکمیت است. قلمرو حاکمیت اتفاقا باید قلمرویی باشد که همان طور که گفتم توافق عمومی را در جامعه ایجاد کند و متشکل از نهادهایی باشد که بتوانند همگرایی اجتماعی را افزایش دهند. بقیه آن نیز باید دولت باشد با منابع عظیم، منسجم و یکدست اقتصادی و سیاسی که تحت نظارت مجلس و مردم است.در یک چنین صورتی به اصطلاح یک سامان سیاسی پیدا میشود که در مقابل مردم پاسخگوست و مردم نیز به شیوهی مدنی با این دولت برخورد میکنند.اما به جای این، ما شاهد هستیم که روزبهروز این دولت دارد کوچکتر، ضعیفتر، کمرمقتر، بیقدرتتر و بیپولتر میشود، بهطوریکه با نفوذ بخشی از نیروهای قدرت در دولت، در آینده با مشکلات دیگری مثل ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی نیز مواجه خواهیم بود. در حال حاضر، نهتنها موسسات اعتباری دچار ورشکستگی شدند بلکه احتمال ورشکستگی بانکها نیز وجود داردو حتی نسبت به صندوقهای بازنشستگی نیز توسط مسوولین ردهی بالا هشدارداده شده است.به دلیل اینکه دولت به همه اینها بدهکار است و از آنها اختلاسهای کلان صورت گرفته و منابع
مالیشان درست هدایت و مدیریت نشده است. بنابراین، معلوم نیست فروپاشی اینها که یک فروپاشی اقتصادی بهصورت گسترده خواهد بود،در آینده چه وضعیتی را برای دولتها ایجاد کند. یعنی شما دولتی خواهید داشت که نه قدرت تصمیمگیری دارد، نه قدرت چانهزنی دارد و نه توسط سایر نهادهای قدرت به رسمیت شناخته میشود و فاقد منابع مالی هم است. چنین دولتی چگونه میخواهد کشور را اداره کند؟ از طرف دیگر، یک فرادولت در حال رشد است. فرادولتی که منابع مالی را به خودش اختصاص میدهد ولی در مقابل مردم و مجلس پاسخگو نیست. اگر هم مردم به آنها بگویند اوضاع اقتصادی خراب است، میگویند این وظیفه دولت است که برای مردم ایجاد اشتغال کند، صنایع را راه اندازی کند و تولید را گسترش بدهد.
* تاثیرگذاری این فرادولت را در عرصه سیاسی و اقتصادی کشور چگونه می توان تحلیل کرد؟
در حال حاضر، آن فرادولت است که تاثیرگذاری میکند و تاثیرگذاریاش هم روزبهروز جنبههای سیاسی و جنبههای اقتصادی وسیعتری پیدا میکند. دولت رسمی نیز در حال تبدیل شدن به دولتی روی کاغذ است. البته در مقاطع انتخاباتی امید بخشی از جامعه را برمیانگیزد تا حضور پیدا کنند و به طور مثال، به شخصیت سیاسی موردنظر خودشان بهعنوان رئیس دولت رای بدهند اما بعد از گذشت چند ماه همین بخش هم ناامید می شوند چرا که آن دولت نیزچون ابزارهای لازم را ندارد، نمی تواند کاری از پیش ببرد.این باعث میشود مردم دچار ناامیدی بشوند و اعتماد سیاسیشان بهتدریج کاهش پیدا بکند.
* این کاهش اعتماد سیاسی جامعه چگونه و طی چه فرایندهایی خود را نشان می دهد؟
به تدریج، اعتماد سیاسی اعتماد سیاسی به صندوق رای کاهش پیدا می کند و وقتی مردم به صندوق بیاعتماد میشوند فکر میکنند باید از ابزارهای دیگری استفاده کنند. گاهی اوقات کاملا بیتفاوت و غیرسیاسی میشوند و در این شرایط، سعی میکنند از این نمد کلاهیهم برای خود بدوزند. بنابراین، به یک عضو فاسد جامعه تبدیل میشوند که از هر ابزار، وسیله و امکانی استفاده میکنند بهخاطر اینکه فقط به زندگی شخصی خویش سامان دهند. یک راه دیگر هم وجود دارد این که اگر بخواهند سیاسی عمل کنند، اعتراض کنند. این اعتراض نیز شکلهای مختلفی به خود میگیرد که عمدتا خشونتآمیز خواهد بود به این دلیل که دیگر نسبت به صندوق و جامعهی مدنی اعتمادی وجود ندارد.حتی ممکن است در چنین شرایطی یک احساس ناامنیِ وجودی و احساس بیپناهی به آدمها دست بدهد چرا که بالاخره دولت در معنای جدید خود یک پناهگاه هم برای مردم هست؛ بنابراین وقتی به دولت اعتماد میکنند، با دولت در تعامل هستند و خود، آن را انتخاب میکنند، حتی آنجایی هم که به دولت اعتراض میکنند به نوعی احساس امنیت میکنند. بنابراین، اگر مردم احساسکنند که دولت فروپاشیده، دچار بی اعتمادی سیاسی می شوند.البته ممکن
است دولت بهطور رسمی، تکنولوژیک و ابزاری وجود داشته باشد اما بهطور معنوی و به شکل معنایی در اذهان مردم فروبپاشد.در چنین حالتی یک ناامنی و احساس بیپناهی آدمها را فرا میگیرد که همین امر میتواند برای نهضتهای توتالیتر و جنبشهای خشونتآمیز زمینهسازی کند زیرا گروههای اجتماعی احساس میکنند باید جذب یک محور بشوند و در نتیجه، یک نوع آسیبپذیری اجتماعی ایجاد میشود.
در اعتراضات اخیر نیز شاهد بودیم که بسیاری از مردم درباره ازبینرفتن خیلی چیزها صحبت می کنند. سپس، گویا بخش بزرگی از جامعهحساسیت خود را از دست داده است، یک چیزهایی در حال از بین رفتن است. حتی دیدیم که برخی از آنها یک فاجعه را پیش روی خود ترسیم میکنند که گویا این فاجعه در حال رخ دادن است و گاهی با کمال خونسردی و حتی عادیبودگی درباره آنصحبت می کردند.از نظر روانشناختی ممکن است شرایط آمادگی برای فاجعه و فاجعهپذیری (نه فقط مواجههی با فاجعه؛ بلکه پذیرش فاجعه) و عادی دانستن آن اتفاق بیفتد. اینها شرایطی است که باید درباره آنها فکر کنیم؛ یعنی باید ببینیم که چرا روح اجتماعی ما چرا بیتبوتاب شده است و چگونه میشود به این روح سامانی داد؟!ایجاد کردن این آرامش نیزنمودها و مولفههای مختلفی دارد. این آرامش باید همراه با امید، فعالیت، اعتماد، تلاش برای ایجاد پیوند بین آدمها و تلاش برای ساخت معانی مشترک در جامعه باشد تا معلوم میشود که یک جامعه پویاهستیم؛ جامعهای که نهفقط وجود دارد بلکه امیدوارانه زندگی می کند و با پویایی و استمرار همراه است و برای تولید امید نسبت به آینده ظرفیت دارد. نسل جوان ما باید بتواند با
امید کامل، زندگی را تولید و بازتولید بکند. منظور از زندگی فقط زندگی فردی، شخصی و روحی هر کسینیست؛ بلکه زندگی اجتماعی باید در خانواده، در گروههای دوستی و در شهرها نیز بازتولید بشود. حتی در ارتباطات بین مردم و قدرت و مردم و دولت نیز باید زندگی سیاسی غنی شده و سرمایهی سیاسی افزایش پیدا کند. اما روندهای موجود در جامعه ما در مجموع، چیز دیگری را نشان میدهد.
*بعد از اعتراضات اعلام شد اکثر کسانی که بازداشت شدند زیر 25 سال داشتند، در حالی که این افرادشاید هنوزخیلی وارد کنش اجتماعی نشده و تجربهی زندگی اجتماعی را به آن معنا نداشته اند. تحلیل شما از این موضوع چیست؟
زمانی که بحث تجمع دانشآموزان در مجتمع کوروش درگرفته بود؛ مطلبی تحتعنوان «فوران نوجوانی» نوشته و گفتم که سن بلوغ فرهنگی در ایران به 13 سال کاهش پیدا کرده است در حالی که سن بلوغ اجتماعی بالا رفته و تا 35 سالگی هم رسیده است؛ بهطوریکه افرادی که 30 سال سن دارند هنوز نه شغلی دارند، نه ازدواج کرده اند و نه خانوادهای را اداره میکنند. در واقع، مصرفکنندهای هستند که هنوز در حال آموزشدیدن هستند یا تازه می خواهند زمینههای کار آیندهشان را فراهم کنند. در آنجا عرض کردم که بچهها از 13 سالگی به بعد به نحوی -نمیخواهم بگویم کنترلناپذیر ولی- برای خودشان یک سهم اجتماعی قائل هستند؛ میخواهند مشارکت داشته باشند، حرفشان شنیده شوند و برای آینده خود برنامهریزی کنند. بنابراین، اینکه ما آنها را به درون خانههایشان برانیم مشکلی را حل نخواهد کرد زیرا به نحو دیگری از درون خانه ها سر بر خواهند آورد و سهم خود را از اجتماع خواهند خواست. ما با یک چنین پدیدهای مواجه هستیم؛ اتفاقا جوانهای 13 تا 25 ساله در حال ارزیابی آیندههستند. زمانی من در یک نشست، بحثی را مطرح کردم تحت این عنوان که روشنفکران آینده را میسازند، اما فردی در
آنجا حضور داشت که می گفت این نیروی جوانی است که آینده را ارزیابی میکند و میسازد.
به همین دلیل، طبیعی است که نیروی جوانی این وسط احساس کند امیدی نسبت به آینده ندارد. عمدهی کسانی هم که شما میبینید میل به خروج از کشور دارند در همین سن و سال هستند چون بهنظر من خروج از کشور هم یک نوع اعتراض است. درست است که خروج از کشور میتواند ابعاد اقتصادی نیز داشته باشد، در شرایط جهانی شدن حتی گفته میشود که بخشی از این مهاجرتها طبیعی است؛ ولی ناامیدی، در خود فرو رفتن، شورش یا خروج از کشور در شرایط ایران، طبیعی نیست. یعنی برای کسانی که احساس نارضایتی میکنند یا دچار در خود فرورفتگی و بیتفاوتی میشوند؛ این یک نوع اعتراض بهصورت شورش است. بیشتر کسانی کهدر شرایط کنونی از ایران میروند در همین سنوسال قرار دارند. درست است که خانوادههایی هم وجود داردند که همراه با فرزندانشان از کشور خارج میشوند، ولی حتی همان خانوادهها نیز تحتتاثیر فرزندان خود و تحتتاثیر همین نیروی جوانی هستند که احساس میکنند در این کشور خیلی پناهی ندارند.
اگر شما به پدیدههای اجتماعی یک مقدار سیستماتیکتر نگاه کنید، وقتی آمار خروج از کشور در حال بالا رفتن است باید احساس کنید که شورشی در حال رخ دادن است منتها این یک شکل از شورش است و به اصطلاح این اشکال اجتماعی و فرمهای اجتماعی به همدیگر تبدیل میشوند. امروز ممکن است بهصورت خروج از کشور باشد، فردا بهصورت اعتراض و پسفردا ممکن است بهصورت خودکشی باشد! همهی اینها یک نکته را نشان میدهد و آن این که جوان احساس میکند که در شرایط موجود نمیتواند مستقر شود و دچار یک نوع احساس سرگردانی و احساس پریشانی و ناامنی روانشناختی میشود؛ در نتیجه، معمولا سعی میکند در هر دوره این ناامنی روانشناختی را به شکلی بروز میدهد. درواقع ریشههایی هم که دارد به نگاهی که نسبت به آینده و به یک نسل میتواند داشته باشد، برمیگردد.
این جوانان در وهله اول، نسل آینده هستند و ثانیا دقیقترین ناظرین آینده هم هستند؛ یعنی کسانی که بر آینده نظارت میکنند و سعی میکنند ارزیابی کنند که چه تحولاتی در آینده رخ خواهد داد و عمدتا نیز ارزیابیهایشان از سایر گروههای اجتماعی درستتر است زیرا ارزیابیهای نسل سالمندتر مبتنیبر یک سری عادات، عاداتوارهها، محافظهکاریها و تعلقات ریشهدار است و نسل کودک (زیر سن 15 یا 13 سالگی) نیز هنوز نتوانسته است مفهومی از آینده را شکل بدهد. بنابراین، دوباره میرسیم به همین سن و سال که جوان دوره دبیرستان را طی کرده، وارد دانشگاه شده، دنبال کار میکرد، میل به تشکیل خانواده دارد و میل به مشارکت اجتماعی-سیاسی در او شدید است اما به این میل به هیچ شکلی پاسخ داده نمیشود. جوانهای ما به نوعی رها هستند؛ یعنی ما نتوانسته ایم صورتهای سازمانیافته ای از مشارکت اجتماعی را برای نسل جوان تعریف کنیم به گونه ای که قبولش داشته باشد و بتواند با آن ارتباط برقرار کند. بنابراین، جوان خودش است و یک سری گروه های دوستی و فضای مجازی¬ای که امروزه تا حدی ارتباطات را سطحیتر کرده است. از این رو آن حس مشارکت اجتماعی ارضاء نمیشود نه در سطح
شهری و نه در سطح ملی. در واقع، جوانان ما حس ملیت و تعلق شهری ندارند بلکه بیشتر سبک زندگی دارند. سبک زندگی نیز اغلب جنبهی فردگرایانه دارد و موجب ارضاء سطحی خود فرد می شود اما قادر به تامین مشارکت عمیق نیست. به همین دلیل است که جوانان بیشتر در این تجمعات مشارکت می کنند.
* در حال حاضر بهترین شکل تعامل با این جوانانی که طبق فرمایش شما به دنبال مشارکت اجتماعی هستند، چه میتواند باشد؟ و دولت چگونه باید با شرکت کنندگان در این تجمعات مواجهه داشته باشد؟
حاکمیت باید نوع نگاه خود را تغییر بدهد و از این نگاه که یک سری جوان دست به توطئه زده اند به نگاهی برسد که در آن اینکه شرایط سیستماتیک جامعه بخش عمده ای از جوانان را دچار عدم اعتماد و نارضایتی کرده که باید آن علل و عوامل دقیقا شناخته و با آنها برخورد شود. بهنظر می رسد خود سیستم و مسوولین تا حد زیادی مقصر این داستان هستند و نباید این وسط جوانانی که بالاخره دارای ایدههایی هستند و متناسب با شرایط اجتماعی نیز دست به رفتارهایی میزنند، مقصر قلمداد شوند. هر نوع برخورد با این جوانان بهویژه افراط در برخورد با آنها بهعنوان یک نوع اپیدمی اجتماعی، ناامیدی را در بین سایر جوانها گسترش خواهد داد. بنابراین، باید با یک نگاه متفاوت با این پدیده و با این افراد برخورد شود. این افراد مسلما از روی خوشی تحریک نشده اند. ما جامعهای را ایجاد کردیم که این جامعه ریسک دارد.
* ریسک داشتن جامعه به چه معناست؟
یعنی اصلا این جامعه مخاطرهآمیز است. فرض کنید که من اکنون به خیابان می روم و به دلیل ترافیک پرمخاطره، تصادف می کنم. شما نباید بگویید که فلانی برای به خیابان آمدن و تصادف کردن و بدتر کردن وضع ترافیک برنامهریزی کرده بود و بعد هم قصد داشت از دست پلیس فرار کند. نه! شما شرایطی را فراهم کرده اید که من نمیتوانم به درستی اتومبیل برانم و سالم به مقصد برسم. بنابراین، شما به جای تمرکز بر من، باید بررسی کنید که چگونه میتوان این شرایط مخاطره آمیز را در جامعه کاهش داد.
در حال حاضر، این اتفاقات دقیقا همان مخاطره ای است که برای جوان پیش آمده؛ دچار خطر شده و خود نیز برای آن برنامهریزی نکرده و چه بسا چنین اتفاقی خواسته او نبوده است. شما نباید فردی را که در معرض خطر قرار گرفته مجازات بکنید بلکه باید برای او شرایط امن زندگی را فراهم بکنید زیرا معقولتر است.
* در این شرایط، از دولت ها چه انتظاری می رود؟
از یک دولت انتظار میرود که شرایط امن زندگی را در جامعه فراهم کند. شما جامعهای را شکل داده اید که با انواع و اقسام مخاطرات از جمله با مخاطرهی ناآرامی¬ مستمر مواجه است و در دورههای مختلف خود را نشان میدهد و قربانیانی نیز در مناطق مختلف و شهرهای مختلف میگیرد. چگونه میتوان این شرایط پرمخاطره را آرام کرد و بهبود بخشید؟ به جای اینکه افراد را مقصر قلمداد کنید؛ به شرایط ساختاری توجه کرده و در جهت بهبود شرایط ساختاری اقدام کنید. در این صورت است که میتوانید مساله را بهصورت ریشهای حل کنید. در غیر این صورت، یک سیکل خشونت شکل پیدا میکند و با همهی عوارض خود به پیش میرود، عوارضی که پیش¬تر درباره آنها صحبت کردیم.
منبع: صدای پارسی
دیدگاه تان را بنویسید