«آیتالله» از نگاه «احمد توکلی»:
هاشمی لنگر تلاطمها بود/ مگر انقلاب چند نفر مثل هاشمی داشته و دارد؟
توکلی گفت:یکی از بزرگان جنگ تعریف میکرد در زمان جنگ وقتی حمله میکردیم و نتیجه بد از کار درمیآمد، همه گوشه قرارگاه فرماندهی ناامید و غمگین مینشستند. اما آیتالله هاشمی یکباره با هیجان وارد میشده عبایش را به کناری میانداخته و دوباره همه را سرخط میکرده و به آنها روحیه میداده است. اینها چیزهایی است که پنهان است و ما نمیبینیم اما خدا میبیند. ما باید به دید خدایی به مردم نگاه کنیم.
اعتمادآنلاین/ زینب صفری- شاید رسم نباشد در بزرگداشت شخصیتی سیاسی با یکی از جدیترین منتقدانش گفتوگو کنند. از این جهت گفتوگو با احمد توکلی درباره آیتالله هاشمی شاید در نگاه اول نقض غرض به نظر برسد. او با اینکه در بخشهایی از گفتوگو با صدایی لرزان و بغض کرده درباره هاشمی سخن میگوید اما ذرهای از انتقاداتش به او را هم از یاد نمیبرد. او همان وزیر و روزنامهنگاردهه شصت و رقیب انتخاباتی دهه 70 آیتالله هاشمی با همان انتقادات تند و تیز به اجرای سیاستهای تعدیل اقتصادی باقی مانده اما وقتی میخواهد کلیت هاشمی را به تصویر بکشد با صدایی بغض کرده میگوید «این شخصیتها لنگر هستند؛ در تلاطمهایی که پیش میآید معلوم میشود وجودشان چه نعمتی است.» او روایتهای خواندنی از ردصلاحیت آیتالله هاشمی، رقابتهای انتخاباتی خودش با او و فراز و فرودهای زندگی آیتالله هاشمی از نگاه خودش دارد. اگر میخواهید از نگاه یک منتقد منصف، زوایای سیاسی و اقتصادی شخصیت آیتالله هاشمی را ببینید این گفتوگو را بخوانید:
شما در نقدهایی که به آیتالله هاشمی داشتید معمولا جانب ادب و انصاف را رعایت کردهاید. اما منتقدان ایشان هم از جناح چپ و هم جناح راست، نقدهایشان اغلب مواقع با تهمت، توهین و بیانصافی همراه بود. چرا آنها چنین رویهای در قبال آیتالله هاشمی داشتند؟
البته آدمهای بزرگ، اشتباهاتشان هم بزرگ است و دوستی و دشمنی با آنها هم ممکن است بهخاطر تاثیرگذاریای که شخصیت آنها ایجاب میکند با تعصب همراه باشد. من برای پیشکسوتان در هر صنفی احترام قایلم. به این دلیل که اینها معمولا سدشکن هستند و راه را برای دیگران باز میکنند. اگر کسی در یک امر خیری پیشکسوت بود، باید به او احترام گذاشت. نباید کسی که مثلا متاخر از این پیشکسوت است و برادر کوچک او حساب میشود، یا جای نوه او به حساب میآید، در مورد بزرگترش با هر ادبیاتی حرف بزند. باید رعایت ادب تخاطب را انجام دهد. این سنت اخلاقی است که در همه جوامع معمولا رعایت میشود. از نظر اسلامی هم دستور پیامبر را داریم که به بزرگترهایتان احترام کنید.
از طرفی سیاستمداری نیست که اشکال نداشته باشد و چون انتظار میرود سیاستمداران در رفتار خودشان اشکالاتی داشته باشند، بنابراین وقتی میخواهیم در مورد سیاستمداری صحبت کنیم، همانطور که قرآن گفته کارهای خوب، کارهای بد را از بین میبرند؛ باید سرجمع حساب کنیم. نه اینکه یک عیب او را بزرگ کنیم، حسنهایش را اصلا نبینیم. یا بالعکس، حسنهایش را بزرگ کنیم و عیبهای او را نبینیم. هر دو محکوم است. این دستورالعمل دینی است و در قرآن هم بر آن تاکید شده که ما در ارزیابی هر چیزی، حتی قمار و شراب، محاسنش را هم ببینیم. قرآن درباره این دو حرام قطعی چنین سخن میگوید: «یسْألُونک عنِ الْخمْرِ والْمیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کبِیرٌ ومنافِعُ لِلنّاسِ وإِثْمُهُما أکْبرُ مِنْ نفْعِهِما - درباره شراب و قمار از تو می پرسند بگو در آن دو گناهى بزرگ و سودهایى براى مردم است و[لی] گناهشان از سودشان بزرگتر است» (بقره 219)
در ارزیابی شخصیتهای سیاسی هم همینطور است. هم باید کارکردهای مثبت وهم کارکردهای منفی آنها را ببینیم. ممکن است میانگین آن منفی باشد و مثلا به او رای ندهیم. ولی همیشه باید احترام کسانی را که برای ملت کار میکنند، حفظ کنیم تا انگیزه خدمت از بین نرود و نمکنشناسی، باعث نشود که بزرگوارانی اصلا پیدا نشوند؛ همانها که خدا به آنها عزت داده و حوادث روزگار به نحوی دست به دست هم داده تا شخصیتی مثل هاشمیرفسنجانی شکل گرفته است. وجوه مثبتی دارد که فقدانش آنها را از دست ما میگیرد. این قبیل افراد لنگر هستند. در تلاطمهایی که پیش بیاید معلوم میشود که وجودشان چه نقشی دارد.
یکی از بزرگان جنگ تعریف میکرد در زمان جنگ وقتی حمله میکردیم و نتیجه بد از کار درمیآمد، همه گوشه قرارگاه فرماندهی ناامید و غمگین مینشستند. اما آیتالله هاشمی یکباره با هیجان وارد میشده عبایش را به کناری میانداخته و دوباره همه را سرخط میکرده و به آنها روحیه میداده است. اینها چیزهایی است که پنهان است و ما نمیبینیم اما خدا میبیند. ما باید به دید خدایی به مردم نگاه کنیم.
بنابراین من معتقد هستم باید به سیاستمداران احترام گذاشت. البته اگر کسی خیانت کرده باشد، از احترام محروم میشود. اما در مورد همان هم وقتی میخواهیم ارزیابی کنیم باید منصفانه کارهای خوبش را هم ببینیم. یادم میآید یک وقت آقای موسوی در دور دوم دولتشان، استعفایش را به ملت ایران اطلاع داد. نه به رییسجمهور اطلاع داد، نه به امام. سه روز هم کسی خبر نداشت کجاست. بعد بالاخره او را پیدا کردند و گفتند که امام شما را احضار کرده است. این کار آقای موسوی از نظر سیاسی، خیلی بد بود. به خاطر شرایط جنگی و ضرورت ثبات سیاسی و اینکه تغییر نخست وزیر ممکن بود حاکی از بیثباتی تلقی شود، او همواره از تایید امام برخوردار بود. کار او شبیه کار مصدق بود که در پاسخ هشدار آیتالله کاشانی درباره کودتا، پای نامه ایشان نوشت «اینجانب مستظهر به پشتیبانی ملت هستم» و معنیاش این بود که در کار من دخالت نکن. ایشان هم استعفایش را به مردم تقدیم کرد. خب اگر نخست وزیر نمیخواست استعفایش را به آقای خامنهای، رییسجمهور وقت تقدیم کند باید به امام استعفا میداد. به هر حال ایشان را پیدا کردند و ایشان پیش امام رفت. میخواهم بگویم با اینکه این کار او خیلی
بد بود، اما امام وقتی خواست به ایشان تشر بزند، گفت اگر نبود خدمات شما به اسلام و انقلاب، به مردم میگفتم خلاف اسلام رفتار کردید. یعنی باز هم آن خدمات را دید.
این مثال را زدم که ما باید نسبت به همه سیاستمداران این رفتار منصفانه را داشته باشیم. هم خوبیهای آنها را ببینیم و هم بدیهای آنها را. بدیها گاهی از بدجنسی است و گاهی از غفلت و از سوء اندیشه است. اندیشه و دیدگاهش غلط است. قصد سوء ندارد. بنابراین من فکر میکنم کسانی که این ضوابط اخلاقی را رعایت نمیکنند قبل از همه به خودشان ضربه میزنند. در عالم سیاست اگر ما کینهورزی کنیم یا عشق ورزی کنیم، هر دو مشکل درست میکند. درست نمیتوانیم ببینیم. برای همین دوستان و منتقدانی که انصاف را رعایت نمیکنند گرفتار این رویه میدانم. هر فردی در مواجهه با یک بزرگتر و پیشکسوت خودش، باید ادبیات متناسب با آن را به کار بگیرد. این حرف من اصلا با صراحت یا حتی اعتراض معارضه ندارد. بلکه با خلاف ادب حرف زدن یا گزافه گفتن معارضه دارد.
شما همیشه یکی از منتقدین جدی آقای هاشمی بودید؛ مخصوصا به لحاظ اقتصادی. اما اگر بخواهید به لحاظ سیاسی مشی ایشان را ارزیابی کنید چه میگویید؟ چه نقاط ضعف و قوتی را از این جهت در ایشان دیدید؟
آقای هاشمی از نظر سیاسی، یک آدم اهل تحلیل و عمیقی بود. کولهبار تجربه ایشان بسیار پربار بود. در تشخیص موقعیت و تطبیق رفتارش با اهدافی که مدعی بود، اوجهای خیلی قشنگی داشت، ولی فرودهای بدی هم داشت.
وقتی در جنگ ایران و عراق، صدام به خنس افتاده بود و امریکاییها میخواستند به عراق حمله کنند، صدام، هواپیماهایی را که از کویت گرفته بود فرستاد به فرودگاههای ایران. بعد به ایران پیشنهاد داد بیایید این کویتیهایی که با شما اینقدر بد هستند را بزنیم و از بین ببریم. آن موقع آقای هاشمی به عنوان جانشین فرمانده کل قوا یک نامهای نوشت که بسیار نامه بلندی است و من همیشه به آن افتخار میکنم چون سند رفتار مبتنی براصول نظام در سیاست خارجی بود، سند ابن الوقت نبودن. این موقعیت، بهترین موقعیت برای برخورد فرصت طلبانه بود برای اینکه ما با کمک صدام، کویت را بزنیم و امریکا هم صدام را بزند. از شر دو دشمنمان راحت میشدیم. اما آقای هاشمی در آن نامه توضیح داد که ما اصلا با تجاوز مخالف هستیم و به صدام گفت چون شما به کویت تجاوز میکنید، به شما کمک نمیکنیم. بعد هم ایران هواپیماها را به کویت تحویل داد. اینها فرازهای تعیینکنندهای است.
ما بزرگی ایشان را در دو حادثه مهم میتوانیم ببینیم؛ یکی در ماجرای انتخاب رهبری و دیگری هم در قصه رد صلاحیت ایشان. رفتارهای ایشان در این دو اتفاق فقط از یک آدم پخته استخواندار وزین، سر میزند نه از آدمی که تازه آمده به میدان و نیامده میخواهد برود. سال 92 من خودم سعی کردم آقای هاشمی نامزد نشود...
یعنی با ایشان صحبت کردید که نامزد نشود؟ چرا، موضوع خاصی در میان بود؟
نه؛ صحبت نکردم. تدابیری به کار بردم تا به ایشان برسد که نامزد نشود. بعد که نامزد شد، من سعی کردم که ایشان تایید شود. برای اینکه خوب نمیدانستم در مقایسه با آنها که تایید میشوند ایشان رد شود. خیلی مقایسه بدی بود و در ذهن مردم خوشایند نیست.
وقتی که ایشان رد صلاحیت شد، من عصری فهمیدم که فردا قرار است اعلام کنند که ایشان رد صلاحیت شده است. نشستم نامهای نوشتم خدمت ایشان و گفتم که شناسنامه شما، ممهور به مهر انقلاب اسلامی است. مبادا در این شرایط سخت که آزمایش دشواری در پیش دارید شناسنامه شما باطل شود. چون در این صورت خودتان باطل میشوید. چون شما هستید و انقلاب اسلامی. مگر انقلاب چند نفر مثل ایشان داشته و دارد؟ بعد برای ایشان انتخابات ریاستجمهوری امریکا را مثال زدم و گفتم وقتی الگور با جرج بوش رقابت داشت، آخرین ایالتی که تعیین تکلیف میکرد، فلوریدا بود. جب بوش برادر جرج بوش فرماندار ایالت فلوریدا بود و در آنجا 74 هزار رای را از مناطق که به طور سنتی دموکراتها اکثریت داشتند، باطل کرد. بعد از ابطال این 74 هزار رای، 537 رای جرج بوش بیشتر از الگور آورد. در نتیجه وقتی کارت الکترال فلوریدا تحویل جرج بوش شد، یک کارت الکترال افزون بر الگور داشت. یعنی همهچیز سر مرز بود. موضع هم موضع تهمت است. چون برادر نامزد برنده، فرماندار فلوریدا بود. الگور به دیوان عالی کشور شکایت کرد که کار شورای نگهبان ما را انجام میدهند. این شوخی را هم بکنم که اعضای این دیوان
مادام العمر هستند و از آقای جنتی هم مدت طولانیتری سمت دارند!
ولی هیچ کدام از آنها در جریان تبلیغات انتخاباتی به نفع یک کاندیدا موضع نگرفتهاند.
درست است، اظهارنظر نکردند، اما به طور سنتی طرفدار جمهوریخواهان هستند.
به هر حال الگور شکایت کرد، آنها رای دادند که انتخابات سالم است. الگور نطقی دارد که خیلی خوب است. الگور به CNN آمد و گفت انتخابات این طور پیش رفت و به این نتیجه رسید و از طرفداران خودش تشکر کرد. به طرفدارانش گفت من و شما با هم برنامههایی برای امریکا داشتیم ولی نشد که آن را پیاده کنیم. انتخابات را دیوان عالی کشور تایید کرد. ما برای اعتلای امریکا تلاش میکنیم. امریکا بدون قانون امریکا نمیشود و ما باید غصه بخوریم که 4 سال نمیتوانیم اهدافمان را دنبال کنیم ولی در عین حال باید تسلیم قانون شویم. بعد گفت خدا به رییسجمهور ما و به امریکا برکت دهد.
من برای آقای هاشمی نوشتم، برای شما زیبندهتر است که این طور رفتار کنید. برای اینکه وقتی آدم وارد زمین بازی میشود و داور را قبول میکند، در واقع قواعد بازی را قبول میکند. حالا ممکن است که قواعد، بد اعمال شود ولی نمیتوان زیر میز بازی زد.
این نامه را به کسی دادم که به خانه ایشان رفت و آمد داشت و گفتم این نامه را دست مهدی یا محسن و بقیه نمیدهی. فقط به دست خود آقای هاشمی بده. او ساعت یازده و بیست دقیقه شب زنگ زد و گفت ساعت 10 و نیم رفتم آنجا و گفتم حاج آقا، احمدآقا گفت نامه را فقط دست خودتان بدهم. ایشان خندهای کرده بود و نامه را خوانده بود. بعد گفته بود به احمدآقا سلام برسان و بگو من همین کار را میکنم. ایشان گفته بود من نظر اینها را قبول ندارم ولی چون قانونی است تمکین میکنم. این خیلی بزرگی روح میخواهد. مخصوصا اگر در مقایسه با ردصلاحیت ایشان ببینید چه کسانی تایید شدند، آن وقت تحمل سختتر میشود.
خود شما تصور میکردید ایشان رد صلاحیت شود؟وقتی شنیدید چه حسی داشتید؟
خیلی ناراحت شدم. اما احتمال میدادم ایشان رد شود. دلیل آنها هم واقعا شرایط جسمی آقای هاشمی بود. من خبر دارم که برای آنها شرایط جسمی ایشان دلالت داشت. برای آنها مسلم شده بود که شرایط جسمی ایشان خوب نیست. به هر حال این وجه مطلب برایم مهم بود که آدمی مثل ایشان خودش را مقایسه میکرد با کسانی که تایید شدند، بعد میدید از نظر سیاسی، فرزندانش تایید شدند و پدر که اینقدر، قدر است تایید نشده است.
ایشان از این اوجها زیاد دارند. هفتم تیرماه شصت و آن انفجار، خیلی از جوانان انقلاب را گرفت که برخی از آنها مثل آقای هاشمی خیلی مهم بودند. وقتی انفجار 8 شهریور، رجایی و باهنر را گرفت، شرایط خیلی سخت بود. قبل از آن سوءقصد علیه آیهالله خامنهای، ایشان را هم به بیمارستان کشانده بود. از7 تیر تا 8 شهریور فقط 2 ماه است. یکسری استوانه از دست ما رفت. ولی ایشان روحیه خود را حفظ کرد و به دیگران روحیه داد. اینکه میگویم شخصیتهایی مانند آیتالله هاشمی لنگر هستند و در مواقعی که تلاطم است نقششان معلوم میشود، دقیقا در همین قبیل موارد است.
اما با همه اینها ایشان از نظر سیاسی مشیای داشت که این مشی مشکلساز شد. ایشان از نظر سیاسی، این نگاه را به کارگزاران حکومت داشت که اینها باید متجملانه رفتار کنند و برای این تجملگرایی اداری، شأنی قایل بود که ما باید در برابر چشمان دیگران، خیلی بزرگ جلوه کنیم. تاثیر را به تجملات داد. در حالی که اشتباه بود. امام، زندگیاش مبتنی بر تجملات نبود. ولی وقتی ادوارد شواردنادزه، وزیر خارجه شوروی، پیش امام رفت آنقدر ابهت امام او را گرفته بود که وقتی میخواست نامه گورباچف را به امام بدهد، دستش میلرزید.
اما آقای هاشمی نظرش خلاف این رویه بود. من معتقدم که این سرمنشا مفاسد بسیاری شد. تجملگرایی اداری تبدیل شد به تجملگرایی فردی. به علاوه کمک کرد تا مسوولانی سر کار آمدند که توجه به درد مردم نداشتند. این خلاف رویه حکومتداری امام علی است. وقتی که مسوولان کشور، دنبال تجملگرایی رفتند، نتیجه این میشود که هنگام توزیع منابع، سمت اغنیا غش میکنند.
یک روز در روزنامه رسالت بودم برای من خبر آوردند که یکی از وزرای آقای هاشمی دکوراسیون دفترش را عوض کرده و آن موقع 5 میلیون تومان خرج کرده است. من کسی را آنجا فرستادم، ببیند و گزارش بدهد. رفت و دم در ایستاد و گفت میخواهم دفتر وزیر را ببینم. من خبرنگار هستم. دستدست کردند تا حراست بیاید. آن خبرنگار گفت من وقت ندارم. میخواهم مطلب را بنویسم. اگر نمیگذارید دفتر را ببینم، من مطلب را بنویسم و منتشر کنم. دستپاچه شدند و آن وزیر به من زنگ زد و گفت احمدآقا خودت بیا ببین، چرا خبرنگار میفرستی؟
کدام وزیر آقای هاشمی؟
آقای محلوجی. من به آنجا رفتم و دیدم دفترش واقعا لوکس است. به من گفت همه میزهای من مشکی است برای همین دستور دادهام پردههای اتاق را هم با زمینه مشکی و گل و بوتهسفید بزنند. حتی نعلبکیها را هم با همین طرح و نقش گرفتهام که همه با هم ست باشند. گفتم وقتی شما به فکر این چیزها هستید پس کی به فکر کار هستید؟! وزیری که سطح توجهاتش به این امور تنزل میکند، مطمئنا در دیدگاههایش اثر میگذارد. بعد در زندگی خصوصیاش هم همین کار را میکند. تفریحی میرود که مردم عادی نمیروند و کارهایی میکند که بقیه نمیتوانند. وقتی هم که میخواهد بودجه وزارتخانه را تقسیم کند، غش میکند به طرفی که عموم مردم در آن نیستند.
اما اتفاقا منزل آیتالله هاشمی که خیلیها میگفتند ایشان در کاخی آنچنانی زندگی میکند، منزلی فوقالعاده ساده با وسایلی بسیار معمولی بود. بعد از درگذشت ایشان خیلیها برای تسلیت رفتند و تعجب از دیدن این میزان سادگی را در چهره خیلیها میشد دید...
ممکن است اینطور باشد. من نرفتم و ندیدم. ولی سفرها و تفریحات اشرافی داشتند.
خوب شما میگویید این نگاه ایشان باعث تجملگرایی شده است. در حالی که زندگی فردی آیتالله هاشمی این را نقض میکند. من فکر میکنم این استدلال شما درست نیست. ما تجربه آقای احمدینژاد را داریم که شما هم در بازهای حامی او بودید. ایشان فوقالعاده بر زندگی ساده و پوشیدن لباسهای ساده و رعایت نکردن خیلی از مناسبات به بهانه مقابله با تجملگرایی بودند. اما همه هم دیدیم که چه فسادهای بزرگی از دولت ایشان بیرون آمد. معاون اول ایشان در زندان است و خودش هم طبق گزارش دیوان محاسبات 12 هزار میلیارد تومان تخلف مالی دارد...
من نگفتم هر کس سادهزیست است، عقلش و کارهایش هم کامل است؛ عکسش را گفتم. گفتم هر کس تجملگراست گیر میافتد. آن طرف را قبول ندارم که هر کس سادهزیست است پس همهچیز را دارد. نه، آقای احمدینژاد مشکلات دیگر داشت. فقط سادهزیستی نیست. عقل، مهمتر از سادهزیستی است.
معتقدم این اشرافیگری از دوران آقای هاشمی باب شد و مسوولان را از مردم دور کرد. سرمایه اصلی نظام را که اعتماد به حاکمان بود، آسیب جدی زد. فراموش نکنید که اکثریت مردم هر شایعهای علیه هاشمی را میپذیرفتند. کار به جایی رسید که برخی از عناصر اصلاحطلب به ایشان لقب عالیجناب سرخپوش دادند و در انتخابات مجلس ششم نفر آخر تهران شد. من در کتابم نشان دادهام وقتی مدیران اهل تجملگرایی میشوند، تابع مطلوبیت افراد عوض میشود. وقتی تابع مطلوبیت افراد حاکم عوض شد، به قول امیرالمومنین «الناس بامرائهم اشبه منهمابائهم». مردم به امیرانشان شبیهتر میشوند تا به پدرانشان. وقتی مردم این کارها را میبینند، میگویند چطور اینها که ادعا میکردند ما طرفدار مستضعفین هستیم حالا خودشان زندگی اینچنینی دارند؟ از آنها دلسرد و دور میشوند و کثیری هم دنبال این میافتند که این زندگی را برای خودشان تامین کنند. به خاطر این گرایش که برای بسیاری قابل دستیابی نیست و جامعه را به حرمان میکشاند، من بیش از آنکه مردم را شماتت کنم، مسوولان و به ویژه بانیان را مستحق سرزنش میدانم. مردم از بزرگترها یاد گرفتهاند؛ «ماهی از سر گنده گردد نی ز دم». این
اصل مهم اخلاق سیاسی اسلام که بیشک، اسلام بر این تاکید دارد این آثار واقعی را دارد که موجب میشود تخصیص منابع به سمت اغنیا تغییر کند. برعکس سالهای اول انقلاب. در دولت آقای موسوی ما نرخ رشد منفی داشتیم. اما توزیع درآمد ملی مرتب بهتر میشد. چون توزیع منابع محدودی که به سختی گیر میآمد، به سمت فقرا و روستاها اریب داشت. این از افتخارات جمهوری اسلامی است که تودههای مردم را تحت فشار قرار نداد.
بنابراین از نظر سیاست داخلی، این اشکال آقای هاشمی به نظر من مهم است. همین موضعگیری ایشان سطح انتظارات را در جامعه به طور نامتناسب با تولید ملی بالا برد و شکاف بین امکانات و انتظارات را فزونی بخشید و فقر احساسی را بالا برد. علاوه بر فقر نسبی که به واسطه سیاستهای تعدیل صندوق بینالمللی پول ایجاد شده بود. در نتیجه با اینکه آقای هاشمی در بهبود اوضاع اقتصادی و بازسازی کم کار نکرد، معدل چنان شد که در انتخابات چند سال بعد از صدارت در تهران نفر آخر شود.
اشکال دیگر آقای هاشمی این بود که سختگیر بود. شرح صدرش کم بود. بعضی وقتها این طور بود. حالا مثال میزنم. من خودم آن موقع در روزنامه رسالت بودم که ایشان رییسجمهور شد. اول از مدافعان سیاستهای ایشان بودم. برای اینکه آقای هاشمی در دوران آقای موسوی، سخت طرفدار دولتی کردن بود و وقتی که خرابیها و آثار منفی آن را دید، طرفدار جدی اقتصاد آزاد شد. ما آن موقع که ایشان طرفدار سخت دولتی کردن بود با ایشان مخالف بودیم. من اصلا در اعتراض به دولتی کردن امور اقتصادی از دولت آقای موسوی بیرون آمدم.
اواخر جنگ، قبل از فوت حضرت امام، به دستور ایشان یک شورای سیاستگذاری بازسازی درست شد که آقایان هاشمی، موسوی، خامنهای و موسوی اردبیلی و احمدآقای خمینی و تعداد دیگری در آن حضور داشتند. در آنجا بر سیاستهای بازار آزاد بیشتر تاکید شد. اینکه مثلا بخش خصوصی بیشتر فعالیت کند، سرمایهگذاری خارجی بیشتر جذب کنیم، دخالتهای دولت باید کم شود و... خلاصه همان چیزهایی که ما میگفتیم. البته وقتی ما اینها را میگفتیم امام به لحاظ نظری از ما حمایت میکرد اما از نظر عملی پشت مهندس موسوی میایستاد. یعنی از سال 1362 که دعوای ما اوج گرفت، در همان سال امام بیانیه داد که دولتی کردن امور و کشاندن همهچیزها به مالکیت دولت، بیماری مهلکی است که همهچیز را به شکست میکشاند. به این شکل از نظر نظری از ما حمایت میکرد اما پشت سر نخستوزیر میایستاد که نخستوزیر، متزلزل نشود. وقتی ما 7 نفر از وزرای آقای موسوی با امام مشورت کردیم که استعفا دهیم، نامهای به ایشان نوشتیم و گفتیم دولت میخواهد همهچیز را دولتی کند، ما هم میخواهیم همهچیز را مردمی کنیم. جنگ و همه این اقتضائات را میفهمیم. اما نتیجه گرفتیم که استعفا دهیم. امام جوابی نداد.
آقای ناطق را به نمایندگی پیش امام فرستادیم. امام گفته بود تفاهم کنید، آقای ناطق هم استدلال کرد که تفاهم نمیشود. یعنی آقای موسوی و دوستانشان بد رفتار میکردند و رقیبان خود را میزدند. مفاهمه مشکل شده بود. مثلا آقای عسگراولادی برنج وارد میکرد، به وزارت راه دستور میدادند به آنها اسکله ندهند. روزنامهها هم فقط دست خودشان بود و هر چه میخواستند بار عسگراولادی میکردند که برنج در بازار کم است، گران شد و مردم بدبخت شدند. خلاصه این کارشکنیها پیش آمد.
امام فرمود البته «اگر تفاهم نشود، نمیشود». بعد شانههای خودشان را بالا انداخته بودند که اگر در زمان جنگ 7 وزیر استعفا دهند، چه خواهد شد؟! آقای ناطق گفتند شما منعتان رابردارید، ما چاره میکنیم. چارهاش هم این بود که من و عسگراولادی که وزرای اقتصادی هستیم استعفا دهیم. البته بقیه را هم بعدا خود آقای موسوی عزل کرد.
مقصودم این است که ما در اعتراض به دولتی کردن بیرون آمدیم. ولی چون سیاست بازسازی را امام امضا کرده بود و ما جهتگیری را درست میدانستیم، من اول دفاع میکردم. آقای محتشمی پور حملات سخت میکرد. اما من در رسالت سرمقاله مینوشتم و جواب او را میدادم. بعدا فهمیدم حق با محتشمیپور بود. محتشمیپور میگفت اینها سیاستهای صندوق بینالمللی پول را اجرا میکنند. خب آقای هاشمی سیاست تعدیل اقتصادی را پذیرفت. باز ما مخالف شدیم. گفتیم شما از این طرف افراط میکنید و از آن طرف تفریط میکنید. رفتم پیش آقای هاشمی گفتم اگر میگویند سیاست تعدیل جواب میدهد (که در 95 درصد موارد جواب نداده است) و شما سیاست تعدیل را اجرا کن، شما باید 4 بازار را به عرضه و تقاضا واگذار کنید. در حالی که شما بازار کالا را به عرضه و تقاضا واگذار کردید اما بازار کار را سفت چسبیدید و نمیگذارید بازار بازی کند و دستمزد را بالا ببرد. سنگ را بستید و سگ را باز کردید. آن هم بازاری که پر از تبانی و پر از انحصار است.
یک بار به ایشان گفتم که بعضی از نزدیکان شما هم سیاست شما را قبول ندارند. گفت چه کسی؟ آن موقع گفتم نمیگویم. اما منظورم آقای لاریجانی وزیر ارشاد دولت ایشان بود.
آقای هاشمی گفت، اشتباه میکنند و شروع کرد به گفتن همان توضیحاتی که درباره افزایش تولید کالاهای سرمایهای در نماز جمعه میگفت. گفتم آقای هاشمی من این چیزها را میدانم. تا از شمش آلومینیوم و تیرآهن پنیر حاصل شود و سر سفره خالی مردم بیاید، یک اتفاقاتی باید بیفتد، شما دنبال این اتفاقات نیستید. شما رشد را تعقیب میکنید، به توزیع درآمد فکر نمیکنید. میگویید بازار خودش درست میکند. بازار هیچوقت درست نمیکند. بین ما اختلاف بود.
آقای هاشمی یک حسن داشت وقتی اجرای این سیاستها را از سال 68 شروع کرد و در سال 71 به خنس خورد، نگفت مرغ یک پا دارد. ماشین که داشت میرفت جلو و افتاد در دست انداز، زد کنار و ترمزدستی را کشید. سیاست تثبیت را دوباره برگرداند. وزیرش آقای محمدخان را فرستاد تا از آقای دکتر شرافت، رییس دانشکده اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی که تجربه خوبی از او در زمان جنگ داشتند، بخواهد بیاید و کمک کند. دکتر شرافت هم به محمدخان گفت من هاشمی را قبول ندارم و سیاستهای خودم را اجرا میکنم. او هم گفت آقای هاشمی گفته اشکال ندارد، هر کاری میخواهی بکن. شرافت به وزارت دارایی رفت و معاون کل شد اما محمدخان بدون اجازه او آب نمیخورد. سکان را در دست گرفت و سیاست تثبیت را اجرا کرد. نرخ ارز را پایین آورد و تخصیص ارز داد. آن موقع موجودی ما فقط 500 میلیون دلار بود. یکی از اساتید دانشگاه که پدرش بازاری بود، برای آقای دکتر شرافت از طرف بازاریان پیغام آورد که ما 7 میلیارد دلار ارز داریم، حاضریم به دولت بفروشیم، چند میخرید؟ جواب شرافت این بود که ما آنقدر ارز داریم که محتاج 7 میلیارد شما نیستیم! ارز امروز 350 تومان است، هر هفته هم چند تومان پایینتر
میآورم. محمدخان مصاحبه کرد و اینها را گفت. مرحوم نوربخش هم گفت چه میگویید؟ ما که ارز نداریم. شرافت هم مقاومت کرد و گفت قرار شد من تصمیم بگیرم. او با همین رو دست زدن به آنها، آنها را مجبور کرد ارز خود را در بازار بفروشند برای اینکه هفته بعد ممکن است پایینتر بیاید. به این ترتیب دوباره ارز پایین آمد و او سیاست تثبیت را انتخاب کرد و عمل کرد. البته آقای هاشمی خودش را از تک و تا نینداخت. در نماز جمعه باز هم میگفت این همان سیاستهای قبلی اقتصادی ما است. (خنده)
پس آنچنان هم که گفتید آقای هاشمی سخت گیر نبود. دستکم اشتباهاتش را میپذیرفت...
چرا سختگیر بود. از نظر سیاسی، آقای هاشمی منتقدینش را تحمل نمیکرد. مگر اینکه اقتضا کند. آقای عباس عبدی و روزنامه سلام، بهترین دلیل است. حریف ما نمیشدند. برای اینکه آذریقمی، آیتالله راستیکاشانی، آیتالله خزعلی، آیتالله شرعی، من قبلا یک وزیر پرسر و صدا بودم، مرتضی نبوی، پرورش و عسگراولادی هم وزیر سابق و زوارهای همه با سابقه مبارزاتی و وکالت دوره اول مجلس و دیگرانی هم مانند آقای ناطق با ما همراه بودند، پشت ما بودند. نمیشد به اینها بگوید که شما انتقاد نکنید. ما هم همه حرفهایمان را میگفتیم. آقای هاشمی چارهای نداشت و ما را تحمل میکرد. ولی اگر دستش میرسید همان معاملهای که با روزنامه سلام کرد با ما هم میکرد.
مثلا من یک بار در روزنامه رسالت سرمقاله انتقادی نوشته بودم. آقای هاشمی به آقای شرعی گله کرد و گفت به احمدآقا بگویید سند این ادعایش را بدهد. من هم گفتم سند دارم و میدهم. خدا آقای هاشمی را رحمت کند. وقتی زنگ زدم به او گفت که شما نوشتید و به آقا گفتید که ما 43 میلیارد دلار بدهکاری خارجی داریم از کجا این حرف را میگویید؟ آن موقع اینها نسیه میخریدند و بعد سر موعد، السی را پرداخت نمیکردند. به این ترتیب السی ما برگشت خورد. السی برگشت خورده، برای آدم بیاعتبار است. به همین دلیل آن موقع تحریم اقتصادی شدیم. یعنی السی ما را نمیپذیرفتند. نه به دلیل اینکه تصمیم گرفته بودند ما را زمین بزنند. از نظر اقتصادی، اعتبارمان را از دست دادیم. چون برات یا السی ما برگشت خورد. آقای هاشمی گفت آقا به من گفت شما چطور 43 میلیارد دلار بدهکاری خارجی دارید؟ از نوربخش پرسیدم معلوم شد 33 میلیارد است. وقتی در ملاقات بعدی به آقا گفتم 33 تاست، ایشان فرمودند نه! 43 تاست. آقای هاشمی ادامه داد از آقا پرسیدیم چه کسی به شما گفته که اینقدر با اطمینان میگویید؟ این رقم درست نیست و 33 میلیارد دلار است. آقا هم فرموده بودند احمد توکلی گفته
است. بعد آقای هاشمی به من گفت چون روزنامهنگار هستی میخواهم تو روشن شوی این رقم 33 میلیارد است. من هم گفتم حتی اگر این رقم باشد هم 33میلیارد عدد کمی نیست. میخواهم بگویم ایشان ما را تحمل میکرد. شاید چون سابقه بیشتری با او و در مبارزه داشتیم و جمعیت ما هم قدرتمندتر بود. بنابراین ایشان از نظر آزادی، این مشکل را داشت. یعنی در سیاست داخلی برای بعضیها این محدودیت را فراهم میکرد. من نمونه دارم، نمیخواهم بیشتر از این باز کنم و به این مساله بپردازم.
از نظر سیاست اقتصادی هم اشتباه کرد که تعدیل را پذیرفت. همان جهتگیری خودش کفایت میکرد. اما نتیجه این شد که در برنامه اول اختلاف طبقاتی زیاد شد و ایشان به نتایج آن سیاستها توجه نکرد. رشدمحور عمل کردند. ما هم جزو منتقدین جدی سیاستهای دولت شدیم. از نظر فرهنگی هم آن الگوی رشد محور، اقتضائاتی دارد. یک بارآقا فرموده بود نهی از منکر کنید بعد بچههای مذهبی رفته بودند خیابان ولیعصر، به خانمهایی که موهایشان بیرون بود، گیر میدادند. من سرمقالهای نوشتم با عنوان منکرات بزرگ. در سه شماره سرمقاله نوشتم اینکه آقا میگوید بدحجابی منکر است درست است و باید نهی کرد اما به شرطی که ضوابطش را بدانید. ولی منکرات بزرگتری وجود دارد که اگر الان به دادش نرسید زلف و گیس و ساق و ساعد همهچیز بیرون میریزد. گفتم این مدل، اقتضائات فرهنگی دارد.
منظورتان مدل توسعه محور بود؟
نه. رشد محور. چون توسعه مفهومی اعم از رشد است. چون در مدل توسعه محور، تا حدودی به بحثهای توزیع درآمد پرداخته شده است. ولی در مدل رشد محوری، گفته میشود از نشتی آثار این رشد، طبقات مردم بهرهمند میشوند. ولی مطالعات اقتصادی، اینها را رد میکند ومیگوید چند سال طول میکشد تا آثار این نشتی ظاهر شود؟ یک مطالعهای کردند که کشورهای جهان سوم اگر سی سال مداوم نرخ رشد 6 تا 11 درصد داشته باشند، این آثار نشتی باعث میشود طبقات پایین بالا بیایند. ولی 30 سال یک نسل است و عدهای میمیرند.
اعمال این سیاستها واکنشهای خشونتآمیزی هم در شهرهای مختلف مشهد، اراک، قزوین، شیراز و اسلام شهر داشت. آقای نوربخش خدا بیامرز قبلا در هیات دولت گفته بود که چون اجرای سیاستهای تعدیل در اغلب کشورهایی که آن را پذیرفتهاند موجب شورش شده، باید پلیس ضد شورش را تقویت کنیم. ما قبول نداشتیم. ما با پلیس ضد شورش نمیتوانیم به فقرا حمله کنیم. ما باید کاری کنیم که فقرا فقیرتر نشوند تا پشتیبان نظام بمانند. نکته مثبت آقای هاشمی در این کژی که انتقاد بر او وارد است، فرمان گرداندن است. او جرات این را داشت که توقف کند. این را بقیه نکردند و الان هم نمیکنند.
آقای دکتر، شما جزو رقبای انتخاباتی آقای هاشمی در انتخابات ریاستجمهوری ششم، دور دوم دولت آقای هاشمی، بودید. در خاطرات ایشان دیدم که شما قبل از انتخابات رفته بودید و با ایشان ملاقاتی داشتید. چه دغدغهای داشتید و چه لزومی بود که شما به عنوان یکی از منتقدان آقای هاشمی، دیداری با ایشان برای ورود به انتخابات داشته باشید؟
آن زمان من اول وارد انتخابات شدم و اعلام کاندیداتوری کردم و بعد به دیدار ایشان رفتم. من میخواستم تند به ایشان حمله کنم و همین کار را هم کردم. میخواستم به ایشان بگویم من احمد توکلی دیگری نیستم، من همان احمد توکلی که از شما انتقاد میکردم هستم. من رقیب شما هستم و صریح حرف میزنم. چون میدانستم که عدهای ممکن است شیطنت کنند. من به صورت شخصی، با آقای هاشمی مسالهای نداشتم. از نظر شیوه کشورداری روشهای ایشان را دارای نقد میدانستم. من نامههای خیلی صریحی به ایشان مینوشتم.
ایشان به خارج از کشور میرفت، خانواده و اطرافیانش را با خودش میبرد. آن موقع زمانی بود که تازه جنگ تمام شده بود. در سال 1360 با آقای هاشمی رفته بودیم کره شمالی، خانم و دخترش هم بودند. آقای هاشمی میخواست آنها با چادر مشکی در آنجا مانور بدهند. کار خوبی هم بود. در آن سفر 5 نفر از اعضای خانوادهاش بودند. ولی بعداز جنگ به سفر میرفت و 70-60 نفر از افراد خانواده و فامیلش را با خودش میبرد. این اشکال داشت.
یک بار ایشان به اندونزی رفته بود، دکتر ولایتی هم همراه ایشان بود. او هم همسر و فرزندانش را با خودش برده بود. یک روزنامه اندونزیایی تیتر زده بود، کم سن و سالترین عضو کنفرانس اسلامی در جاکارتا، پسر 5 ساله دکتر ولایتی است. این برای ما خیلی بد بود.
من نامه نوشتم برای ایشان و اعتراض کردم. در یکی از این سفرها، 3 وانت پیکان سوغات خانم ایشان بود. من برای ایشان نوشتم آقای هاشمی، خانم شما متمکن است. در ایران هم واردات کالای لوکس به صورت قاچاق بود. گفتم نزدیک تجریش در خیابان ولیعصر، یک سری فروشگاه هستند که همه اینها را دارند. از همانجا بخرند. چرا سپاهیها را بیدین میکنید. چون بچههای سپاهی که این را در پاویون میبینند، دینشان را از دست میدهند. بعد محافظشان که باشند جاخالی میدهند، جای اینکه سینه سپر کنند.
از این گیتها رد میشوند بچههای سپاهی اینها را میبینند و میگویند ما با ماهی شندرغاز زندگی میکنیم واز اینها حفاظت میکنیم، بعد اینها سه وانت بار سوغات میآورند. اینها چیزهای خیلی بدی است. مردم را از مسوولان جدا میکند و آثار توزیع درآمدی مجدد دارد. برای اینکه این پولها به سمتی میرود که افراد خاصی از آن بیشتر بهرهمند میشوند و اکثریت از آن بیبهره میمانند.
ظاهرا همان موقع مخالفتهایی با پخش نطق انتخاباتی شما از تلویزیون شده بود. آقای هاشمی در خاطراتش اشارهای هم به این موضوع داشت و اینکه با وساطت ایشان در نهایت نطق شما پخش میشود. به خاطر همین انتقادات تند از پخش آن ممانعت میشد؟
من در حرفها و نطقم به این سیاستها، خیلی صریح و مستدل اعتراض کرده بودم. ساعت 2 و نیم بعدازظهر روزی که شبش قرار بود نطق دوم من پخش شود از طرف آقای محمد هاشمی رییس وقت صدا و سیما فکسی به ستاد من آمد که چون نطق شما حاوی مطالب خلاف مصالح ملی است این را عوض کنید. من هم فکس زدم که جنابعالی صلاحیت تشخیص اینکه در نطق از چه مسائلی صحبت کنم ندارید. من رجل سیاسی مذهبی هستم و خودم تشخیص میدهم که چه بگویم که خلاف مصالح نباشد. این نامهنگاری چند بار بین ما رد و بدل شد. بعد من تلفن زدم به مرحوم آسید ابوالفضل موسوی تبریزی دادستان کل، به آقای عبدالله نوری که وزیر کشور بود و چند جای دیگر و موضوع را گفتم. ساعت 6 و 7 بود، آقای همتی که معاون سیاسی صدا و سیما بود به من زنگ زد که تو به اینجا بیا، اگر من قانعت کردم وقت داشته باشیم نطق را عوض کنیم. قانع هم نشدی که هیچ. رفتیم و توافق نکردیم. من گفتم همه شما را به دادگاه میکشانم. حق ندارید دست به نطق من بزنید. آن را پخش نکنید ببینید من با شما چه میکنم. بعد از این تهدید به خانه رفتم. ساعت 9 شد و چون نطق مرا پخش نکردند سبد گل گذاشتند و موزیک پخش کردند. آقای میرمحمدی رییس دفتر آقای
هاشمی، به من زنگ زد که آقای هاشمی میگوید جریان چیست؟ گفتم به من اینطور گفتند اما من نطقم را عوض نکردم و نمیکنم و اینها هم حق ندارند دست به آن ببرند. دوباره تلفن زنگ زد. آقای حجازی از دفتر رهبری بود. گفت آقا میپرسند قصه چیست؟ گفتم به حضرت آقا از طرف من بگویید من نطقم قانونی است. فرض این است که کسانی که به این صحنه میآیند سرشان به تنشان میارزد و من موضع خودم را قانونی میدانم و زیر بار نمیروم. اگر آقا قرار است دستوری بدهد بداند که موضع من قانونی است. آقای حجازی گفت گوشی را نگهدار. رفت و برگشت و گفت آقا فرمودند اگر موضع خودت را قانونی میدانی، محکم بایست.
از آن طرف آقای هاشمی به منزل میرفت که با رادیوی ماشین FM را گرفته بود تا صدای تلویزیون را گوش کند. وقتی دید که نطق من پخش نشد، عصبانی شد و از همان داخل ماشین با تلفن بیسیم تماس گرفته بود که این کارها چیست، آبروی نظام را بردید، نطق توکلی را پخش کنید. چون من منتقد صریحی بودم این را برای نظام بد میدانستند. دست آخر نطق من بیکم و کاست پخش شد. البته قبل از اینکه این را پخش کنند، یک بیانیه از طرف شهرداری تهران علیه من خواندند.
فکر میکنید خلأ عدم حضور آقای هاشمی در فضای سیاسی کشور چه خواهد بود؟
این اواخر، کسانی که بدترین جفاها را از نظر سیاست داخلی به او کرده بودند، همه طرفدار ایشان شده بودند. این یک مقدار مربوط به خود آقای هاشمی است که تغییر مشی داده بود و گرایشش به آن سمت شده بود. به ویژه در فتنه 88 انتظار از ایشان دعوت به قانون و آرامش بود.
منظورتان اصلاحطلبان هستند؟
نه همه اصلاحطلبان. همه اصلاحطلبان که آن کارهای بد را نکردند. آنها که به او بد و بیراه میگفتند و عالیجناب سرخ پوش میگفتند و اینطور حرف میزدند را میگویم. بقیه کمتر تخطئه کردند. اشکال اصلاحطلبان این است که طیفشان آدمهای مختلفی هستند. هم از نظر اعتقادی و هم از نظر رفتاری. ولی خیلی جناحیتر برخورد میکنند. یعنی نمیآیند کاری را که قبول ندارند تخطئه کنند. شاید به خاطر اینکه رایشان ریزش نکند.
اما به هر حال آنها دستهای از مردم هستند. یعنی باوجود آقای هاشمی احساس امنیتی میکردند و به نوعی پناهشان بود. فقدان آقای هاشمی آنها را از کشور و از کسی که پناه دستهای منتقد در داخل خودش باشد، محروم کرد. اینجا راه درستش این است که سران اصلاحطلب، تصمیم به جبران گذشته بگیرند و این کمبود را با تغییر رفتار خودشان جبران کنند تا راه جبران لطماتی که خورده شد در سال 88 به کشور، پیدا شود.
به هر حال این ماجرا، دو طرف داشت. نمیشود فقط از یک طرف بخواهید وسط بیاید و طرف دیگر نه. این بیانصافی نیست؟
میگویند شورای نگهبان بد رفتار کرد. ولی وقتی من با تایید همین شورای نگهبان به زمین بازی رفتم، نمیتوانم بگویم مسابقه را خودم داوری میکنم. این نمیشود.
شما در جریان انتخابات 84 و اعتراض آقای هاشمی به سلامت آن انتخابات که منجر به دادگاهی و محکوم شدن 150 نظامی شد هستید؟ البته آقای هاشمی برای مصالحی از پیگیری ماجرا منصرف شده بود...
بنده معتقدم در انتخابات ریاستجمهوری، هنوز نمیشود تقلب تعیینکننده کرد. مگر اینکه آرا خیلی به هم نزدیک باشند. مثل انتخابات 92 و آرای آقای روحانی. آنجا میشد تقلب کرد. با اندک کاری میشد آقای روحانی رییسجمهور نشود. این بهترین دلیل است که در انتخابات 88 با تفاوت بیش از 10 میلیونی تقلب نکردند. چون در 92 هم روحانی نامزد اصلاحطلبان بود. اگر بسیار اندک با رای روحانی بازی میکردند و در دو سه صندوق، آرای ایشان به پایین 50 درصد میآمد نتیجه عوض میشد.
با این حساب در سال 84 هم که انتخابات به مرحله دوم کشیده شد امکان این مداخله منتفی نبوده است...
نه. آنجا رای آقای هاشمی از نصف خیلی پایینتر بود. نمیشد مداخله کرد. من واقعا از صمیم دل معتقد هستم که تقلب در انتخابات ریاستجمهوری هنوز امکان ندارد. من هم تجربه انتخابات دارم. جالب است بدانید در مجلس هفتم تا نهم تعدادقابل اعتنایی از نمایندگان از من حلالیت طلبیدند که ما در سال 72، (تنها سالی بود که رایها را با مداد نوشته بودند) تا صبح نشستیم اسم تو را پاک کردیم و اسم هاشمی را نوشتیم. اما موضوع این است که حتی اگر این کار دو، سه میلیون رای جابهجا کرده باشد، اما باز هم من رییسجمهور نمیشدم. واقعا معتقد هستم که نمیشود 6 میلیون رای را بالا پایین کرده باشند. در نهایت میتوانستند دو میلیون رای را جابهجا کرده باشند که تعیینکننده نیست.
اگر دور هفتم بوده باشد یعنی همه این نمایندههای جناح خودتان این کار را کرده بودند...
بله. همه نمایندههای اصولگرا بودند. (خنده)
دیدگاه تان را بنویسید