مساله هستهای، برجام و بایستههای حضور موثر ایران در عرصه بینالمللی
برجام به عنوان فرجام بحران هستهای میان ایران و چند کشور غربی، سندی است که از روز اول در اختیار همگان بوده و هرکسی از ظن خود در مورد آن اظهارنظر کرده است.
اعتمادآنلاین - پیامدهای این توافق هم در مقاطع زمانی مختلف، از زمان نهایی شدن سند میان طرفین تا اجرایی شدن آن و برخورد متفاوت دولت جدید امریکا با این توافق، آشکارا در معرض دید و قضاوت افکار عمومی و ناظران و تحلیلگران بوده است. نقد تخصصی و انتقاد سازنده عنصری ارزنده در یک نظام مردمسالار است که به بهبود امور در حیات سیاسی و اجتماعی کمک میکند. این نوشته در پی واکنش سلبی یا ایجابی به نقدهای مطرح شده در مورد برجام نیست، همچنان که بنا ندارد به ارزیابی محتوایی برجام بپردازد. اما در دومین سالگرد توافق هستهای، بازخوانی خاستگاه مساله و استنتاج درسهای قابل بهرهبرداری از برجام میتواند کمک موثری به درک بهتر چرایی این توافق کند.. این امر به نوبه خود یک تمرین نظری - کاربردی برای تعامل با مسائل مشابه در روابط خارجی و برداشتن گامهای بزرگ در دیپلماسی کشور مفید خواهد بود. دیدگاههای نویسنده در مورد برجام پیش از این در مقالهای با عنوان «جستاری در منطق و فرامتن برجام» تبیین شده است.
در نوشته حاضر پرسش این است که چرا و چگونه برنامه صلحآمیز هستهای ایران تبدیل به یک مساله و بحران شد تا به برجام برسد؟ فراتر از دادهها و ستاندههای قراردادی، برجام چه پیامها و پیامدهای کلانی داشت و دارد؟ و نهایتا اینکه بحران هستهای چه درسهایی برای تعامل بهتر جمهوری اسلامی ایران با محیط بینالملل دارد تا هزینههای خود در این محیط را کاهش داده و سود خود را بیشینه سازد؟ نگارنده مایل است پیش از ورود به بحث تاکید کند که اختلاف جمهوری اسلامی ایران با امریکا یک اختلاف ماهیتی و هویتی است که ریشه در رویارویی دو گفتمان انقلاب اسلامی و لیبرالدموکراسی دارد و مسائلی مانند هستهای، حقوق بشر، تروریسم و... صرفا نمادهای موردی از این مشکل کلان است. این واقعیت، صورت مساله میان طرفین را از یک اختلاف یا رقابت متعارف فراتر برده و لذا جایگاه این اختلافات موردی را هم از اختلافات متعارف میان کشورها، به بهانههایی تغییر میدهد که امریکا برای آسان کردن راه خود در میدان اصلی رویارویی با نظام جمهوری اسلامی ایران به آنها متوسل میشود. به سخن دیگر، اینگونه مسائل صرفا بهانههای امریکا برای پیشگیری از حرکت نظام و ملت ایران در مسیر
پیشرفت تاریخی گفتمانی است که با تاسیس نظام جمهوری اسلامی ایران در روابط بینالملل آغاز شده است. این واقعیت، پیامدهای هنگفت و فراوانی دارد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
مساله هستهای چگونه شکل گرفت؟
به گواه تاریخ، دستیابی به دانش و فناوری هستهای از اهداف دیرین ملت ایران در تاریخ معاصر بوده و تلاش همهجانبه در این مسیر بیش از نیم قرن پیشینه دارد. در دوره پیش از انقلاب، کشورهای غربی و از جمله امریکا نقش اساسی در ساماندهی و عملیاتی کردن این خواسته داشته که جزییات آن بارها گفته شده و از تکرار آن خودداری میشود. اما از آنجایی که دانش هستهای یک مقوله استراتژیک است، این کشورها پس از انقلاب اسلامی سیاست خود را در برابر خواسته مردم ایران کاملا تغییر دادند. در واقع این روند از توقف اجرای تعهدات قراردادی کشورهایی مانند آلمان برای ساخت نیروگاه هستهای بوشهر آغاز شد و با سکوت کشورهای غربی در برابر بمباران تاسیسات این نیروگاه توسط رژیم صدام ادامه یافت و تحریمهای دوجانبه، اروپایی و شورای امنیت هم در واقع صرفا ادامه این رویکرد به شکل دیگر و البته متناسب با دستاوردهای روزافزون هستهای ایران بود که به بهای خون شهدای هستهای به دست آمد. صرف نظر از وضعیت یادشده که در واقع منشا اصلی مساله بوده است، به لحاظ فنی و از نگاه داخلی نیز مسائلی مانند برخی غفلتها، کمتوجهی به توصیههای کارشناسان و متخصصان امر، کاستیها در
روابط میان نهادهای ذیربط برای توافق در مورد چگونگی پیشبرد ابعاد حقوقی - بینالمللی موضوع و شناخت از محیط بینالمللی نیز عملا فرصت بیشتری برای فشار طرف مقابل فراهم کرد. هدفگذاری درست بود اما راهکار و الزامات حقوقی، دیپلماتیک و به ویژه سیاسی متناسب با این هدف تدارک نشده بود.
در مقاطعی و تا اندازه زیادی تصور بر این بود که میشود برنامه هستهای را به دور از سایر ابعاد سیاست خارجی و با نادیده گرفتن شرایط محیط پیرامونی پیش برد. در مسیر بحرانی شدن مساله هم، گروهی دایم و موکد تکرار میکردند که زیادهخواهی طرف مقابل صرفا تهدیدهای توخالی است، کاری نمیتوانند بکنند و اگر بکنند هم اتفاقی نمیافتد و... اما تجربه عینی شرایط متفاوتی را نشان داد و این برداشتهای غیرحرفهای عملا به شکلگیری بحران هستهای کمک کرد. نهایتا هرچند که برنامه هستهای با تلاش معجزه آسای دانشمندانی مانند شهید شهریاری به خوبی پیش میرفت و جمهوری اسلامی ایران نیز از ابتدای شکلگیری مساله هرگز حل مسالمتآمیز مساله را رد نکرده بود، اما سوء نیت طرف مقابل و کاستیهای داخلی وضعیتی ایجاد کرد که طرف مقابل با تلاش و هزینه دیپلماتیک نه چندان زیادی توانست یک بحران با کسب رای لازم برای تصویب قطعنامهها در آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت از یکسو و ایجاد یک فضای مسموم بینالمللی از سوی دیگر، یک بحران ساختگی ایجاد کرده و از این راه، روابط خارجی ایران را به گروگان بگیرد.
پیامها و پیامدهای برجام:
برجام مانند هر توافق بزرگ چندجانبه و فراتر از جزییات قراردادی که شامل توافقات مندرج در متن این سند است، در برگیرنده پیامها و پیامدهایی به عنوان عناصر ضمنی توافق است. برجستهترین این پیامها و پیامدها را میتوان اینگونه برشمرد:
پیامهای ضمنی برجام:
ورود جمهوری اسلامی ایران به مذاکرات منتهی به برجام در شرایطی محقق شد که حدود نیم قرن از تلاش ملی برای دستیابی به فناوری هستهای و تحقق این هدف بزرگ و تاریخی ملت ایران را به عنوان پشتوانه خود داشت و بیش از یک دهه از بحران ساختگی هستهای نیز گذشته بود. ورود به مذاکره و دستیابی به برجام در این شرایط، پیامهای نانوشته در بر داشت. مهمترین این پیام را میتوان این موارد دانست:
۱- جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک نظام مستقل و متکی بر مردم که الگوی نوین مردم سالاری دینی را به دنیا معرفی کرده است، با برخورداری از همه عناصر کلیدی مادی و معنوی قدرت، به افقهای بلند و مسالمتآمیزی در هر دو عرصه ابزار و روشهای حیات ملی و بینالمللی میاندیشد. برنامهریزی برای دستیابی به فناوری هستهای و توسل به مذاکرات دیپلماتیک برای حل بحران ساختگی ایجاد شده پیرامون آن، یکی از نمادهای این افق بلند است. تراز گفتمانی و عملکرد جمهوری اسلامی ایران اعم از اینکه گفتمان سیاسی باشد یا دستیابی به یک فناوری برجسته مانند هستهای، در حد جهانی است و این رویکرد بدون تردید به اقدامات و ابتکارات بزرگ دیگری خواهد انجامید.
٢- این نظام با وجود همه فشارها در چهار دهه گذشته، از ظرفیت شایستهای برای مدیریت پروژههای استراتژیک مانند دستیابی به فناوری هستهای در چشماندازی که برای خود ترسیم کرده، برخوردار است. موفقیت در دستیابی به فناوری هستهای و اثبات ماهیت صلحآمیز آن از طریق برجام عملا نشان داد که جمهوری اسلامی ایران در پرتو این ظرفیت میتواند فشارهای همهجانبه امریکا را مدیریت کرده و چنین پروژههایی را در هر دو عرصه فنی و دیپلماتیک با موفقیت به سرانجام برساند.۳- بیش از یک دهه مقاومت در برابر فشارهای همهجانبه امریکا و برخی کشورهای غربی نشان داد که نظام جمهوری اسلامی ایران در این مسیر تاریخی پیشرفت، از حمایت کامل مردم برای دستیابی به اهداف بزرگ از جمله فناوری هستهای برخوردار است. نظرسنجیهای منابع غربی و حتی امریکایی بارها این واقعیت را تایید کرد. بدون تردید این رابطه کم نظیر ملت و نظام که آخرین بار در مشارکت ۷۳ درصدی در حماسه ملی انتخابات ریاستجمهوری سال جاری تکرار شد، راه را برای برداشتن گامهای بزرگتر فراهم میآورد؛ ٤- نظام جمهوری اسلامی ایران برخلاف ادعای دشمنانش، اهل مذاکره و مصالحه خردمندانه است و در روابط خارجی خود
از این منطق پیروی میکند. به دیگر سخن، این نظام به موازات توان پیشبرد اهداف کلان، از خرد و بلوغ سیاسی کافی برای حل و فصل مسالمتآمیز بحرانها برخوردار است و به ظرفیت کارگزاران خود در تعامل با مجموعه کشورهای مدعی قدرت برای پیشبرد و حل و فصل مسائل ویژه از جمله هستهای اعتماد دارد.
چالش بینظیر هستهای با فشار تحریمهای - به ادعای هیلاری کلینتون، وزیرخارجه وقت امریکا - فلجکننده و تهدید فصل هفتم منشور ملل متحد، آزمون بینظیری بود که موجب واکسینه شدن هر دو ظرفیت فنی و دیپلماتیک نظام در برابر هر طرحی برای فشار به جمهوری اسلامی ایران شد. ۵- اشارههای مکرر مقام معظم رهبری به وضعیت جاری برجام، واکنشهای اخیر هیات نظارت بر اجرای برجام به اقدامهای مغایر برجام توسط امریکا، پیگیری دایم دستگاههای ذیربط برای اجرای هرچه بهتر توافق در ارتباطات دیپلماتیک و استمرار حساسیت افکار عمومی نسبت به این مهم نشان میدهد برجام از نظر دولت و ملت ایران یک امر پایان یافته نیست بلکه یک تجربه جاری برای آزمایش امکان کاهش هزینههای طرفین از ناحیه سیاستهای نادرست طرف غربی و احیانا امکان کاهش بیاعتمادی ملت ایران به امریکا است. همه اسناد و شواهد از جمله شش گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی پایبندی جمهوری اسلامی ایران به این توافق را تایید کرده است. در این شرایط، موفقیت طرفین در دستیابی به هدف مهم کاهش هزینهها و افزایش منافع ناشی از تعامل در پرتو برجام، مستلزم پایبندی طرف مقابل است و دیگر بازیگران ذینفع هم در
تضمین موفقیت این توافق مسوولیت روشنی دارند.
پیامدهای برجام:
برجام دو دسته پیامد برای کشور داشت. دسته اول طبعا همان محورهای توافق در مورد توقف اجرای تحریمهای مرتبط با مساله هستهای در عرصههای بینالمللی، اروپایی و دوجانبه بود. به نظر میرسد دو نکته مورد اجماع در مورد این پیامد وجود دارد؛ اول اینکه توقف اجرای این تحریم گشایش قابل توجهی برای اقتصاد کشور ایجاد کرده و دوم اینکه طرف مقابل و به ویژه امریکا به صورت شایسته و بایسته به تعهدات خود عمل نکرده لذا ضرورت پیگیری مستمر و قاطع برای اجرای کامل تعهدات طرف مقابل اجتنابناپذیر است. دسته دوم اما، پیامدهایی است که در انظار عمومی کمتر دیده میشود اما در یک نگاه حرفهای و بلندمدت، اهمیت آنها به نوعی بیشتر از دستاوردهای مستقیم و قراردادی برجام است. موضوع هستهای به خاطر ظرفیت امنیتیای که داشت، توسط امریکا به فرصتی برای تهدیدانگاری و سیاهنمایی همهجانبه جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد و اروپا نیز به دلایلی چارهای غیر از پیروی از رویکرد امریکایی نداشت. در پرتو این شرایط، کشورها بعضا حتی برخلاف درک و میل خود قادر به تعامل با ایران نبودند و در این مسیر حتی ناچار میشدند از منافع متعارف خود نیز چشمپوشی کنند.
این وضعیت از آن جهت اهمیت دوچندان داشت و همچنان دارد که دیپلماسی بینالملل در دوره کنونی انتقالی روابط بینالملل به خاطر سرعت بالای تحولات، به عرصه ارتباطات و ائتلافهای سریع، موقت و موضوعی تبدیل شده است. جمهوری اسلامی ایران قدرتی فعال و موثر در منطقه بود و هست اما سیاه نمایی و تهدیدانگاری امریکا مانع از بروز و نمود این ظرفیتهای این قدرت در تحولات منطقه و روابط بینالملل شده بود. برجام با خلع سلاح امریکا در این عرصه، راه را برای همکاری با جمهوری اسلامی ایران در عرصه بینالمللی باز کرد. به دیگر سخن، برجام راه نقد شدن قدرت ایران و تبدیل این قدرت به اقتدار منطقهای و بینالمللی را برای کشور فراهم کرد. اگر ملاحظه میشود که در اجلاس اخیر گروه ویژه اقدامات مالی (FATF) حتی تلاش مشترک امریکا، عربستان، رژیم صهیونیستی و حامیان آنها نتوانست موجب بازگشت اقدامات تقابلی این نهاد با ایران بشود و اتحادیه اروپا همراه با جمع قابل توجهی از کشورها در کنار ایران قرار گرفتند یا دولت ترامپ با وجود افراطیترین و ضدایرانیترین چهرهها در بالاترین سطوح آن نتوانسته است اقدامی علیه برجام انجام دهد؛ به خاطر شرایط و فضای مناسبی است که
برجام برای دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران فراهم کرده است. تردیدی وجود ندارد که ایثار رزمندگان و خون شهدای بزرگوار حرم پشتوانه بینظیر کشور از جمله در دیپلماسی مدیریت بحران سوریه است لیکن باید پذیرفت که شرایط بینالمللی تحمیل شده بر کشور پیش از برجام مجالی برای ابتکاراتی مانند فرآیند مذاکراتی آستانه به منظور کمک به حل مساله سوریه فراهم نمیکرد، همانگونه که مقابله با سیاستهای ضد محور مقاومت در مذاکرات ژنو هم به خاطر غیبت ایران عملا مقدور نمیشد.
درسهای مساله هستهای:
١- پایداری در اهداف بزرگ: به احترام بردباری و پایداری ملت ایران در دستیابی به هدف ملی تسلط بر فناوری هستهای، نویسنده مایل است نخستین درس این مساله را « مقاومت و پایمردی » عنوان کند. بدون تردید نظام غربی حاکم بر مناسبات بینالملل هرگز اجازه نمیدهد فناوریهای پیچیده و حساس در اختیار جمهوری اسلامی ایران به عنوان نظام مستقل و پیشگام در گفتمان غیرغربی قرار گیرد. بر این اساس با اطمینان میتوان گفت ملت ایران آخرین ملتی بود که حق غنیسازی را به صورت رسمی و در یک فرآیند مذاکراتی بینالمللی به دست آورد بدون اینکه امتیاز سیاسی استراتژیکی به رقیب داده باشد. این دستاورد مهم تاریخی در پرتو هدفگذاری بلند ملی، مقاومت مردم و البته درایت رهبری معظم نظام به دست آمد. این درس بزرگ در پیگیری سایر اهداف مشابه باید در برابر چشمان ما باشد.
۲- توازن در استراتژی ملی: عدم توجه شایسته به ضرورت تناسب و موزون بودن اهداف و حرکت کشور در عرصههای مختلف از کاستیهایی بود که در مسیر چالش هستهای برای کشور مشکلساز شد. منشا بخش قابل توجهی از مواضع در مورد مساله هستهای در دوره گذشته و انتقادات به برجام این بود که مساله هستهای و برجام را با نگاهی مکانیکی و ایستا (استاتیک) و با انتزاع آن از افق بلند حیات حرکت نظام، معادله کلان مسائل مهم کشور و منظومه سیاست خارجی کشور نگریسته و ارزیابی کردهاند. دستیابی به فناورهایهای استراتژیک از جمله هستهای، امری به مراتب فراتر از یک تحول صرفا فنی و فناورانه بوده و رویدادی بزرگ است که تراز بینالمللی هر ملت را تغییر میدهد لذا حتما باید در تصویر کلان پیشرفت کشور دیده شود تا تاثیر آن بر کل معادلات و مسائل استراتژیک نظام در این افق دیده و تحلیل شود. بدون تردید رویارویی ما با گفتمان حاکم در جهان به خاطر ریشه ماهوی و گفتمانی که دارد، اجتنابناپذیر است اما این امر و مناسبات ما با جهان خارج میتواند و باید به دور از احساسات، با برخوردی مسوولانه و نگاهی کلان و بلندمدت به اهداف بزرگ نظام مدیریت شود.
٣- پیوستهای سیاسی و حقوقی: حرکتهای بزرگ در تاریخ یک ملت به طور طبیعی الزامات خاص خود را دارند و بدون تامین الزامات مربوطه، دستیابی به اینگونه اهداف، ممتنع یا دستکم پرهزینه میشود. دو مورد بزرگ از الزامات حرکت در مسیر هستهای شدن، ضرورت پیشبینی پیوستهای حقوقی و سیاسی چنین هدف و برنامهای بود. به دیگر سخن و به موازات تلاش دانشمندان هستهای، لازم بود از ابتدای کار و به موازات تعریف و پیگیری برنامه هستهای، تمهیدات لازم برای مجهز کردن کشور به یک تیم برجسته حقوقی و مسلط به فرآیندهای حقوقی - اداری آژانس بینالمللی انرژی اتمی اندیشیده شود تا از در رویارویی با شکلگیری مساله هستهای بتوانیم با پاسخهای فنی و به هنگام به پرسشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، اگر امکان پیشگیری از بحران نبود، حداقل میتوانستیم رسیدن به نقطه بحران را به تاخیر بیندازیم. انسجام یافتن بخش حقوقی تیم مذاکرهکننده هستهای تحول مثبتی بود که در این فرآیند شکل گرفت اما نگارنده با درک این مهم که جمهوری اسلامی ایران در مراحل آغازین برنامه صلحآمیز هستهای خود قرار دارد، چند سال است که پیشنهاد تاسیس دورههای تحصیلات تکمیلی در دانشگاههای
کشور با عنوان «حقوق بینالملل هستهای» را مطرح کرده که امید است به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. مهمتر از الزام حقوقی، پیوست سیاسی بود تا جایگاه این جهش استراتژیک را در منظومه سیاسی و سیاست خارجی کشور تعریف کند. بعد خارجی این موضوع عمدتا معطوف به کیفیت ارتباطات سیاسی ما با سایر کشورها و به ویژه همسایگان است.
احترام، درک، اعتماد و وابستگی متقابل از جمله در حوزه منافع مشترک؛ عناصری است که در این زمینه تعیینکننده هستند. جمهوری اسلامی ایران همیشه روابط خارجی خود را بر اساس حسن نیت و همکاری پیش برده است لیکن دانش و تجربه سیاسی میگوید تصویر و برداشتی که سخنان و رفتارهای مقامات ارشد یک کشور برای دیگر کشورها ایجاد میکند (یا Perception به زبان دانشگاهی)، پیامدهای تعیینکنندهای در تعیین واکنش و کیفیت همکاری کشورها خواهد داشت. سیاست و سیاست خارجی کشوری که در پی اهداف بلندی است، باید به گونهای حرکت کند که در پیشبرد یک برنامه بزرگ و استراتژیک ملی مانند هستهای شدن بتواند حمایت قابل توجهی در سطح بینالمللی کسب کند. این امر از جمله به آن دلیل اهمیت دارد که فرآیند کار در دیپلماسی چندجانبه بینالمللی از جمله آژانس بینالمللی انرژی اتمی و شورای امنیت و... بر اساس رای نسبی کشورهای عضو میچرخد لذا هدایت خردمندانه کنش و واکنشهای سیاسی و سیاست خارجی موجب خواهد شد کشور مربوطه بتواند در رویارویی دیپلماتیک در محیط بینالمللی، کاستیهای احتمالی حقوقی - اداری را با ظرفیتهای حوزه دیپلماتیک جبران کند.
تجربه هستهای شدن آرژانتین و برزیل، صرف نظر از همه تفاوتهایی که در قیاس این کشورها با تجربه ایران وجود دارد، قابل توجه است. این دوکشور مسیر هستهای شدن را پیمودند و موضوع به آژانس بینالمللی انرژی اتمی هم منتقل شد لیکن درک متقابل موجود میان دوکشور کمک تعیینکنندهای در پیشگیری از تشدید تنش و تبدیل آن به بحران کرد ضمن اینکه هیچ کشور دیگری نیز در منطقه بصورت جدی با هستهای شدن این دوکشور مقابله نکرد. در دوره چالش هستهای غرب با جمهوری اسلامی ایران، تجربه نشان داد که نه تنها پیوست سیاسی مورد نیاز برای این برنامه در حد کفایت وجود نداشت بلکه متاسفانه از بدیهیات آن هم به دور بودیم. وجود چنین پیوستی به عنوان یکی از الزامات مهم در گذار از این مسیر سخت میتوانست از بسیاری رفتارها و گفتارهای غیرضروری و هزینهساز در محیط بینالمللی پیشگیری کند. اجمالا، تجربه هستهای نشان داد که داشتن یک هدف مشروع و توان فنی دستیابی به آن، شرط لازم پیشرفت در آن حوزه است اما حتما شرط کافی نیست و پیمودن چنین مسیری در دنیای معاصر مستلزم تمهید الزامات کلیدی دیگر در هر دو حوزه سیاست داخلی و خارجی است. بیتوجهی یا کمتوجهی به این معنی
میتواند به همان نسبت برای کشور هزینه ایجاد کند و این یک درس بزرگ است که باید مد نظر باشد.
٤- هزینهساز بودن سیاستزدگی: روابط خارجی یک ملت و به ویژه دیپلماسی بینالمللی، حوزهای کاملا تخصصی است. مراد از این سخن، انحصاری بودن این حوزه به افراد خاصی نیست و بدون تردید نقد و توصیه هر صاحب نظری که از دانش و تجربه کافی برخوردار باشد میتواند به پیشبرد امور در این حوزه کمک کند اما تجربه نشان داد که سیاست زده کردن مسائل حساس این حوزه و نادیده گرفتن توصیههای کارشناسان با تجربه سازمانهای ذیربط کشور صرفا و برخلاف نیت کسانی که با ورود غیرتخصصی خود باعث سیاست زدگی موضوع میشوند، نهایتا موجب کمک به دشمنان برای ایجاد بحرانهای مصنوعی و افزایش هزینههای سیاست خارجی میشود.
۵- افراط و تفریط: در ارزیابی برجام و تعامل با آن هم متاسفانه تجربه تلخ افراط و تفریط تکرار شد و طیفی از عناوین از عصای جادویی تا زهرجام به این توافق اطلاق شد! در آستانه دهه چهارم از عمر پربرکت انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران، این قاعده باید در سپهر ملی و برای صاحبان بلندگوهای سیاسی و رسانهای به خوبی تبیین و پذیره شود که هرسخنی در این عرصه حساس، محاسبه میشود و بها دارد و قطعا هیچ سخنی رایگان نیست لذا نباید به گونهای رفتار شود که سود سخنان غیرمسوولانه برای شخص و زیان آن متوجه کشور و نظام باشد. حکم الهی در قرآن کریم روشن است: اعدلوا هو اقرب للتقوی (مائده/۸) . بهترین راه برای حفظ میانهروی، بهرهگیری از نظرات کارشناسی و به ویژه کارشناسانی است که در حوزه مورد نظر صاحب تجربه هستند. شناسنامهدار شدن جایگاهها در سیاست که این روزها سخن آن از چهرههای با تجربه شنیده میشود و باید به فال نیک گرفت، موجب کاهش این رفتارهای هزینه ساز خواهد بود.
۶- ثبت درسها و تجارب فنی برجام: صرف نظر از درسهای فرامتنی، برجام به عنوان یک سند خاص و نتیجه چند سال مذاکره توسط چند تیم متفاوت است. از سوی دیگر مذاکرات سه ساله منتهی به برجام در شرایط خاصی از اداره امور کشور انجام شد بنابراین، فرآیند مذاکرات و سند نهایی حتما دربرگیرنده درسهای فنی، دیپلماتیک و سیاسی فراوانی در همه ابعاد آن است. تدوین و ثبت این درسها توسط نهادهای دخیل در فرآیند مذاکرات برجام، بخشی از مسوولیت حرفهای این نهادهاست که انشاءالله به صورت شایستهای مدنظر آنها خواهد بود.
رضا زبیب
کارشناس ارشد امور بینالمللی
دیدگاه تان را بنویسید