«اعتماد» گزارش میدهد
ریشههای دومینوی شکست اصولگرایان
شکستهای زنجیرهای اصولگرایان از انتخابات ریاستجمهوری سال ٩٢ آغاز شد. آنجا که حسن روحانی پس از ائتلاف اصلاحطلبان و اعتدالگرایان توانست تمامی رقبای اصولگرای خود را شکست دهد و نزدیک به سه برابر رای نزدیکترین رقیب خود را کسب کند.
اعتمادآنلاین- اصولگرایان اما نه تنها این شکست را باور نکردند که از پیش بینی روند رو به افول خود در میان افکار عمومی نیز ناتوان نشان دادند. همین ناتوانی سبب شد آنها در انتخابات مجلس با واقعیت سختتری مواجه شوند. با وجود عدم احرازصلاحیت بسیاری از نامزدهای اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم اما فهرست یکپارچه آنها در تهران به طور کامل رای آورد و در سراسر کشور نیز آنها توانستند کاندیداهایی را معرفی کنند که در نهایت باعث تغییر چشمگیر در مجلس شدند.
پس از شکست سال ٩٤ که هیچ اصولگرایی در تهران نتوانست بر کرسی نمایندگی مجلس تکیه بزند و حتی سر لیست آنها نیز از راهیابی به مجلس شورای شورای اسلامی باز ماند؛ این جناح کمر همتش را محکمتر بست و با تمام توان و ظرفیت به رقابتهای انتخابات ٩٦ پا گذاشت. آنها ماهها تلاش کردند تا به یک مکانیزم انتخاب کاندیدا برسند. تلاشهایشان با وجود نقدهای درون جریانی به تشکیل جبههای به نام جبهه مردمی نیروهای انقلاب منجر شد؛ جبههای با نام اختصاری جمنا که میخواست چتر اصولگرایی را بر سر همه طیفهای این جریان بگستراند. جمنا نام تشکلی بود که بنا داشت نجاتبخش این جناح باشد و طیفها و تشکلهای مختلف این جریان را زیر یک چتر واحد بیاورد. همین هم شد. اگرچه اصولگرایان تلاش میکردند تا جمنا را در عمل موفق نشان دهند اما باز هم شاهد ورود سه کاندیدا به انتخابات بودند. از طرف جمنا سید ابراهیم رییسی و محمد باقر قالیباف به میدان آمدند و مصطفی میرسلیم نیز با نظر حزب موتلفه در رقابت باقی ماند.
سازوکار وحدتبخش اصولگرایی توانست در روزهای پایانی قالیباف را مجاب به انصراف کند. میرسلیم نیز با توجه به رای پایینی که در نظرسنجیها داشت خطری برای ائتلاف اصولگرایان محسوب نمیشد پس او نیز در صحنه ماند اما همچنان شکست حادث شد. اگرچه این جریان سیاسی نتوانست پای چهرههای معتدل خود را به شاکله جمنا باز کند و میرسلیم را به انصراف رضایت دهد اما همه سازمان تبلیغاتی و پایگاههایش رایش را پشت سر ابراهیم رییسی بسیج کرد. حالا آیا شکست پروژه جمنا باعث انحلال این تشکیلات خواهد شد؟ شواهد در جریان اصولگرا نشان میدهد که طیفی از آنها همچنان خواهان تداوم فعالیت جمنا هستند. روز گذشته سید محمد حسینی خبر از برگزاری مجمع سالانه جبهه مردمی نیروهای انقلاب اسلامی در آذر ماه داده و گفت: «احتمال دارد برای ماههای آینده مجمع عمومی برگزار شود که اگر هم میسر نشود باید مجمع سالانه را تشکیل دهیم و زمان برگزاری مجمع سالانه اواخر آذرماه و اوایل دیماه است که به احتمال زیاد تا پیش از آن مجمعی تشکیل خواهد شد.»
راهکارهای منجر به شکست
به نظر میرسد که این تشکل تازه تولد یافته همچنان برای ادامه حیاتش در تکاپو است. بعد از انتخاب حسن روحانی به عنوان رییسجمهور، جناح راست که از پیروزی اطمینان داشت و خود را آماده یک دورهای کردن روحانی کرده بود و از مدتها قبل برایش زمینههای لازم را چیده بود در شوک شکست فرو رفت. برخی تحلیلگران اصلاحطلب معتقد بودند تخریبهای کم نظیر علیه رییسجمهور نظیر آنچه در روز قدس و نماز عید فطر رخ داد محصول همین شوک و هضم نکردن نتیجه انتخابات بود. طیفی که منتسب به اصولگرایان هستند از توهینهای رسانهای به دولت تا اهانت در روز قدس و شعار علیه رییسجمهور هرکار توانستند کردند اما آن رفتارها نهتنها با تشویق بزرگان اصولگرا مواجه نشد که تقبیح هم شد. سیاستمداران با تجربه اصولگرا میدانستند این نوع رفتارها نه تنها کمکی به آنها نخواهد کرد بلکه در صورت تداوم از آنها چهرهای به نمایش میگذارد که حیات سیاسیشان را با مخاطرات جدی مواجه میسازد. حالا که هیجان ناشی از شکست فروکش کرده بخشی از اصولگرایان به دنبال آسیبشناسی و یافتن علت شکست میروند.
محمدباقر قالیباف از نواصولگرایی میگوید و جمنا به دنبال کارهای مطالعاتی با هدف شناخت دلایل شکست میرود. جمنا به میدان آمده تا با آسیبشناسی انتخابات راهی بیابد. سیدمحمد حسینی، عضو جبهه مردمی نیروهای انقلاب اسلامی از تلاش این تشکل گفت: «با توجه به اینکه نتیجه انتخابات آنگونه که جبهه مردمی به دنبالش بود، حاصل نشد لازم بود تا یک کار مطالعاتی انجام شود و نظرات مختلف را جمعآوری کنیم، تا ببینیم ادامه فعالیت به چه صورت باشد. از ابتدا این تشکیلات بر اساس یک حرکت مداوم تشکیل شد، بنابراین بر همین مبنا جلسات اختصاصی تشکیل شد تا مشخص شود چه اولویتها و راهبردهایی در دستور کار قرار گیرد و چه برنامههای عملیاتی و اجرایی داشته باشیم که این موضوع برای اعضای شورای مرکزی روشن و بعد در بین اعضای استانها و شهرستانها مطرح شود و آنها هم اگر دیدگاه و نظراتی دارند آن را تکمیل کنند.»
راه جمنا
وقتی این تشکل پرچم را پیش از انتخابات بالا گرفت، دو راهحل اساسی برای تقویت جناح راست داشت. راهحل اول تغییر دوانگاری رقابتی البته تنها در نام بود. جریانی که سالها با نام اصولگرایی با جریان اصلاحات به رقابت پرداخته بود، حالا نام انقلابی را برای خود برگزید و آن را در مقابل نام غیرانقلابی قرار داد. این دوانگاری رقابتی پس از طرح توسط سرداران تبلیغاتی این جناح پیگیری شد. از شبکههای اجتماعی تا سایتها و سخنرانیها گفتند و نوشتند که مردم نگذارید افرادی غیرانقلابی روی کار بیایند. نوک پیکان غیرانقلابیگری هم به سمت حسن روحانی بود. با اینحال پیشنهاددهندگان این راهکار غافل بودند که مشابه چنین دوانگاریهایی موسوم به لیست انگلیسی در انتخابات مجلس دهم نیز نتیجه مورد نظرشان را به بار نیاورده بود و در ادامه، این راهکار اصولگرایان نیز منجر به شکست شد.
راهحل دوم تمرکز بر سازوکار شرکت در انتخابات بود. این بلوغ سیاسی برای فعالان سیاسی هر دو جناح محرز شد که با تعدد کاندیداها قطعا شکست میخورند. بنابراین جمنا همه تلاش خود را به کار بست تا با تحول در سازوکار به وحدت برسد. اگرچه در این راه او همچنان نتوانست بسیاری از چهرههای معتدل را به خود جلب کند اما به هر حال گزینه اصلی جمنا در روز انتخابات ابراهیم رییسی بود. این راهحل نیز منجر به شکست شد چون اساسا سبد رای اصولگرایی کمتر از رقیبش بود. تعدادی از اصولگرایان البته معتقدند نه تنها شکست نخوردهاند که در مسیر پیروزی قرار دارند. نمونه آن را میتوان در اظهارات محمدرضا باهنر یافت. او معتقد است کسب ٤٠ درصد آرای به صندوق ریخته شده توسط رییسی که نماد اصولگرایی بود اتفاق بزرگی است آن هم در میانه دو دوره ریاستجمهوری یک نفر! آنها البته بیتوجه به ابهامات این نظریه آن را مطرح میکنند. ابهاماتی نظیر اینکه آیا تمامی رای ریخته شده به نام رییسی را میتوان رای خالص اصولگرایی نامید؟ ابهام بعد اینکه آیا میتوان شخص رییسی را نماد اصولگرایان معرفی کرد؟ او به واسطه کدام فعالیت سیاسی و تشکیلاتی در این سالها واجد چنین ویژگیای
است که نماد یک جریان سیاسی شود؟
چرخش به سمت تحولات محتوایی؟
شکست دو راهحل آزموده شده توسط اصولگرایان حالا آنها را به تکاپو در آورده است. از هر گوشهای عدهای سخن از نواصولگرایی میگویند. جمنا نیز در نظر دارد تا به آسیبشناسی رفتارهای گذشته بپردازد.
محمدباقر قالیباف که به چهره اجرایی و مدیریتی شناخته میشود برای بار اول به بحثهای تئوریک ورود کرد و در نامهای خطاب به جوانان جریان متبوعش گفت که باید به ترسیم ویژگیها و مبانی نواصولگرایی پرداخته شود. او از جوانان خواست تا «امیدوارانه، فعالانه و آتشبهاختیار وارد صحنه شده، منتظر اقدامات از بالا به پایین در جریان اصولگرایی نباشند.»با این حال گلایه قالیباف از بدنه تصمیمگیر جریان اصولگرایی به خصوص که در انتخابات ٩٦ وی را مجبور به انصراف کرد، نکته مهمی در این نامه است: «تحلیل رفتارهای پس از انتخابات برخی دوستان نشان میدهد تصمیمگیری در این مورد در راس جریان همچنان دچار اختلال است.»پس از نقدهایی که قالیباف به جناح راست مطرح کرد اما وحید جلیلی، برادر سعید جلیلی و فعال سیاسی اصولگرا نقدهای تندتری در آستین داشت. وی گفت: «بعضی مناسبات که به اسم اصولگرایی در کشور حاکم شده، رسما و علنا مناسبات سکولار است، رسما و علنا مناسبات خلاف حجت شرعی است ولی همچنان این نام را یدک میکشند!»او ویرایش تفکر انقلابی را امری لازم دانست و گفت: «باید آماده بشویم، امروز روز ویرایش تفکر انقلابی است. روز ویروسزدایی از تفکر انقلاب
اسلامی است. تا ما این ویروسزدایی را انجام ندهیم، آنقدر ضعیف خواهیم شد که نه در برابر حریفهای قدر که در برابر حریفهای ضعیف هم خواهیم باخت.»
او ادامه داد: «اصولگراهای ... امروز همان پهلوانپنبههایی هستند که به دوپینگ عادت کردند. با قدرت لابی و تشکیلات، شایستهترها را حذف کردند و نوچهبازی راه انداختند و حالا که عمرشان سرآمده، میخواهند از طریق تئوریزه کردن فساد سیاسیشان و تسری دادن آن به بدنه اجتماعی؛ احتضارشان را عقب بیندازند. آدرس غلط میدهند که مشکل ما اجتماعی و فرهنگی است. دوپینگهای سیاسی، دوپینگهای پروپاگاندایی و تبلیغات موقتی هیجانی، بنیه فکری و فرهنگی و اجتماعی بدنه انقلاب را ضعیف کرده و در این مورد، ما هیچ تعارفی نباید بکنیم وگرنه روزبهروز وضعیت بدترخواهد شد.» حالا به نظر میرسد که فعالان جریان اصولگرا بیش از پیش در جستوجوی راهحلی هستند تا بتوانند بر این شکستها نقطه پایانی بگذارند. آنها از تغییر در نام طرفی نبستند و همانطور که پیشتر گفته شد نتوانستند با شیفت از اصولگرا به انقلابی توفیقی کسب کنند. با تغییر ساز و کار از شیخوخیت به جمنا نیز دستاورد چشمگیری برایشان حاصل نشد و حالا به سراغ تغییر محتوا رفتهاند؛ تغییری که شروع آن با مقاومت طیف گستردهای از همکیشان قالیباف همراه خواهد بود.
تداوم ریزش اصولگرایان معتدل
اما آنچه امروز اصولگرایان از آن رنج میبرند تنها محدود به چند باخت سیاسی نیست چه آنکه در گذشته اصلاحطلبان نیز کم و بیش و با کیفیتی متفاوت چنین وضعیتی را تجربه کردهاند و این از مزایای گردش قدرت است که گاه یک جریان را برمیکشد و گاه آن را به زیر میافکند.
یکی از دلایل این برکشیدن و به زیر افتادن خلأ یا یارگیری چهرههای قدرتمند است. جریان اصولگرا از این حیث به ویژه از سال ٨٤ به اینسو دچار خسران بزرگی شده است. از دست دادن چهرههای موثری نظیر مرحوم هاشمیرفسنجانی، علیاکبر ناطقنوری، حسن روحانی و حتی افرادی نظیر علی لاریجانی و علیاکبر ولایتی باعث شده تا عنان تصمیمگیریها و معین کردن راهبردها در این جناح در دست کسانی قرار گیرد که عمدتا به لحاظ سابقه انقلابی، توان سیاسی و اجماع آفرینی، قابل مقایسه با چهرههای جدا شده از این جریان نیستند. همان سالی که جناح راست سرنوشتش را با محمود احمدینژاد گره میزد و از مواهب حضورش در قدرت بهرهمند میشد؛ هجرت چهرههای شاخص و معتدلی چون علیاکبر ناطقنوری، آغاز زنگ خطری بود که صدایش نه همان زمان بلکه سالها بعد شنیده شد. البته هنوز هم هستند کسانی که گوشهایشان را گرفتهاند تا این صدای هشداردهنده را نشنوند. این تنها شیخ نور نبود که راهش را از جریان اصولگرایی جدا میکرد اما خلأ این شخصیت برجسته در جناح راست آنقدر بزرگ بود که هنوز هم به اعتراف برخی اصولگرایان جبران نشده است.
علیاکبر ناطقنوری همراه با استعفا و کنارهگیریاش از همراهی با اصولگرایان رفتهرفته از دیگر عرصهها نیز استعفا کرده است و تنها در مواقع حساس ترجیح میدهد نقشآفرین باشد. مواقعی نظیر انتخابات ریاستجمهوری که پشت سر گذاشتیم که ناطق تمامقد در کنار حامیان روحانی ایستاد. جایی درست مقابل دوستان و همراهان دههها قبل خودش در جامعه روحانیت مبارز. علی لاریجانی دیگر چهرهای بود که اختلافاتش با جریان راست از موضوع برجام نمود پیدا کرد؛ مخالفتی که از مجلس شورای اسلامی آغاز شد اما به همان محدود نشد. این جدایی آغازگر ائتلاف چهرههای نزدیک به لاریجانی با جریان مقابل بود و رییس مجلس دهم با اتخاذ این تصمیم سنجیده توانست حیات خود را در سیاست تضمین کند؛ برخلاف دیگر شرکای سیاسیاش در جناح راست.
با اینحال هیچ کدام از نتایج تلخ انتخاباتی سبب نشد تا جریان اصولگرا راهی برای بازگشت شیوخ و چهرههای معتدل خود باز کند. انتخابات ٩٦ از راه رسید و این جریان همچنان ترجیح دارد تا با ابراهیم رییسی به رقابت با روحانی بپردازد؛ رقابتی که اگر چه این جریان سیاسی تمام توانش را برای معرفی گزینه واحد و تشکلیافتگی زیر پرچم جبهه مردمی نیروهای انقلاب اسلامی به کار بست اما جز شکست چیزی برایش به بار نیاورد.
دیدگاه تان را بنویسید