عبدالقادر فایز مدیر دفتر شبکه الجزیره در تهران در گفتوگوی اختصاصی با «اعتماد»:
کسی حرف عربستان برای مقابله با ایران را جدی نخواهد گرفت/قطر مدیریت رابطه دو جانبه با ایران از خارج از دوحه را نمیپذیرد
عبدالقادر فایز: بعد از محاصره قطر و تغییر در رأس هرم قدرت در عربستان و روی کار آمدن محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد، رسانههای عربستان و تحلیلگران سیاسی در فضای مجازی این کشور به صورت آشکار به سوی ایجاد رابطه با اسراییل گام بر میدارند.
اعتمادآنلاین- با دنبالهدار شدن بحران کشورهای عربی علیه قطر و با توجه به پافشاری هرکدام از طرفها بر مواضع خود، برای بررسی دلایل این بحران، مطالبات کشورهای عربی و چشماندازی از آینده آن با عبدالقادر فایز، مدیر دفتر شبکه الجزیره در تهران گفتوگو کردیم؛ متن کامل این گفتوگو را در ادامه میخوانید: (گفتههای فایز نظرات شخصی وی و انتشار آن در «اعتماد» به معنای تایید محتوای آن نیست.)
حدود یک ماه از بحران کشورهای عربی و قطر گذشته، انتظار داشتید بحران تا این مدت بدون اینکه راهکاری واقعی برای آن مطرح باشد، طول بکشد؟
از همان لحظه اول مشخص بود که بحران کشورهای عربی به دلایلی که مربوط به کشورهای محاصرهکننده است امکان دارد طولانی شود. بیانیهها و مطالبات و شروط این کشورها نشان داده بود که آنها به دنبال راهکار میانهای نیستند و میخواهند مطالباتشان به وسیله قطر اجرایی شود. این بحران فصلهای متعددی دارد بعد از اینکه بحران بُعد منطقهای پیدا کرد واضح بود که قرار است بُعد بینالمللی هم پیدا کند یعنی مشخص است که امریکا و اتحادیه اروپا هم وارد خط بحران شدهاند به همین دلیل ناظران و دوایر تصمیمگیری در قطر این چشمانداز را داشتند که بحران ممکن است ادامه پیدا کند و به راحتی قابل حل نباشد زیرا کشورهای محاصرهکننده میگویند یا کاری که ما میگوییم را انجام میدهید یا این بحران راهکاری نخواهد داشت.
مطالباتی که در فهرست کشورهای عربی برای قطر آمده به اعتقاد برخی با هدف ناتوان ساختن این کشور و نقض حاکمیت دوحه مطرح شده؛ به نظر شما کشورهای عربی میخواهند قطر را تحریک کنند یا وادار کنند تا از حاکمیت ملی خود دست بکشد؟
اتفاق نظر بینالمللی وجود دارد که شرطها یا مطالبات کشورهای عربی از قطر با هدف ناتوان ساختن این کشور است. کشوری که حاکمیت مستقلی دارد این شروط را نمیپذیرد، حتی یک کشوری که در جنگ شکست خورده هم نمیتواند چنین شروطی را بپذیرد اگر این مطالبات به آلمان یا ژاپن در پایان جنگ جهانی دوم عرضه شده بود شاید قبول نمیکردند. به همین دلیل میتوان گفت با استناد به این شروط آنچه در درجه اول مورد هدف قرار گرفته فقط قطر نیست بلکه نقش منطقهای و طرحهای قطر است که مورد هدف قرار گرفته، درست است که قطر از لحاظ جغرافیایی کشوری کوچک و کم جمعیت است اما نقش منطقهایاش در خاورمیانهای که همواره نقشها و طرحهای مختلف در حال تقابل با یکدیگر قرار دارد، روشن است. به طور خلاصه عربستان که امارات، مصر و در کنار آنها بحرین میخواهند قطر را به دوران قبل از سال ١٩٩٦ بازگردانند، قطر یک کشور منطقهای کوچک و غیر تاثیرگذار باشد که از عربستان دستور میگیرد همانطور که در حال حاضر برخی کشورهای منطقه مثل بحرین در این وضعیت قرار دارند؟ نمیخواهم البته حاکمیت کشوری را تحقیر کنم اما تصمیمگیری نهایی در دولت بحرین صد در صد بحرینی نیست. از قطر
میخواهند به عقب و به قبل از سال ١٩٩٦ بازگردد کشوری بدون تاثیر؛ بدون نقش، بدون بعد منطقهای و بدون بعد بینالمللی به همین دلیل همانطور که گفتم هدف از این محاصره نقش منطقهای حاصل از سیاست خارجه قطر در این سالهاست... تو حق نداری که سیاست خارجه مستقلی داشته باشی، به عنوان مثال شبکه الجزیره بازوی رسانهای و پروژه موفق دولت قطر و نخستین پروژه رسانهای مسلمانان و جهان عرب به شمار میرود. مردم جهان عرب و اسلام را در خصوص بسیاری مسائل بیدار کرده و حالا کشورهای عربی احساس خطر کرده و معتقدند که این پروژه باید بسته شود. علاوه بر آن سیاست خارجه قطر موفق شده میان تناقضها پل ایجاد کند که هم با ایران و ترکیه رابطه خوبی دارد هم با کشورهای عربی، قطر توانسته رویکرد غیرمعمولی در سیاست خارجه ایجاد کند که بر خلاف رویکرد معمول است که یا با شماییم یا علیه شما. سیاست خارجه قطر بر این اساس استوار نشده که به عنوان مثال چون ما عرب هستیم باید باهم ائتلاف کنیم و طرف مقابل چون فارس است باید علیه او اعلام جنگ کنیم یااینکه ما سنی هستیم طرف مقابل شیعه هستند. این اصطلاحها به طور کلی چارچوب سیاست خارجه قطر را تشکیل نمیدهد به همین دلیل
در حال حاضر تمام این مسائل که نقاط مثبت قطر به شمار میرود با اتهام حمایت دوحه از تروریسم مورد هدف قرار گرفته است. اتهام حمایت قطر از تروریسم هم از پشتیبانی دوحه از اخوانالمسلمین که محرک اصلی بهار عربی در مصر و لیبی و تونس و دیگر کشورها به شمار میرود شکل گرفته است. اما انقلابهای معکوس امارات و عربستان علیه انقلابهای واقعی مردم باعث شد پروژه بهار عربی شکست بخورد و بار دیگر ژنرالها و نظامیها روی کار آمدند. در مصر السیسی با حمایت عربستان و امارات روی کار آمده، نسخه مشابه او در لیبی خلیفه حفتر است و در یمن و فلسطین نیز همین موضوع صادق است، نمیخواهم کسی را نام ببرم اما برخی از رهبران فلسطین در امارات حضور دارند و نقش منفی در پرونده فلسطین بازی کرده و تلاش میکنند منطق غیر دقیق امارات و عربستان را در این خصوص پیاده کنند. قطریها سیاست مختلفی را در پیش گرفتهاند به اجماع عربی متعهد هستند اما سیاست خارجه خاص به خود را دارند به عنوان مثال زمانی که عربستان و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تصمیم گرفتند روابط خود را با ایران قطع کنند یا سطح روابط را کاهش دهند قطر هم سطح روابط خود با ایران را از سفیر به
کاردار کاهش داد اما آیا روابط دوجانبه قطر و ایران قرار است از بیرون از دوحه مدیریت شود؟ قطر چنین چیزی را نمیپذیرد. علاوه بر هدف قرار دادن این رویکرد قطر پروژههای دیگری نیز وجود دارد که معتقدم اگر محاصره موفقیتآمیز باشد و قطر تضعیف بشود طرحهای دیگر کشورهای عربی در منطقه قابل اجرا خواهد بود طرحهایی که از حاشیه خلیج فارس شروع میشود و به مساله پرونده فلسطین، رابطه با اسراییل و تخریب دستاوردهای بهار عربی خواهد رسید.
به اعتقاد شما مساله عادیسازی روابط با اسراییل جدی است؟
بعد از محاصره قطر و تغییر در رأس هرم قدرت در عربستان و روی کار آمدن محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد، رسانههای عربستان و تحلیلگران سیاسی در فضای مجازی این کشور به صورت آشکار به سوی ایجاد رابطه با اسراییل گام بر میدارند.
پیش از عربستان، قطر هم به صورت آشکار با اسراییل رابطه داشت؟
بله قطر یک دفتر برای ایجاد روابط اقتصادی با اسراییل در دوحه تاسیس کرد اما بعد از مدتی متوجه شد که این رابطه مفید نیست و حالا دیگر آن دفتر تعطیل شده اما در حال حاضر بحث بر سر روابط دیپلماتیک با اسراییل است، وقتی کشور بزرگی مانند عربستان از روابط دیپلماتیک با اسراییل سخن میگوید شما در برابر یک چشمانداز در جهان اسلام و عربی قرار گرفتهاید. برخی کارشناسان و تحلیلگران معتقدند عادیسازی روابط با اسراییل از سوی عربستان باقی کشورهای عربی و مسلمانان را با خود نیز به همین سو هدایت خواهد کرد و بر اساس طرز تفکری که فعلا در منطقه وجود دارد این یعنی ما میتوانیم در پرونده فلسطین به نتیجهای برسیم. وقتی از عربستان که یک کشور بزرگ که دارای نقش منطقهای است سخن میگوییم بدون شک کشورهای دیگری هم به تبعیت از ریاض با اسراییل رابطه برقرار خواهند کرد. اما سوال مهمی که در این مرحله مطرح میشود این است که این عادیسازی روابط به چه قیمتی قرار است ایجاد شود؟ به قیمت تشکیل یک دولت فلسطینی واقعی با حاکمیت مستقل، مرزهای تعیین شده، ارتش ملی، سرود ملی و پرچم و واحد پول ملی؟ یا یک کشور فلسطینی بدون حاکمیت که در کرانه باختری و غزه حضور
داشته باشد. به همین دلیل در این مرحله سخن گفتن از اخوان المسلمین و حماس اهمیت پیدا میکند برای اجرای این پروژه که در آن حماس در نوار غزه جایی ندارد، باید این گروه کاملا حذف شود و قطر که از حماس و اخوانالمسلمین حمایت میکند مورد هدف قرار میگیرد. اخوانالمسلمینی که عربستان آن را گروهی تروریستی میداند در حالی که اتحادیه اروپا و سازمان ملل و امریکا این گروه را تروریستی نمیداند بلکه فقط امارات، مصر، عربستان و چند کشور دیگر عربی اخوان را تروریست میدانند. قطر میگوید مطالبات کشورهای عربی را اجرا میکند به شرط اینکه جامعه جهانی این مطالبات و خواستهها را تایید کند... درخواستی به سازمان ملل ارایه دهید و بگویید که اخوان یک گروه تروریستی است و قطر نخستین کشور خواهد بود که تصمیمات سازمان ملل را اجرا خواهد کرد اما قرار نیست از بیرون از کشور دستور بگیرد.
محمد بن عبدالرحمن، وزیر خارجه قطر گفته بود کشورهای عربی باید ابتدا اتهامات موجود در مطالبات خود را ثابت کنند به این ترتیب آیا قطر فهرست ١٣ گانه کشورهای عربی با ویرایش فعلی را رد میکند؟
هیچ دلیل و سند واقعی مبنی بر حمایت قطر از تروریسم یا اقدام قطر علیه امنیت ملی اعراب وجود ندارد که به دوحه یا دیگر کشورها ارایه شده باشد، اینها فقط اتهام است من هم میتوانم بدون هیچ دلیلی هر فردی را متهم کنم. آیا اسناد مالی در اختیار دارید که نشان دهد دولت قطر از تروریسم در منطقه حمایت کرده است؟ یا اینکه دنبال ضربه زدن به امنیت ملی اعراب بوده؟ اگر اسنادی دارید که قطر روابط پنهانی با ایران داشته و از طرح این کشور در خاورمیانه حمایت میکند اسنادتان را ارایه کنید. نه قطر میتواند شروط کشورهای عربی را بپذیرد نه آنها میتوانند دلایلی دال بر واقعی بودن این اتهامها ارایه کنند. بنابر این گام بعدی احتمالا افزایش تنش اقتصادی و افزایش تنش علیه قطر در منطقه خواهد بود به همین دلیل بحران طولانیتر خواهد شد.
اخیرا سفیر امارات در روسیه گفته بود که تحریمهای جدیدی در انتظار قطر است که ممکن است به حد اخراج قطر از شورای همکاری خلیجفارس هم برسد به این ترتیب در صورت مخالفت عمان و کویت با سیاستهای عربستان و امارات در منطقه، چه آیندهای برای شورای همکاری خلیج فارس متصور هستید؟
اگر به تاریخ تاسیس شورای همکاری خلیج فارس نگاه کنیم این سازمان در ١٩٨١ و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به پیشنهاد کویت برای مقابله با تغییری که در منطقه ایجاد شده بود تشکیل شد.
یعنی هدف از تشکیل این سازمان از همان ابتدا مقابله با ایران بود.
بله دلیل اصلی پایهگذاری شورای همکاری خلیج فارس مقابله با نفوذ انقلاب اسلامی ایران بود، در طول این سالها عربستان ریاست و رهبری این مجلس را به عهده داشته. در طول ٥ سال گذشته عربستان تلاش کرده با نفوذ ایران در منطقه مقابله کند، شماری از کشورهای عربی و اسلامی را گرد خود جمع کرده و بسیاری از شهروندان کشورهای عربی به این اقدام عربستان پیوستهاند زیرا انتقادهایی نسبت به ایران دارند، فرصت برای عربستان فراهم شده بود تا نقش بزرگی در منطقه بازی کند اما تصمیمهای ریاض در منطقه و علیه قطر مفهوم شورای همکاری خلیج فارس را برهم زد. در حال حاضر این سازمان به غیر از بررسی مسائل داخلی کشورهای عضو مانند مسائل اقتصادی و شاید مسائل امنیتی و سیاسی دیگر نقش واقعی ندارد و به سازمان صوری تبدیل شده است، هیچ کاری از عهده این سازمان برای مقابله با ایران بر نمیآید و نمیتواند در مورد مسائل بزرگ منطقه مانند پرونده فلسطین، مبارزه با تروریسم، بازگرداندن اعتماد به ملتهای عرب در مرحله بعد از انقلابهای عربی و بازگرداندن این کشورها به عرصه بینالمللی و منطقهای نقشآفرینی کند، به همین دلیل من معتقدم قبل از محاصره قطر هرگز مانند بعد از
محاصره قطر نخواهد بود. در مورد کویت و عمان، مسقط به صورت واضح خارج از چارچوب شورای همکاری خلیج فارس تصمیمگیری میکند. زمانی که بعد از حادثه سفارت عربستان در تهران از کشورهای عضو شورا خواسته شد سطح روابط خود را با ایران کاهش دهند، عمان چنین چیزی را رد کرد. کویت هم محاصره قطر را نپذیرفت و حالا نقش میانجیگر را بازی میکند به همین دلیل معتقدم که شورای همکاری خلیج فارس یک سازمان ظاهری است که کارایی واقعی اجرایی ندارد. حتی نیروهای نظامی این سازمان که سپر جزیره نامیده میشود و برخی آن را ناتوی عربی مینامند این نیروها هم از زمان تاسیس تا به امروز هیچ اقدامی به جز ورود به بحرین نداشته است. در واقع هیچ اقدام واقعی از این نهاد نظامی در راستای منافع عربی شاهد نبودهایم به همین دلیل معتقدم پیامدهای اقدامات عربستان و امارات علیه قطر به معنای ضربهای واقعی به شورای همکاری خلیج فارس و نقش آن است. این کشورها در برابر ایران شعارهای زیادی را سر میدهند اما در واقعیت ابزار لازم برای مقابله با ایران را در دست ندارند و به نظر هم نمیرسد که بخواهند اعراب را علیه ایران و در این مسیر متحد کنند.
چرا؟
آیا محاصره قطر بخشی از مقابله با ایران است؟ آیا رابطه با اسراییل بخشی از مقابله با ایران است؟ آیا کشورهای عربی باید همینطور پروندههای عربی را بدون راهکار در سوریه، یمن، لیبی و عراق رها کنند آن هم برای مقابله با ایران... نمیتوان از اقدامات کشورهای عربی برداشت کرد که به دنبال مقابله با ایران هستند اگر هم با این روش میخواهند با ایران مقابله کنند روش کودکانهای را انتخاب کردهاند که نتیجهبخش نخواهد بود. قطر معتقد است که اختلافهای حقیقی با ایران در چند زمینه از جمله پرونده سوریه دارد اما در عین حال معتقد است که میتوان این اختلافها را پای میز مذاکره و بدون استفاده از سلاح علیه یکدیگر حل کرد این همان سیاست خارجی است که به نظر میرسد دیگر کشورهای عربی علاقهای به آن ندارند. در نهایت شخصا معتقدم که همه فشارهایی که به قطر وارد میشود این هدف را دنبال میکند که قطر تحت امر عربستان باشد تا ریاض و ابوظبی پروژه خود در منطقه را پیش ببرند. به اعتقاد من پروژهای در منطقه وجود دارد که در حل پرونده فلسطین به عنوان موضوع اصلی جهان عرب و کنار گذاشتن اسراییل به عنوان دشمن از معادله و در نهایت تبدیل شدن ایران فارسی و
شیعه به دشمن اول اعراب در منطقه خلاصه میشود و با وجود دشمنی با اسراییل نمیتوان این معادله را اجرایی کرد.
این طرح عربستان است؟
بله به نظر میرسد این طرح برخی کشورهای عربی مانند امارات و عربستان باشد... قطر را به داشتن رابطه پنهانی با ایران متهم میکنند و میخواهند دوحه روابطش را با تهران قطع کند چرا از عمان چنین درخواستی ندارند، ٩٠ درصد از حجم تجارت ایران با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بر اساس آمار رسمی متعلق به امارات است بنابر این اگر ایران دشمن است اولویت با خودشان است تا روابط خود را با ایران قطع کنند. چرا قطر مورد حمله قرار میگیرد؟ زیرا من معتقدم قطر سیاست خارجه واقعی، عقلانی و صبورانهای دارد که میتواند نقش مثبتی در معادله منطقهای در کنار ایران، عربستان، مصر و ترکیه داشته باشد و در جامعه جهانی از لبنان و سودان گرفته تا جیبوتی قطر ثابت کرده که میتواند وارد این پروندهها شود و به عقیده من هدف از محاصره قطر این است که به صورت کامل از مرحله بهار عربی عبور کرد و وارد مرحله جدیدی شد که عنوان اساسی آن حل بحران فلسطین، عادیسازی رابطه با اسراییل و معرفی کردن ایران به عنوان دشمن اول کشورهای عربی است.
بگذارید درباره الجزیره صحبت کنیم به نظر شما چرا کشورهای عربی خواستار تعطیلی شبکه الجزیره یا دیگر شبکههای مرتبط با قطر هستند؟
به سال ١٩٩٦ که بازگردیم زمانی که قطر شاهد تغییری در حاکمیت بود و قدرت به حمد بن خلیفه آل ثانی رسید. قطر در آن سال سه اقدام اساسی انجام داد یک اینکه با توافق با امریکاییها مهمترین پایگاه نظامی این کشور را در دوحه تاسیس کرد، این پایگاه را قطر برای حمایت خود از دیگر کشورهای منطقه و در رأس آن برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از جمله عربستان تاسیس کرد. بعد از آن در زمینه ساخت شبکه الجزیره سرمایهگذاری کرد و در مرحله سوم نیز سیاست خارجه جدیدی را در پیش گرفت. اگر دقت کنید همه مطالبات کشورهای عربی حول محور همین سه مساله شکل گرفته. الجزیره سرمایهگذاری حقیقی و واقعی قطر است که توانست از طریق آن بر آگاهی و بیداری عربی سرمایهگذاری کند. پیش از الجزیره شهروندان عربی فقط شبکههای محلی خود را پیگیری میکردند که در آنها فقط تعریف و تمجید از حاکمان و سلطه آن کشور بود اما با آمدن الجزیره این معادله شکسته شد و جهان عرب متوجه شدند که روی دیگری برای همه موضوعات وجود دارد. در موضوعات مهم جهانی مانند حمله امریکاییها به عراق بعد از وقایع ١١ سپتامبر و هجمهای که واشنگتن علیه جهان اسلام ایجاد کرده بود تنها الجزیره بود که در
رسانهها با امریکا مقابله کرد. الجزیره ٤ خبرنگار شهید در عراق دارد. این شبکه یک پروژه رسانهای عربی و روشنگر است که به دنبال بیدار کردن بینش و دیدگاههای عربی و اعتماد به جوانان است که در نهایت هم دیدیم که جوانهای عربی به خیابانها آمدند و بهار عربی را تشکیل دادند آیا الجزیره نقشی در این موضوع داشته؟ بله نقشی اساسی داشته و ذهن مردم را بیدار کرد. حالا کشورهای دیگر مانند عربستان و امارات چند سال بعد از قطر در زمینه رسانه سرمایهگذاری کردند و تنها ٤ سال بعد از تاسیس الجزیره، عربستان شبکه العربیه را تاسیس کرد تا نقشی در این میان داشته باشد. دلیل موفقیت الجزیره این است که این شبکه جدی و استوار است و از نیروهای غیر سیاسی بهره میگیرد. به عنوان مثال من شخصا به برخی سیاستهای عربی و از جمله سیاستهای قطر انتقادهایی دارم اما این موضوع اصلا اهمیتی ندارد. برای الجزیره قابلیت حرفهای خبرنگار مهم است. این چیزی نیست که در رسانههای عربی وجود داشته باشد، در رسانههای عربی یا با ما هستید یاعلیه ما. به همین دلیل میخواهند تنها صدای قطری در بخش منطقهای و بینالمللی را از بین ببرند و میدانند که الجزیره تلاش خواهد کرد تا
جایی که ممکن است مواضعی نزدیک به مردم داشته باشد و از زمان تاسیس تاکنون مسوولیت رسانهای مساله فلسطین را بر عهده گرفته است. به عنوان مثال چند روز پیش غزه مورد حمله موشکی قرار گرفت، این خبر در شرایطی که بحران قطر در جریان است به صورت فوری در الجزیره پوشش داده میشود اما در دیگر رسانهها خبری از آن نبود. الجزیره رسانهای است که اجازه میدهد منتقدان الجزیره و سیاستهای قطر هم برای اظهارنظر بتوانند در برنامههای این شبکه حضور داشته باشند همین کار را ما در دفتر الجزیره در تهران انجام میدهیم فرصت میدهیم تا تحلیلگران ایرانی از طریق شبکه الجزیره از سیاستهای قطر و الجزیره انتقاد کنند.
انتقادهایی به عملکرد الجزیره درباره بحران سوریه وارد است.
بله، برخی از رویکرد الجزیره در پوشش انقلابهای عربی انتقاد میکنند چه در سوریه چه در لیبی و چه در یمن.
به ویژه در مورد سوریه؟
شما اگر به یمن هم بروید برخی به سیاست الجزیره در این کشور انتقادهایی وارد میکنند. اینکه بگوییم این شبکه بدون ایراد و اشکال است درست نیست... الجزیره شبکه بزرگ و وسیعی است که در کشورهای مختلف جهان فعالیت کرده و افرادی که این فعالیتها را مدیریت میکنند معصوم از خطا نیستند ما با اینکه کسی بیاید و بگوید الجزیره در سوریه اشتباه کرده مشکلی نداریم با او به بحث مینشینیم. ما میگوییم اشتباه نکردیم اما اگر کسی بخواهد دلیل بیاورد با او بحث میکنیم. برخی از خود کارکنان الجزیره هم نسبت به این شبکه و برخی اقداماتش انتقاداتی دارند. الجزیره میگوید به من فرصت بدهید تا خبر را پوشش دهم اگر بعد از آن اشتباه کردم مرا مواخذه کنید ما در کشورهای عربی قدرت تحمل پایینی داریم به عنوان مثال در سوریه و یمن و لیبی و عراق دفتر الجزیره بسته شد. الجزیره مجبور شد از خارج از این کشورها به پوشش خبری بپردازد و هنگامی که شما اخبار یک کشور را از بیرون از مرزهای آن پوشش میدهید یا باید بر خبرگزاریهای رسمی بزرگ تکیه کنید که لاجرم بر خط خبری آنها سوار خواهید شد یا اینکه از شهروند خبرنگارهای بیتجربهای که در آن کشور وجود دارند و حرفهای
نیستند؛ به این ترتیب اشتباه رخ میدهد. به عنوان مثال رابطه ایران و الجزیره در طول ٥ یا ٦ سال گذشته با مشکلات متعددی همراه شده و با وجود اینکه انتقادهای زیادی از سوی رسانههای ایرانی به الجزیره وارد شد اما ایران دفتر الجزیره را تعطیل نکرد و به این ترتیب ایران این مساله را تضمین کرد که حداقل اخباری که از داخل ایران از طریق این شبکه مخابره میشود مستدل باشد. تصور کنید اگر الجزیره بسته شده بود اخباری که در خصوص ایران از این شبکه منتشر میشد از منابع خارجی بود و منابع خارجی به طور کلی دقیق نیست و برخی تلاش میکنند چهره این کشور را مخدوش کنند، مسوولان رسانهای در ایران این معادله را درک میکنند؛ این بینش در میان دیگر کشورها وجود ندارد.
در عربستان همزمان با بحران قطر، محمد بن سلمان به عنوان جانشین ولیعهد انتخاب شده؛ فکر میکنید این تغییرات بر روند بحران کشورهای عربی تاثیرگذار خواهد بود؟
از زمانی که جنگ در یمن شروع شد کاملا واضح بود که محمد بن سلمان نقشی اساسی در عربستان دارد او تئوریسین اصلی توفان قاطعیت در یمن است و مشخص شد که بخش عظیمی از تصمیمگیریها در این کشور به او باز میگردد، او دیدگاههای امنیتی، نظامی، سیاسی و اقتصادی دارد. کاملا روشن است انتخاب او به عنوان ولیعهد گامی در راستای تبدیل کردن او به شاه بعدی عربستان است. بن سلمان بدون شک در پشت پرده موضوعی است که با محاصره قطر ایجاد شد.
بحرانی که علیه قطر ایجاد شده تا حد زیادی مشابه اقدام کشورهای عربی علیه ایران است ممکن است بنسلمان بازیگر اصلی در اقدامات ضد ایرانی باشد؟
احتمال دارد... در شرایط فعلی او از حامیان محاصره قطر است و به همین دلیل معتقدم که ولیعهد شدن او قرار نیست تغییر زیادی در بحران ایجاد کند بلکه ممکن است مسیر بحران به سویی برود که طولانیتر شود. به عنوان مثال سخن از این است که چرا ترکیه میخواهد در قطر یک پایگاه نظامی تاسیس کند و اگر آنکارا از این اقدام عقبنشینی نکند یک پایگاه نظامی مصری در بحرین و با حمایت عربستان و امارات تاسیس خواهد شد که بر اساس آن بخش اقتصادی را امارات و عربستان تامین خواهند کرد، زمین را بحرین مهیا میکند و نیروهای نظامی از مصر برای مقابله با ترکیه اعزام خواهند شد. عربستان از حدود ٦ سال گذشته تاکنون نتوانسته از ثمره بهار عربی چیزی به سود خود برداشت کند، شعار مقابله با ایران و نفوذ ایران را سر داد که با نفوذ ایران هم نتوانسته مقابله کند، شعار نزدیک شدن به ترکیه و کشاندن آنکارا به ریاض را سر داد که بعد از ماهعسلی یکماهه این مساله تمام شد به همین دلیل عربستان در طول ٦ سال گذشته تلاش کرده نقش کشور عربی اصلی در منطقه را بازی کند اما در واقعیت توان انجام چنین کاری را نداشته در شرایط فعلی ممکن است با روی کار آمدن بن سلمان تغییراتی در این
زمینه ایجاد شود.
او علاوه بر تلاش برای تغییر در مفاهیم اجتماعی در عربستان، سعی میکند چهرهای از این کشور در منطقه ایجاد کند که عربستان اگر تهدید کند تهدیدهای خود را عملی میکند و مثال این مساله اقدام علیه قطر است. او میخواهد که مسالههای بزرگ اعراب مثل پرونده فلسطین از دروازه عربستان حل شود و ایدئولوژی مقاومت از بین برود و قطر با این مساله مخالف است. اگر اجماعی عربی علیه برخی اقدامات ایران تشکیل شود قطر مشکلی با همسویی با این اجماع ندارد اما زمانی که ترامپ به خاورمیانه آمد و نشست ریاض با عنوان مقابله با ایران ایجاد شد دوحه احساس کرد معادله جدیدی ایجاد شده که بر اساس آن قرار است ترامپ با ایران به وسیله اعراب و داراییهایشان بجنگد که قطر چنین چیزی را نپذیرفت به همین دلیل مشکل ایجاد شد تا قطر محاصره شود. با توجه به اینکه نقش کشورهای عربی مانند مصر و عراق و سوریه در تصمیمگیریها از بین رفته، تصمیمگیری در منطقه به شورای همکاری خلیج فارس موکول میشود و زمانی که قطر حذف شود سیاستگذاری از سوی عربستان صورت خواهد گرفت.
در مورد نقش امریکا دوگانگی واضحی در این زمینه وجود دارد در حالی که وزیر خارجه خواستار کاهش محاصره قطر است رییسجمهور این کشور قطر را به حمایت از تروریسم متهم میکند. آیا دوحه امیدوار است امریکاییها این بحران را حل کنند؟
دولت امریکا چندین موسسه دارد و دوحه از همین طریق وارد عمل میشود. بدون شک عربستان و امارات از طریق کاخ سفید اطمینان خاطر پیدا کردهاند که ترامپ قرار نیست به سود قطر وارد عمل شود و در مقابل ریاض و ابوظبی میدانند خط قرمز امریکا اقدام نظامی علیه قطر است.
دوحه درک میکند پنتاگون و سیا مواضع دیگری دارند و پنتاگون نمیخواهد در سایه بحران منطقه عملیات نظامی این نهاد در خاورمیانه که از طریق پایگاه هوایی امریکا در قطر اجرا میشود تحتالشعاع قرار بگیرد و قطریها میدانند که در شرایط فعلی امریکا در مدت زمان کوتاهی در این بحران دخالت نخواهد کرد. کاخ سفید تلاش میکند همانگونه که نیکی هیلی، نماینده امریکا در سازمان ملل گفته با اعمال فشار بر عربستان و قطر سودی عاید واشنگتن شود. با این وجود بدون دخالت امریکاییها حل بحران دور از انتظار است از طرفی امریکاییها در مدت زمان فعلی اقدامی برای حل بحران نخواهند کرد مگر اینکه موضع امریکا با اعمال فشار موسسههای دیگری مانند پنتاگون و سیا تغییر کند. در شرایطی که در حال حاضر اتحادیه اروپا، روسیه، چین، ایران و ترکیه موضعی مثبت در قبال قطر دارند اما هیچکدام نمیخواهند با عربستان رو در رو شوند و قطر این مساله را درک میکند به همین دلیل من معتقدم در برابر مرحله جدیدی از بحران هستیم که بعد از پایان مهلت ١٠ روزه کشورهای عربی ایجاد خواهد شد.
در بند اول مطالبات کشورهای عربی از قطر خواسته شده رابطه پنهانی خود را با ایران قطع کند؛ ایران و قطر چه روابط غیرعادی دارند که باید قطع شود؟
ایران و قطر دو کشور همسایه هستند که همواره رابطه خوبی باهم داشتهاند به این ترتیب که هیچوقت اختلاف بزرگی میان ایران و قطر در یک پرونده دوجانبه وجود نداشته است و دوحه معتقد است از این مساله میتوان در حل اختلافهای کشورهای عربی و از جمله قطر در سطح منطقهای استفاده کرد.
در سطح منطقهای قطر انتقادهایی نسبت به سیاستهای ایران دارد و اگر اجماعی عربی در این زمینه باشد از آن پیروی میکند اما در این سطح اجماعی وجود ندارد یعنی همه کشورهای عربی در دو زمینه مخالفت یا موافق بودن با ایران به اتحاد نرسیدهاند. همه اتهامهایی که به قطر درباره داشتن رابطه اطلاعاتی با ایران و سپاه این کشور وارد شده واقعیت ندارد و آنچه کشورهای عربی را عصبانی کرده این است که سیاست خارجی قطر از سوی کشورهای منطقه جدی گرفته شده است. برای نتیجهگیری بگویم که قطر به دنبال لجبازی نیست بلکه تلاش میکند راهکار میانهای در این بحران پیدا کند زیرا از یک طرف وجود داشتن در محیط کشورهای عربی در منطقه برای قطر مهم است به همین دلیل ممکن است قطر با برخی مطالبات کشورهای عربی موافقت کند اما قرار نیست دوحه روابط خود را به صورت کامل با ایران برهم زده، شبکه الجزیره را تعطیل کند یا اخوانالمسلمین را از کشور خود خارج کند بلکه آماده است تا راهکار میانهای برای حفظ وحدت کشورهای عربی را بپذیرد؛ باید این را بگویم که قرار است تغییراتی در منطقه از طریق امارات و عربستان ایجاد شود؛ اجرای این تغییرات در خاورمیانه با حضور قطر و
سیاستهای خارجی مستقل آن امکانپذیر نیست به همین دلیل این بحران ایجاد شد. به نظر من عربستان اشتباه بزرگی مرتکب شد زیرا دیگر از امروز به بعد کسی حرف عربستان برای مقابله با ایران را جدی نخواهد گرفت. دوران قبل از بحران هرگز مانند دوران پس از بحران نخواهد بود؛ ممکن است قطریها و عربستانیها و اماراتیها پای میز مذاکره بنشینند و اختلافات سیاسی خود را حل کنند اما این مساله درباره مردم قطر و جهان عرب صادق نیست. در تاریخ نوشته شد که قطر در سال ٢٠١٧ از سوی کشور همسایه خود یعنی عربستان مورد محاصره قرار گرفت و خطر اصلی همین است. اشتباه استراتژیک عربستان اینجا بود که مردم را نادیده گرفت و رفع این اشتباه نیازمند زمان طولانی و نیت پاکی است که به اعتقاد من همه این عوامل وجود ندارد.
توضیح اعتماد: گفتههای فایز نظرات شخصی وی است و انتشار آن در «اعتماد» به معنای تایید محتوای آن نیست.
دیدگاه تان را بنویسید