گفتوگوی «اعتماد» با مهدی صفری، سفیر پیشین ایران در روسیه
ایران هیچگاه شریک استراتژیک روسیه نبوده است
مهدی صفری: روسها و چینیها همواره این تصور را داشتند که زمانی ایرانیها با ما همکاری میکنند که روابط نامناسبی با غرب دارند. اما اگر رابطه ایران با غرب درست شود، سطح روابط را با ما کاهش میدهند. از همین رو آنها نگران آن هستند که چه نوع گرایش و رویکردی در ایران حاکم میشود. آنها به طور کلی معتقدند که گرایش ایران به سمت غرب است مگر اینکه روابط نامناسب باشد. ببینید، ما هیچگاه شریک استراتژیک روسیه نبودیم. اما کشورهایی مانند سوریه، لیبی، یمن و سودان از جمله شریکهای استراتژیک روسیه بودهاند.
اعتمادآنلاین- میثم سلیمانی/ روسیه پس از فروپاشی شوروی و دولت بوریس یلتسین گرایش عمیقی به غرب پیدا کرد. در آن دوره توافق گور-چرنومردین میان روسیه و امریکا که موجب محدودیت خرید تسلیحاتی ایران از روسیه میشد، باعث تیرگی روابط میان تهران-مسکو شد؛ دورهای که با فرازو نشیبهای فراوانی همراه بود. اما با روی کار آمدن ولادیمیر پوتین در روسیه، عصر جدیدی از روابط میان دو کشور کلید خورد. گفتوگویی داشتیم با مهدی صفری، سفیر پیشین ایران در روسیه تا شرایط روابط آن دوران را مورد بررسی قرار دهیم.
برای شروع با توجه به اینکه شما در دوره دو رییسجمهور روسیه یعنی اواخر دوره آقای یلتسین و اوایل آقای پوتین به عنوان سفیر در مسکو حضور داشتید، بحث را از دوره آقای یلتسین شروع میکنیم که به نظر میرسید در دوره ایشان روابط پرتنشی بین تهران و مسکو برقرار بود، نگاه شما در این خصوص چیست؟
من در چهار سال آخر دوره آقای یلتسین و در 3 سال اول شروع به کار آقای پوتین در مسکو ماموریت داشتم. در دوره آقای یلتسین با توجه به اینکه فروپاشی اتفاق افتاده بود، ایشان با ایدههای غربگرایانه سر کار آمده بود. یلتسین در کتاب خاطراتش نوشته است زمانی که من رییسجمهور شدم، «بوش پدر» به من زنگ زد و از من خواهش کرد که سه نفر را بر مسند امور قرار دهم. یکی آقای «کوزیرف» به عنوان وزیر خارجه، دیگری «ایگور گایدار» به عنوان معاون اول رییسجمهور و سپس معاون نخستوزیر و در آخر آناتولی چوبایوس معاون رییسجمهور روسیه بود. این سه نقطه خاصی بود که اقتصاد، امنیت و سیاست خارجی روسیه را تحت تاثیر قرار میداد. کزیروف یک یهودی صهیونیست بود که نزدیکی زیادی به غرب داشت. گایدار نیز یهودی بود و چوبایوس نیز تفکری بدتر از آنها داشت. شخص یلتسین برای ما بدی نداشت. اما این حلقه سه نفره غربگرا بهشدت ضد ما فعالیت میکردند. این افراد در دورهای که فروپاشی رخ داد، نگاهشان بهشدت غربگرا بود. آنها امید زیادی به اروپا و امریکا بسته بودند. از همین رو برای اینکه بتوانند با امریکاییها روابط خوبی برقرار کنند، موضع چندان خوبی نسبت به جمهوری اسلامی
نداشتند. یکی از مسائلی که ما با آنها داشتیم موضوع توافق گور-چرنومردین بود. با توجه به توافقی که بین نخستوزیر روسیه و معاون اول رییسجمهور امریکا به امضا رسید که بنا شد دیگر به ایران طبق توافقی که در سال 1368 صورت گرفته بود، اسلحه نفروشند. نخستین سالی که من وارد مسکو شدم، مصادف بود با پنجاهمین سال پایان جنگ جهانی دوم که بنا بود در آن سران کشورهای جهان در مسکو گرد هم آیند. ما قبل این اتفاق قرار داد ساخت نیروگاه بوشهر را با روسیه امضا کردیم. وقتی که آقای کلینتون رییسجمهور امریکا بنا بود که به روسیه سفر کند قصد داشت تا در دیدار خود با یلتسین این قرارداد را لغو کند. در داخل روسیه فضا را به گونهای ایجاد کرده بودند که دولت آقای هاشمی پول ساخت این نیروگاه را ندارد. در آن دوران سفرای عربی نیز به من میگفتند که امریکاییها قصد لغو این قرار داد را دارند. من هم در پاسخ میگفتم که آنها هرکاری میخواهند بکنند، ما میخواستیم پولی به روسیه کمک کنیم، چرا که این اقدام ما یک نوع اعتبار بخشی دوباره به روسیه بود. زیرا این قرار داد دوسال پس از واقعه چرنوبیل به امضا رسید که بهشدت حیثیت روسیه زیر سوال رفته بود. در آن دوران
فردی به نام میخاییلف وزیر انرژی اتمی روسیه بود که با توجه به حواشی به وجود آمده من به دیدار ایشان رفتم و در خصوص لغو توافق صحبت کردیم. او به من گفت که من این قرار داد را با خونم امضا کردم و اجازه لغو آن را نخواهم داد. اما ما نگران تصمیم یلتسین بودیم و به افرادی مانند کوزیرف نیز اصلا اعتماد نداشتیم. ما در آن دوران با لابیهایی که داشتیم یلتسین با لغو این توافق مخالفت کرد. در آن دوران یلتسین و کلینتون که بنا بود دو ساعت باهم گفتوگو کنند به دلیل این اتفاق حدود سه ساعت و نیم به طول انجامید که در نهایت بینتیجه ماند. اما در خصوص فروش اسلحه، کماکان ممنوعیت فروش پابرجا بود. ما در آن دوران شروع به لابیهایی با پارلمان روسیه کردیم که وطن پرستان زیادی داشت اما دولت رویهای متفاوت را در نزدیکی با غرب پیش میبرد. موضوع دیگری که در این بین مهم بود لابی یهودیان در سیستم الیگارشی روسیه بود که با خانم تاتیانا دختر آقای یلتسین ارتباط خوبی داشتند که علیه ما اقدام کنند. در آن دوران ما لابیهای متعددی با ژنرالهای روسی داشتیم و به دلیل اینکه روسیه وضعیت اقتصادی مناسبی نداشت سعی کردیم با پیشنهادات نظامی و لیستی از اقلامی که
به آن نیاز داریم آنها را متقاعد به فروش اسلحه به ایران کنیم. سد گور-چرنومردین در نهایت با سفر آقای ناطق نوری رییس مجلس وقت ایران به روسیه شکسته شد. در آن دوران توانستیم مذاکرات اقلامی همچون اس-300 را نیز کلید بزنیم. در نهایت باید بگویم که در آن دوران فضا بهشدت علیه ایران بود.
در سال 1998 با افزایش آزمایشهای موشکی ایران و فشار امریکا بر روسیه، مسکو یک دیپلمات ما را به دلیل قاچاق فناوری و تکنولوژی اخراج کرد، این موضوع چگونه اتفاق افتاد؟
این فرد اولا دیپلمات نبود بلکه یک دانشجوی هوا فضا بود و ما تلاش فراوانی انجام دادیم تا این اخراج صورت نگیرد. این اتفاق نیز به دلیل فشار امریکاییها بود. البته نظر من این است که در آن دوران ارتشیها و سرویسهای امنیتی آنها علیه ایران نبودند بلکه آنها تحت فشار دولت امریکا بودند. بنابراین این دانشجو را در یک ایستگاه قطار گرفتند و عنوان کردند که در حال تبادل اطلاعات بود، در صورتی که چنین چیزی نبود و با توجه به اینکه دانشجوی هوافضا بود، کارهای درسی خود را انجام میداد و این فرد را گرفتند ولی همان زمان که او دستگیر شد وقتی که مطلع شدم ساعت دو شب این دانشجو را از «کاگب» خارج کردیم و به ایران بازگرداندیم. باید تاکید کنم که این فرد دانشجوی هوا فضا بود و این قضیه بیشتر فضاسازی بود که غربیها علیه ما ایجاد کردند.
این اتفاق تاثیری بر روابط ایران و روسیه نگذاشت؟
هیچ مشکلی نبود. کار دنبال میشد و مشکل خاصی وجود نداشت. اما دانشجوهای ما در آن دوران را در رشته هوا فضا محدود کردند و در این رشته دیگر اجازه نمیدادند ثبتنامی صورت گیرد. اما با تلاشی که در آنجا انجام شد، دانشجویان در روسیه هوافضا میخواندند اما تحت فشار بودند. این فشارها نیز بیشتر از سوی امریکا، اسراییل و الیگارشی یهودی حاکم بر روسیه که نفوذ زیادی بر دختر رییسجمهور خانم تاتیانا داشتند بود که سعی کردند به مقاصد خود برسند و دانشجویان هوافضای ما را بهشدت محدود کردند.
با توجه به فشارهای امریکا، روسیه مشکلی با آزمایشهای موشکی ما در آن دوران نداشت؟
نه، اصلا! روسیه با آزمایشهای موشکی ما هیچ مشکلی نداشت. در آن دوران بر مبنای گور-چرنومردین اسلحه نمیفروخت اما با این مسائل مشکلی نداشت. در آن دوران ما نمیتوانستیم هیچ گونه اسلحهای از روسیه خریداری کنیم که البته این مساله نیز مرتفع شد.
شروع همکاریهای هستهای ایران با روسیه از چه زمانی کلید خورد؟
وقتی که قرارداد بوشهر منعقد شد، شروع همکاریهای ما در زمینه فناوری صلح آمیز هستهای بود که این موضوع نیز معطوف به ساخت نیروگاه اتمی بوشهر بود که تلاشهای متعددی هم از سوی مقامهای امریکایی در هر سفری که به روسیه داشتند انجام شد تا جلوی این قرار داد را بگیرند. لازم به ذکر است که اشاره کنم که همکاری ما تنها در راستای تکمیل نیروگاه بود و در هیچ زمینه دیگری همکاری صورت نمیگرفت. یکی از مقاماتی که نمیخواهم نام ببرم به من میگفت که این نیروگاه راهاندازی نخواهد شد و شرط بستم که راهاندازی خواهد شد. این فرد به من میگفت که اگر راهاندازی شود اسراییل یا عربستان آن را خواهند زد، گفتم اسراییلیها و عربستانیها جرات چنین کاری را ندارند. چرا که آنها قصد رویارویی با یک کشور قدرتمند مانند ایران را نداشتند. ما در زمان آقای امراللهی به قراردادی در خصوص سوخت دست یافتیم که بنا شد پس از مصرف سوخت زباله آن در داخل کشور باقی بماند که پس از سفر آقای پوتین رییسجمهور روسیه به تهران بنا شد در صورتی به ایران سوخت ارسال کند که پسماند آن به روسیه برگردانده شود که در نهایت سوخت داده شد.
در آن دوران بحثی در خصوص صادرات گاز ایران به آذربایجان و ارمنستان مطرح بود، آیا روسیه با این قضیه مخالفتی نداشت؟
روسیه در ظاهر مخالفتی نمیکرد، ولی در باطن نمیخواست چنین کاری صورت گیرد زیرا منوپلی روسیه در منطقه از بین میرفت. هرچند این موضوع تبدیل به مورد اختلافی بین ایران روسیه نشد و دوست نداشتند این کار صورت گیرد ولی هیچگاه این موضوع را علنی نکردند و دوست نداشتند این کار عملیاتی شود ولی ما اکنون هم به آذربایجان و هم به ارمنستان گاز صادر میکنیم. ولی روسها آشکارا مخالفت خود را با انتقال گاز ما به گرجستان اعلام کردند.
برخی تحلیلها حاکی از این بود که چنین اقداماتی موجب نزدیکی ایران و امریکا میشود، آیا چنین موضوعی را قبول دارید؟
این نگرانی وجود داشت ولی نگرانی اصلی روسیه براین مبنا بود که منوپولی خودش را از دست دهد. یکی از استراتژیهای روسیه این بود که دوست داشت سایر کشورها به انرژی آنها وابسته باشند. به این معنی که انرژی منطقه را منوپولایز خود کند و از این اهرم علیه غرب استفاده کند. بنابراین میخواست ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان، ارمنستان، همگی زیرنظر او قرار داشته باشند علت اینکه دوست نداشت انتقال گاز ما صورت گیرد، نگران این بود که اهرم فشار خود را از دست بدهد و شرایط نیز تغییر کند. اما در منطقه قفقاز آنها نگران بودند که اگر این کشورها انرژیشان مستقل از روسیه باشد گرایششان به غرب بیشتر شود.
در آغاز دوره پوتین که هم دوره با دولت اصلاحات بود، روابط خوبی بین دو کشور شکل گرفت، دلیل این شرایط چه بود؟
ما توانسته بودیم، روابط خوبی را پیش از ریاستجمهوری آقای پوتین با ایشان برقرار کنیم و پایهریزیهای خوبی صورت گرفت و در آن دوران نیز آقای خاتمی به روسیه سفر کردند و سفر بسیار خوبی بود و آقای پوتین نخستین سفر دوجانبه خود را به ایران در دوره آقای احمدینژاد انجام داد، که بالاترین مقام شوروی و روسیه پس از جنگ جهانی دوم به ایران سفر رسمی انجام داد اما نکته مهم دیگر این بود که در آن سفر توافقات خوبی در زمینههای امنیتی، سیاسی و اقتصادی صورت گرفت. از طرفی بین آقای خاتمی و پوتین در آن سفر یک تفاهمنامه همکاری استراتژیک منعقد شد که در آن آیتمهای بسیار مهمی وجود دارد. یکی از بندهای مهم آن این است که اگر کشوری قصد حمله به روسیه را داشت ما نباید اجازه دهیم از کشور ما علیه روسیه استفاده شود و اگر کسی به ما حمله کند نباید اجازه دهد که از سرزمین آنها علیه ما استفاده شود. در آن دوران توافقهای تقریبا استراتژیک و همکاریهای دوجانبه به امضا رسید که از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود. زیرا پیش از آن چنین توافقنامهای سابقه نداشت.
دلایل تاخیر در ساخت نیروگاه اتمی را در چه چیزی میبینید؟
دلیل تاخیر در تکمیل نیروگاه بوشهر دو طرفه بود. یعنی هم ما مقصر بودیم و هم طرف روسی؛ نخستین دلیل تاخیر این بود که روسها همواره به ما اعلام کردند که اجازه دهید یک نیروگاه جدید برای شما بسازیم. اما اصرار ما این بود که باید اول بوشهر تکمیل شود. ما به آنها در ابتدا گفتیم که اول از تجهیزات موجود فهرستبرداری کنید، ببینید چه تجهیزاتی را میتوان استفاده کرد و ما بقی را سفارش دهید. همین فهرستبرداری دوسال و نیم طول کشید و دلیل تاخیر نیز دوطرفه بود و تنها نمیتوان یک طرف را مقصر دانست و دلیل تاخیر نیز بیش از اینکه سیاسی باشد فنی بود.
فکر نمیکنید که پوتین با تاخیر در ساخت نیروگاه قصد داشت جلوی هرگونه اقدام نابخردانه از سوی امریکا را بگیرد؟
ببینید، روسیه در ساخت تعللی انجام نداد بلکه این نگرانی و تعلل بیشتر در بحث ارایه سوخت هستهای به ایران بود که پس از دیدار پوتین با مقامات ایران مطمئن شد که ایران دنبال استفاده دیگری از این سوخت نیست و در نهایت با تامین سوخت نیز موافقت کرد.
آیا این نگرانی در ساختار قدرت روسیه وجود داشت که با حضور اصلاحطلبان در راس قدرت ایران، نزدیکی بیشتری با امریکا و غرب پیدا کنند؟
روسها و چینیها همواره این تصور را داشتند که زمانی ایرانیها با ما همکاری میکنند که روابط نامناسبی با غرب دارند. اما اگر رابطه ایران با غرب درست شود، سطح روابط را با ما کاهش میدهند. از همین رو آنها نگران آن هستند که چه نوع گرایش و رویکردی در ایران حاکم میشود. آنها به طور کلی معتقدند که گرایش ایران به سمت غرب است مگر اینکه روابط نامناسب باشد. ببینید، ما هیچگاه شریک استراتژیک روسیه نبودیم. اما کشورهایی مانند سوریه، لیبی، یمن و سودان از جمله شریکهای استراتژیک روسیه بودهاند.
آیا در آن دوره روسها به دلیل نگرانی حمله امریکا به ایران سعی نکردند به سمت آنها گرایش پیدا کنند و به نوعی ما را کنار بگذارند؟
در دوره یلتسین دولت وی کاملا غربگرا بود. ممکن است اگر امریکاییها در آن دوران میخواستند به ایران حمله کنند، ممکن بود همراهی فکری کنند. از زمانی که آقای پوتین سر کار آمد این گرایش کمتر شد ولی نه اینکه مطلق باشد. اما از زمانی که آقای پوتین در جهت حفظ منافع روسیه و ابر قدرت بودن تلاش کرد، شرایط تغییر کرد. بعد از فروپاشی شوروی و توقف جنگ سرد، امریکا همواره تلاش کرد تا روسیه را تضعیف کند تا تئوری تک قطبی خود را تثبیت کند. اما از نظر من هیچگاه جنگ سرد تمام نشد. امریکا در حال توسعه در غرب بود، اما روسها در ماه عسل با امریکا و غرب غرق شده بودند. هرچند روسیه به مانند دوره شوروی به دنبال توسعهطلبی نبود، اما امریکا به سرعت در حال پیشروی به سمت روسیه با توسعه ناتو و ایجاد سپر دفاع موشکی در برابر روسیه بود. آنها در نهایت متوجه شدند که بحث نزدیکی روابط روسیه و غرب به نوعی ظاهر قضیه است که با آمدن آقای پوتین شرایط تغییر کرد. در آن زمان دو گروه بعد از فروپاشی در روسیه تحقیر شده بودند که اول ارتشیها و دوم سرویسهای مخفی بودند. این دو گروه تلاش میکردند شرایط را تغییر دهند و با آمدن پریماکوف، استپاشین و پوتین به بدنه
قدرت روسیه این امر محقق شد.
آیا فکر نمیکنید آقای پوتین نیز در اوایل دوره ریاستجمهوری خود تلاش میکرد تا به غرب نزدیک شود؟
بله، تلاش میکرد تا با آنها همکاری کند، اما مشاهده کرد که سیاستهای غرب به مانند دوران جنگ سرد است و در نهایت اوکراین به آنها این قضیه را ثابت کرد. چون بالاخره پوتین آمده بود تا روسیه را به عنوان یک ابر قدرت احیا کند. اما از ابتدا قصد همکاری داشت ولی وقتی دید سیاستهای غرب نسبت به جنگ سرد تفاوتی نکرد مسیر مستقل خود را در پیش گرفت. به خصوص بر سر بحث اوکراین دید حیاط خلوت آنها به خطر افتاده است. میدانید که پایتخت اول روسها کییف بود و حتی میتوان گفت جزء مشتقات روسیه به حساب میآید. وقتی این احساس برای روسیه به وجود آمد سریعا در کریمه وارد عمل شد و منطقه حیاتی را برای خود حفظ کرد.
در بحث رژیم حقوقی دریای خزر در آن دوره چرا نتوانستیم به نتیجه برسیم و حتی دیدار آقای پوتین و خاتمی نیز در بحث خزر بینتیجه پایان یافت؟
روسیه در بحث خزر دیدگاهی امنیتی دارد. اما در آن دوران مشکل ترکمنستان، آذربایجان و قزاقستان را داشتیم. در این زمینه اکنون ما بیشترین مشکل را با آذربایجان داریم. اما نباید فراموش کرد که خزر برای روسها دید اقتصادی ندارد بلکه بیشتر دیدگاه امنیتی برای آنها حکمفرما است. اما قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان اول اقتصادی و سپس امنیتی است. توافقنامهای که در تهران به امضا رسید و طبق آن بنا شد هیچ کشور خارجی در خزر نباید حضور داشته باشد، بزرگترین موفقیت ما در این زمینه به شمار میآمد چراکه احتمال داشت این کشورها به سمت غرب گرایش پیدا کنند. اما اکنون حضور نیروهای خارجی در خزر ممنوع است و فقط کشتیهای با پرچم کشورهای حوزه خزر میتوانند در این دریا کشتیرانی کنند و این قرارداد به نوعی برای ما یک نوع تثبیت وضعیت امنیتی دریای خزر بود. البته بحث خزر موضوع پیچیدهای است که باید در فرصتی مجزا آن را مورد بحث قرار دهیم.
به نظر شما منافع ایران در حال حاضر تا چه حد به منافع روسیه گره خورده است؟
روسها به ما هیچگاه نگفتهاند که با ایران رابطه استراتژیک دارند. در حال حاضر در برخی از مناطق منافع استراتژیک داریم اما رابطه ما رابطه استراتژیک نشد. برای روسها امنیت مرزهای جنوبی آنها برایشان خیلی مهم است و به دلیل اینکه ما در همسایگی جنوبی آنها در قفقاز، خزر و آسیای مرکزی هستیم، این منافع آنها به ما گره خورده و از نظر امنیت برای آنها بسیار مهم است. قدم بعدی منافع آنها اقتصادی است که آنها اگرچه میخواهند با ما همکاری کنند، چراکه آن تکنولوژی که ما میخواهیم آنها شاید نداشته باشند اما به نظر من روسها در مترو، راهآهن، نیروگاهسازی، صنایع سنگین و هوافضا بسیار قوی هستند که ما میتوانیم با آنها همکاری کنیم. اما در بسیاری از موارد ما نمیتوانیم کار اقتصادی زیادی انجام دهیم چرا که گرایش و تکنولوژی ما با غرب تطبیق بیشتری دارد. اما در زمینه دانشهای بنیادی روسها در ریاضیات، فیزیک، اتمی، نانوتکنولوژی بسیار قوی هستند و این موضوعات زمینه خوبی برای همکاریهای دو طرفه است.
زیرساختهای کشور ما برای ایجاد یک رابطه استراتژیک با روسیه فراهم است؟
از نظر من بله! به عقیده من ما باید رابطهای استراتژیک هم با روسها و هم چینیها داشته باشیم. چینیها نسبت به این رابطه ابراز علاقه کردهاند، اما روسها این علاقهمندی را نشان ندادند. ولی ما همسایه هستیم و منافع مشترک داریم. ما با چین نیز منافع مشترک داریم و ما تکمیلکننده یکدیگر هستیم.
اگر روسیه با امریکا روابط راهبردی خود را بهبود ببخشد، ممکن است روابط خود با ایران را کنار بگذارد، به خصوص در دوره آقای ترامپ؟
بعید میدانم که کنار بگذارد. ولی میتواند تاثیراتی داشته باشد، من هم معتقدم قبل از اینکه دوباره روابط دو طرف به ماه عسل برسد، منافع سیاسی، اقتصادی و امنیتی خودمان را با آنها گره بزنیم و این امکانپذیر است. به همین دلیل همان طور که پیشتر بیان کردم ما در سه نقطه با روسیه همسایه هستیم و با روسیه منافع مشترک استراتژیک زیادی داریم. از طرف دیگر نزدیکی روسیه و امریکا نیز در سیاستهای خاورمیانه و شمال آفریقای روسیه تاثیر چندانی نخواهد گذاشت.
دیدگاه تان را بنویسید