ملکیان: دین نباید از قدرت سیاسی در افزایش نفوذ خود استفاده کند
مصطفی ملکیان با بیان اینکه اخلاق جهانی چیزی است که همه به آن پذیرایی و اقبال نشان دادند، بیان کرد: اگر دین بخواهد حضور فرهنگی داشته باشد، باید اخلاق جهانی را بپذیرد.
اعتمادآنلاین| مصطفی ملکیان در کنگره اخلاق درباره نسبت دین و اخلاق جهانی، گفت: اخلاق جهانی مجموعه اخلاق و قواعد جهانی است که همه انسانها فارغ از اختلافات فرهنگی، تمدنی و زمانی نسبت به این احکام و قواعد شهود درونی دارند. مجموعه احکام و قواعدی که شهود اخلاقی ما آدمیان موید این احکام و قواعد است.
او حضور فرهنگی دین را حضور در درون، ذهن و ضمیر آدمیان نه به معنای حضور در کتابها، کتابخانهها و کنفرانسها و مقالات دانست و توضیح داد: حضور فرهنگی به معنای حضور در درون آدمیان است؛ حضور در درون آدمیان، دین در باورهای آدمیان، در احساسات، عواطف آدمیان یا در خواستههای آدمیان. به گمانم اگر دین بخواهد حضور فرهنگی در دنیای امروز داشته باشد، واقعا و باطنا باید کسانی را در درون به لحاظ باورها، عواطف و هیجانات هدایت کند.
ملکیان با تاکید بر اینکه حضور فرهنگی دین مستلزم احراز سه شرط است بیان کرد: اولا دین باید با عقلانیت ناسازگاری نداشته باشد، نه به این معنا که همه آموزههای دینی خرد پذیر باشند بلکه در آموزههای دینی آموزه خرد ستیز وجود نداشته باشد؛ اگر در دینی یا مذهبی آموزه خرد ستیز باشد یعنی ناسازگاری هویدا با عقل داشته باشد، در این صورت اقبال برای حضور دین در درون آدمیان از دست رفته است بنابراین آموزههای دینی نباید خردستیز باشند، ممکن است بخشی از آنها خردپذیر باشند و بخشی از آنها خردپذیر نباشند و خرد گریز هستند، یعنی فوق خرد آدمیان هستند اما مخالفتی با خرد آدمیان ندارند.
این استاد اخلاق با تشریح شرط دوم برای حضور فرهنگی دین، اظهار کرد: شرط دوم هم موافقت دین با اخلاق جهانی است، دین برای اینکه حضور فرهنگی داشته باشد باید با اخلاق جهانی ناسازگاری نداشته باشد. شرط سوم این است که دین نباید با حقوق بشر ناسازگار باشد.
او با بیان اینکه مراد من از حقوق بشر فقط مواد مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر نیست، افزود: متن حقوق بشر مانند هر نوشته دیگری میتواند اصلاح شود، می تواند در مورد آنها بیش و کم صورت بگیرد. چون این اعلامیه در طول دو سال تدوین شده و به تصویب رسیده است، طبعا میتواند دستخوش خطاهایی شود یعنی دو مفهوم که انسانها به صرف انسان بودنشان مشروط به هیچ قید و شرط دیگری غیر از انسان بودن نشوند، حقوق لایتخلف دارند.
این نویسنده و پژوهشگر در خصوص ویژگیهای فراتر از اختیار انسان، تصریح کرد: چیزی در تو باشد و بدون علم و اراده در تو پدید آمده باشد، نه میتواند برای تو وجه امتیازی نسبت به من داشته باشد و نه میتواند تو را نسبت به من محروم کند. اگر چیزی در درون من وجود داشته باشد که بدون علم و اراده خود ما در ما پدید آمده و از مواهب خداوند است، این چیز نه میتواند مزیتی محسوب شود و نه میتواند در من محرومیتی نسبت به تو ایجاد کند.
ملکیان اظهار کرد: مفهوم حقوق بشر یعنی اینکه اولا انسانها بدون هیچ قید و شرطی، فقط از این جهت که انسان هستند بدون اینکه زن و مرد، فقیر و غنی یا متدین و بی دین باشند، باید حقوق لایتخلفی داشته باشند. بنابراین دین برای حضور فرهنگی باید با این سه شرط موافقت با عقلانیت، موافقت با اخلاق جهانی و موافقت با حقوق بشر باشد و اگر یکی از این سه شرط مفقود شود دیگر دین تاثیر فرهنگی نخواهد داشت، در بیرون جلوههایی از شعائر دینی می بینید اما در درون نمود واقعی نخواهد داشت.
این استاد اخلاق، با تمرکز بر اخلاق جهانی توضیح داد: اخلاق جهانی سه تفسیر بزرگ دارد، اما در این فاصله نمیتوانم به خوبی به این مساله بپردازم. اخلاق جهانی گاهی یعنی اخلاقی که به اقتضای یک استدلال عقلی خدشه ناپذیر انسانها می توانند احکام و قواعد را استنتاج کنند. اصل یا اصول خدشه ناپذیری است که با ابتنای بر این اصول خدشه ناپذیر عقلانی میشود یک سلسله قواعد و احکام اخلاقی استخراج و استنباط کرد و مجموعه این احکام و قواعد را اخلاق جهانی می گویند.
وی در خصوص تفسیر دوم از اخلاق جهانی، بیان کرد: اخلاق جهانی مجموعه اخلاق و قواعد جهانی است که همه انسانها فارغ از اختلافات فرهنگی، تمدنی و زمانی همه نسبت به این احکام و قواعد شهود درونی دارند. مجموعه احکام و قواعدی که شهود اخلاقی ما آدمیان موید این احکام و قواعد است.
ملکیان درباره تفسیر سوم اخلاق جهانی اضافه کرد: اخلاق جهانی یعنی فصل مشترک همه مکتبها، نظامها و نظریههای اخلاقی است یعنی در جهان در طول تاریخ مکتبهای اخلاقی پدید آمدند که در دل این سه مکتب بزرگ، بی نهایت نظام اخلاقی به وجود آمدند و در دل این نظامهای اخلاقی بی نهایت نظریه اخلاقی پدید آمدند. حالا در همه این مکتبها، نظامها و نظریههای اخلاقی در یک سلسله احکام و قواعد همه شریک هستند و همه با هم اتفاق نظر دارند، پس مخرج مشترک همه این موارد را اخلاق جهانی میگوییم.
مصطفی ملکیان در ادامه سخنانش در کنگره بینالمللی اخلاق با طرح این سوال که آیا دین میتواند اخلاق جهانی را بپذیرد؟ بیان کرد: معتقدم اگر دین بخواهد حضور فرهنگی داشته باشد، باید اخلاق جهانی را بپذیرد و اگر بخواهد اخلاق جهانی را بپذیرد باید چهار شرط در اینجا محقق شود، پس اگر این شروط را پذیرفت اخلاق جهانی مقبول دین واقع میشود.
این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: اول اینکه ما باید در دین بین احکام اخلاقی، احکام حقوقی، مناسکی و احکام به مقتضای آداب و رسوم، زیبایی شناسی و مصلحت اندیشیهای موقت دینی تفکیک قائل شویم. دین شش نوع باید و نباید دارد فقط یکی از آنهاست که برای آن اعتبار مطلق قائل شویم و میتوانیم اخلاق جهانی را بپذیریم. در دین احکام و قواعد اخلاقی، احکام حقوقی و شعائری هم ذکر شده است پس احکامی در دین آمده است که در آن عرف و عادات اجتماعی روزهای اول پیدایش دین است. باز هم احکام و قواعدی آمده است که به زیبایی شناسی قوم و قبیلهای که دین در آن قوم و قبیله ظهور کرده، مربوط میشود.
ملکیان با اشاره به ثبات اخلاق، تاکید کرد: اگر دین بخواهد اخلاق جهانی را بپذیرد باید این پنج قسمت دیگر را وارد اخلاق نکند و مرز بین اخلاق با حقوق خودش و مناسک خودش و با مصلحت اندیشیهای موقت بنیان گذار خودش مرز اخلاق خودش را با پنجتای دیگر جدا کند، اگر بخواهد برای این پنج قسمت، همان اصالت را قائل شود که برای اخلاق قائل است، دیگر نمیتواند اخلاق جهانی را بپذیرد، چون همه در معرض تغییر و دگرگونی هستند و تنها اخلاق است که ثبات دارد اگر بخواهیم برای این پنج مورد دیگر ثباتی قائل شویم و نخواهیم به هیچ قیمت دست برداریم، نمیتوانیم اخلاق جهانی را بپذیریم.
او درباره شرط دوم پذیرش اخلاق جهانی توسط دین، افزود: شرط دوم این است که در درون دین و در متون مقدس دینی و مذهبی اگر تعارضها، تناقضها و تضادهایی وجود دارد این تعارضها، تناقضها و تضادها سه نوع ناسازگاری هستند بنابراین باید این ناسازگاریها را رفع و رجوع کرد. به طور خردپذیرانهای ناسازگاریهای درون متون مقدس را رفع کرد چون اگر این ناسازگاری از مقوله تعارض، تناقض و تضادها باشند تا رفع نشوند آن وقت گویی یک تکه از این اخلاق جهانی را پذیرفته اما مصون نیست که یک تکه دیگری از این اخلاق جهانی را نفی کند. اگر این موارد رفع نشوند انگار اخلاق خود دین دستخوش نوعی ناسازگاری درونی است؛ این ناسازگاری درونی هم هر نظام اخلاقی مانند اخلاق جهانی را از بین میبرد.
این استاد اخلاق، شرط سوم را جدایی دین از قدرت سیاسی دانست و گفت: برای اینکه دین نفوذ داشته باشد نباید از قدرت سیاسی در افزایش نفوذ خود استفاده کند؛ به این دلیل که وقتی دین با قدرت سیاسی پیوند میخورد با چیزی جز استبداد پیوند میخورد. اگر دین با قدرت سیاسی پیوند خورد آن وقت نمیخواهد فقط با نیروی استبدادگر نفوذ کند بلکه میخواهد از خشونت و فریبکاری هم استفاده کند. هرجا دین با خشونت برخورد کرد یا خواست با فریبکاری به پیش برود در تضاد با اخلاق است و چون گریزی نیست هرجا دین وارد قدرت سیاسی شد چارهای نیست باید کم یا بیش از خشونت و فریبکاری استفاده کند.
این نویسنده و پژوهشگر اظهار کرد: بنابراین دین برای اینکه بتواند اخلاق جهانی را بپذیرد، چاره نیست جز اینکه دین خودش را از قدرت سیاسی جدا کند. نه به معنای اینکه مردم متدین نباشند بلکه برای راسخ کردن در درون ما آدمیان نباید از خشونت و فریبکاری استفاده شود.
ملکیان در پایان اشاره کرد: شرط چهارم هم این است که دین بنا بر عقلانیت نظری و آزادی عملی احترام قائل باشد. انسانیت ما به دو چیز بیشتر نیست عقلانیت ما در مقام نظر و دوم آزادی ما در مقام عمل است. اگر شما به عقلانیت نظری و به آزادی عملی من احترام نگذاشتی؛ در اینجا من را انسان تلقی نکردی. اگر برای عقلانیت و آزادی من احترام قائل نبودی مرا شیء تلقی کردی و نه کس؛ پس این مساله با اخلاق جهانی سازگاری ندارد.
منبع: شفقنا
دیدگاه تان را بنویسید