روایت محمدرضا عارف از دولتهای هفتم و هشتم جمهوری اسلامی ایران:
پیشبینی نمیکردم خاتمی رییسجمهور شود/ درگیر فعالیت اجرایی شدیم و سرمایه اجتماعی را از یاد بردیم
عارف:من به عنوان رییس دانشگاه تهران نه جانب آقای ناطق نوری را که بسیاری پیگیری میکردند تا حمایت کنم، نگه داشتم و نه جانب آقای خاتمی را که ارتباط بسیار نزدیک و دوستانهای با هم داشتیم. امروز هم همین اعتقاد را برای جایگاه روسای دانشگاهها دارم. اما صادقانه اگر بخواهم بگویم از اوایل اردیبهشت 76 قابل پیشبینی بود که یا آقای خاتمی پیروز میشود یا انتخابات به مرحله دوم کشیده خواهد شد.
اعتمادآنلاین- ناهید مولوی/ در کابینه اصلاحات وزیر شد اما معاون اول ماند حتی در نخستین ماههایی که محمود احمدینژاد به پاستور آمد و جای خاتمی را گرفت. سالهایی که گذشت فراز و نشیب زیادی را در دنیای هزار رنگ سیاست برایش رقم زد. از سکوت روزهای سخت تا کاندیداتوری ناکام در خرداد 92 که به گفته برخی با پیام رییس دولت اصلاحات صحنه را به نفع روحانی ترک کرد و اکنون که ریاست یکی از فراکسیونهای مهم پارلمان را عهدهدار است. با محمدرضا عارف به گفتوگو نشستیم تا برایمان از روزهای شورانگیز خرداد 76 و التهاب و تلخیهای سالهای بعدش بگوید. وقتی خرداد 76 رقم خورد او ریاست یکی از مهمترین کانونهای حامی خاتمی را عهدهدار بود. دانشگاه تهران در آن سالها سوداهای بزرگی در سر داشت، هنوز پر و بال تشکلها چیده نشده بود و جنبش دانشجویی به معنی واقعی کلمه در عرصه سیاسی ایران نقشآفرینی میکرد. عارف بیش از هر چیز از نحوه مدیریتش در دانشگاه تهران دفاع میکند و وقتی بحث به 18 تیر میکشد، معتقد است این موضوع میتوانست در سطح ریاست دانشگاه و وزارت علوم حل و فصل شود. وقتی این حرفها را بیان میکرد، دوست داشتم بدانم اگر خودش وزیر
علوم بود در آن شب بحرانی و تیره کوی دانشگاه چه میکرد و وقتی این پرسش را مطرح میکنم بار دیگر من را حواله میدهد به روزهایی که خودش مدیریت دانشگاه تهران را عهدهدار بود و دعواهای چپ و راست میان دانشجویان را یادآور میشود و اینکه چگونه این دعواها را در دانشگاه پایان داد.
شاید کمی عجیب باشد اما او بحرانی همچون کوی دانشگاه را با دعواهای سیاسی دانشجویی همتراز میداند و از همین رو معتقد است وزرا و مدیران دولت اصلاحات هم در گسترده شدن حادثه کوی دانشگاه مقصر بودند. از دستاوردهای دولت اصلاحات میگوید و اینکه مسائل و مشکلات اقتصادی موجود سبب شد تا دولت اصلاحات در ابتدای راه شعار توسعه سیاسی را کمی به حاشیه ببرد تا به وضعیت اقتصادی سر و سامان دهد. عارف میگوید در سال 84 بنای کاندیداتوری داشت اما شرایط به وجود آمده و تعدد کاندیداها در جبهه اصلاحات سبب شد تا از این کار منصرف شود. در این میان شاید یکی از جالبترین نکتههای تجربه این سالهایش حضور او در دولت احمدینژاد است. وقتی در این مورد از او سوال میکنم به رفاقت دیرینهاش با احمدینژاد اشاره میکند و اینکه رییس دولت سابق نسبت به او لطف زیادی داشته و دلیل اینکه عارف را در مجموعه خود حفظ کرده بود از روی یک تصمیم سیاسی نبود، بلکه به دلیل همان رفاقت دیرینه بود.
در نهایت اما احمدینژاد استعفای او را میپذیرد. عارف برای عدم کار با دولت احمدینژاد میتواند هزاران دلیل و منطق بیاورد اما تاکید زیادش تنها بر یک دلیل بود، اینکه احمدینژاد شخصیتی فردگرا است و خرد جمعی چندان جایگاهی در مدیریت او ندارد. محمدرضا عارف در سراسر این گفتوگو بر مساله خرد جمعی تاکید میکند و بارها میگوید که خودش در تمام این سالها خرد جمعی را سرلوحه مدیریتش قرار داده است. به خوبی مشخص است این مساله را شاخصهای مهم برای خود میداند و به آن افتخار میکند که برای تصمیم مهمی همچون خروج از دولت احمدینژاد هم پای این موضوع را وسط میکشد. اگرچه سالها از دوران اصلاحات گذشته و اتفاقات چند سال اخیر سبب شده بسیاری نگاه انتقادی خود را به دولت اصلاحات تعدیل کنند اما محمدرضا عارف هنوز هم وقتی صحبت از دولت اصلاحات به میان میآید دست روی موضوعاتی میگذارد که این روزها چندان مطرح نیست، مثل زمانی که میگوید: اصلاحطلبان درگیر کارهای اجرایی و دولت شدند و بدنه اجتماعی خود را فراموش کردند. در ادامه، گفتوگوی «اعتماد» با محمدرضا عارف را بخوانید.
دلیل رای آوردن سید محمد خاتمی را در سال 76 در چه میدانید؟ آیا مردم در خرداد 76 با هدف اصلاحات به او رای دادند یا صرفا به این دلیل که او چهرهای متفاوت از سایر کاندیداها بود مردم به سمت او متمایل شدند؟
اعتقاد دارم ملت ایران ملتی اصلاحطلب است و دست کم در یک قرن گذشته این موضوع را نشان دادهاند که دغدغههایشان اصلاحات است. تصور میکنم با جنبش امام خمینی(ره) این موضوع به اوج خود رسید. نگاهی که ایشان به اصلاحات داشتند و حضور مردم و تغییر رژیم پهلوی بیانگر همین نگاه و اعتقاد مردم به اصلاحات است. اگر بخواهیم دلیل رای مردم به آقای خاتمی را در سال 76 بررسی کنیم باید چند مساله را مدنظر داشته باشیم. نخستین مساله اتفاقاتی است که در مجلس چهارم رخ داد. در کشور ما دو بینش اصیل وجود دارد که دورهای با عنوان چپ و راست از آنها یاد میشد و در دورههای دیگر هم با نامهای متفاوت اما در مجلس چهارم عملا جریان چپ آنچنان ظهور و بروزی نداشت. در مقطعی جریان راست تمام تلاش خود را به کار بست تا جریان چپ را حذف کند و میتوان عملکرد جناح راست را در همان مجلس چهارم و حضور کمرنگ جریان چپ و البته دولت ششم به خوبی ببینیم که چند وزیر دولت پنجم که گرایش به جناح چپ داشتند در دولت ششم حذف شدند. چنین رویکرد و عملکردهایی بهطور طبیعی سوالاتی را در میان نخبگان و دانشگاهیان به وجود آورده بود. من در آن زمان رییس دانشگاه تهران بودم و این مساله
در دانشگاه کاملا محسوس بود. در واقع روندی که کشور پیش میرفت حداقل مورد رضایت و توافق بخشی از جامعه نبود، به ویژه این نارضایتی در میان جوانان، نخبگان و دانشگاهیان پررنگتر بود. طبیعی بود که اگر گفتمانی در چارچوب اصلاحات و تغییر این نگرش پیش بیاید با استقبال رو به رو شود. البته ناگفته نماند که در مجلس پنجم بخشی از این تغییر نگرش بروز پیدا کرده و وضعیت موجود کمی تغییر کرد و به نوعی جریان چپ و افرادی که به بیانی جریان چپ را نمایندگی میکردند حضور پررنگتری را در مجلس پنجم پیدا کردند. بهنظرم نتیجه انتخابات مجلس پنجم باعث تشویق جریان چپ شد تا زمینه حضور و رسیدن به حاکمیت را در میان آنها تقویت کرد. زمانی که چهرهای همچون آقای خاتمی مطرح شد، با توجه به عملکرد ایشان در وزارت ارشاد و دیدگاهشان به جایگاه مردم و باورشان به اصلاحات و آزاداندیشی و مردم سالاری، قابل پیشبینی بود که با اقبال رو به رو شوند.
در ماههای منتهی به انتخابات 76 اما فضا به گونهای بود که همه تصور میکردند ناطق نوری پیروز انتخابات خواهد بود.
در یک سال منتهی به خرداد 76 در واقع بسیاری پیشبینی میکردند که نتیجه انتخابات از قبل مشخص است. اما معدود نخبگانی که نسبت به جامعه و مردم شناخت عمیقتری داشتند معتقد بودند که تغییری در راه خواهد بود. به ویژه در اوایل سال 76 تقریبا این موضوع به خوبی روشن بود به ویژه در محیطهای دانشگاهی و در نهایت دیدیم که مردم چگونه در دوم خرداد 76 حماسه آفریدند.
گفتید که شما در آن زمان رییس دانشگاه تهران بودید. با توجه به فضایی که در دانشگاه میدیدید خودتان تصور میکردید که خاتمی پیروز انتخابات شود؟
نه، اوایل اصلا چنین پیشبینیای را نداشتم. در آن زمان در بسیاری از محیطهای دانشگاهی اذن ورود به آقای خاتمی برای بیان دیدگاههایش را نمیدادند. در انتخابات 76 چهار کاندیدا بودند که مرحوم زوارهای چندان حضور جدی نداشت و در واقع سه کاندیدای اصلی وجود داشتند که آقای ناطق نوری، آقای ریشهری و آقای خاتمی بودند. ما در هیات رییسه دانشگاه تهران تصویب کردیم با هر سه کاندیدای اصلی یکسان و با احترام برخورد کنیم و به هر سه اجازه دهیم به هر تعداد دفعات که مایل باشند و توسط تشکلهای دانشگاه دعوت شوند به دانشگاه بیایند و دیدگاههایشان را مطرح کنند. تصمیم گرفتیم که در نخستین حضور هر سه این کاندیداها در دانشگاه تهران من هم به عنوان رییس دانشگاه حضور داشته باشم. به یاد دارم نخستین حضور هر سه این عزیزان در مسجد دانشگاه تهران بود. همان موقع دانشجویان از آقای خاتمی استقبال غیر قابل تصوری کردند. به هر حال برخی او را میشناختند و با دیدگاههایش در زمینههای فرهنگی و سیاسی آشنا بودند و اطلاع دقیق از عقبه خانوادگی ایشان و نگاهی که حضرت امام(ره) به ایشان داشتند، اطلاع داشتند. ولی بهطور کلی باید این نکته را متذکر شوم که در آن زمان
پیشبینی نتیجه انتخابات کار سختی بود، زیرا همه جا بحث این بود که رقیب ایشان پیروز خواهد شد.
چه چیزی سبب شده بود تا این تصور پیش بیاید که ناطق نوری پیروز انتخابات است؟
نامهها و حمایتهای بخش قابل ملاحظهای از مسوولان، فضاسازی رسانهای و موضعگیریها در تریبونهای عمومی و بعضا رسمی کشور به این فضا دامن میزد، حتی روسای دانشگاهها توماری را در حمایت از آقای ناطق امضا کردند و یکی از دوستان که امروز سمت بالایی در امور اجرایی دارد بارها اصرار کرد که من هم آن را امضا کنم ولی من به عنوان رییس دانشگاه تهران آن را امضا نکردم زیرا معتقد بودم جایگاه رییس دانشگاه جایگاهی نیست که از یک کاندیدا حمایت کند، حال آن کاندیدا هر که میخواهد باشد. من به عنوان رییس دانشگاه تهران نه جانب آقای ناطق نوری را که بسیاری پیگیری میکردند تا حمایت کنم، نگه داشتم و نه جانب آقای خاتمی را که ارتباط بسیار نزدیک و دوستانهای با هم داشتیم. امروز هم همین اعتقاد را برای جایگاه روسای دانشگاهها دارم. اما صادقانه اگر بخواهم بگویم از اوایل اردیبهشت 76 قابل پیشبینی بود که یا آقای خاتمی پیروز میشود یا انتخابات به مرحله دوم کشیده خواهد شد.
در ابتدای صحبتهایتان بحث اصلاحطلب بودن ملت ایران را از صد سال پیش مطرح کردید که میدانم منظورتان از آغاز جنبش مشروطیت است. حتی در این میان به انقلاب اشاره کردید و آن را اوج جنبش اصلاحطلبی مردم ایران بیان کردید. فکر میکنم یک اختلاف نظری بین همنسلان شما که در انقلاب حضور داشتند با نسل جوان امروز در این مورد وجود داشته باشد. به هر حال انقلاب با اصلاح متفاوت است. تصور نمیکنید انقلاب در مسیر صدساله اصلاحطلبی مردم ایران در واقع یک نقطه انقطاعی بود که بر اثر بسته شدن فضای اصلاح رخ داده باشد؟
اگر انقلاب را یک دگرگونی اساسی با همان مفهوم رایج در دنیا بدانیم که با درگیری و عملیات مسلحانه و کشت و کشتارهای وسیع به نتیجه میرسد در واقع انقلاب ما یک اصلاحات بود، زیرا امام عموما با عملیات مسلحانه و ترور مخالف بودند و این ظرفیت امام بود و شناخت امام از مردم و همراهی مردم. مبنای حرکت امام مشترکات مردم یعنی ارزشهای دینی بود. اگر به روزهای منتهی به 22 بهمن 57 نگاه کنید، میبینید که نگاه امام متوجه حرکت همگانی مردم بود و روی حضور جدی مردم در صحنه و عدم درگیر شدنشان با ارتش تاکید داشت و در واقع این عدم درگیری و رفتار مردم بود که ارتش را به سمت مردم سوق داد. با این نگاه، انقلاب ما در نوع خود یک حرکت اصلاحطلبانه عمیق بود.
از همان ابتدا که خاتمی پیروز انتخابات 76 شد و ماههای اولیه تشکیل دولت، مهمترین هدف دولت اصلاحات چه بود؟
دولت اصلاحات با توجه به ضرورت آن سالها توسعه سیاسی را به عنوان یکی از مهمترین اهداف خود مطرح کرده بود اما نخستین چالشی که با آن رو به رو شد چالش در روابط خارجی بود. زمانی که آقای خاتمی رییسجمهور شد تقریبا اکثر کشورهای اروپایی سفرای خود را از ایران فراخوانده بودند حتی بعضی از آنها گفته بودند میرویم که دیگر نیاییم. در منطقه هم با بسیاری از کشورها چالشهای جدی داشتیم که خوشبختانه برگزاری کنفرانس کشورهای اسلامی زمینه حل مشکلات ما را با برخی کشورهای اسلامی و منطقه فراهم کرد و به دنبال آن توانستیم روابط خارجی خود را با اغلب کشورهای غربی سر وسامان خوبی دهیم. منتها دولت با چالشهای مهم دیگر رو به رو شد. دولت با شعار توسعه سیاسی کار خود را آغاز کرد اما از یک سو با کاهش شدید قیمت نفت مواجه شد و از سوی دیگر بحث رکود و تورم و نرخ بیکاری بالا در این قبیل مسائل سبب شد تا بهطور طبیعی دولت به ضرورت توجه به توسعه اقتصادی برسد و توجهش به سمت اقتصاد جلب شود. به همین دلیل در همان ماههای آغاز به کار دولت اصلاحات ستاد اقتصادی دولت تشکیل شد و در این ستاد تلاش شد تا از دیدگاههای مختلف اقتصادی استفاده شود. میخواهم این را
بگویم که اگرچه دولت با شعار و هدف توسعه سیاسی روی کار آمد اما از مسائل مهم دیگر کشور غافل نشد به ویژه مسائل اقتصادی.
پس میتوان گفت ضرورت و چالشهایی که در حوزههای دیگر وجود داشت، سبب شد تا دولت خاتمی به نوعی هدف و شعار اصلی خود را که توسعه سیاسی بود به حاشیه ببرد و بیشتر توجه خود را به مسائل دیگر از جمله مسائل اقتصادی معطوف کند؟
نمیتوان گفت به حاشیه برد. مهمترین شعار توسعه سیاسی بود. اما یکی از مهمترین مزیتهای دولت اصلاحات، تعامل و ارتباط مداوم با نخبگان کشور از هر دو جناح چپ و راست بود. این طبیعی بود که اگر میخواستیم با کمک گرفتن از نگاههای متفاوت نخبگان پیش برویم توسعه اقتصادی هم باید در دستور کار قرار میگرفت. حتی فراتر از آن بحث توسعه پایدار و فراگیر به تدریج مورد توجه دولت قرار گرفت، یعنی از زیربناها و بحثهای فرهنگی و اجتماعی و محیط زیستی هم غافل نماندیم. اگر ما برنامه توسعه سوم را نماد نگاه دولت اصلاحات در توسعه بدانیم، میبینیم که در همه بخشها یک نگاه متوازن وجود دارد. در زمینه اجتماعی محورهای بسیار خوبی در برنامه توسعه سوم مطرح شد که بخشی از آنها اجرایی شد و بخشی از آنها هنوز هم بحث روز است. در حوزه اقتصاد هم ثبات اقتصادی مهمترین جهتگیری دولت اصلاحات بود. همان سالهای اول، دولت اعلام کرد به دنبال تک رقمی کردن نرخ تورم است و در برنامه توسعه سوم یکی از اولویتها بود و همچنین تثبیت نرخ ارز و تکنرخی کردن ارز و پایین آوردن نرخ بیکاری که تقریبا به همه این اهداف و در برنامه سوم توسعه رسیدیم.
بسیاری معتقدند که دولت اصلاحات در حوزه اقتصاد دولت موفقی بود. کما اینکه در سال 80 با وجود اینکه برخی حامیان خاتمی به دلیل نا امید شدن از توسعه سیاسی تبدیل به نیروهای خنثی شدند اما خاتمی از دور اول خود هم رای بالاتری آورد و بسیاری آن را به خاطر موفقیت دولت در حوزه اقتصاد میدانند. من میخواهم برگردیم به همین چالشهایی که توسعه سیاسی را در دولت خاتمی با مشکل مواجه کرد. حوادثی همچون کوی دانشگاه تهران و بستن فلهای مطبوعات و امثال اینها. این چالشها چه تاثیری بر عملکرد دولت گذاشت؟
شما به یکی از مهمترین دغدغههای دولت پرداختید. دولت در حد توان خود به این مسائل پرداخت. شعار اصلاحات ساختاری و قانون مداری برای حل ریشهای این قبیل مشکلات بود. میتوان گفت که بالاترین اولویت دولت اصلاحات در دور دوم، اصلاح ساختارها و قانون مداری بود. این نگاه را در برنامههای دولت که نمودش در برنامه سوم توسعه بود میتوانید ببینید. ما بر این باور بودیم که در هر فعالیت و بخش یک سامان تشکیلاتی دقیق و شفاف با توجه به جهتگیریها و عملکرد هشت سال دولت سازندگی باید شکل بگیرید. بهطور طبیعی واگذاری تصدیها و کاهش مسوولیتهای دولت و واگذاری امور اجرایی خدماتی به بخش خصوصی در دستور قرار گرفت. این موضوع در بخش فرهنگی به شکل توجه به نهادهای مردمی(سمنها) نمود پیدا کرد. در بخشهای اقتصادی هم در اصلاحات ساختاری موفقیتهایی داشتیم. در بخشهای فرهنگی شاید اگر یک مقدار با تدبیر بیشتری عمل میشد و به واقعیتهای جامعه بیشتر توجه میشد بهتر بود و کارایی بیشتری میتوانستیم داشته باشیم.
منظورتان از واقعیتهای جامعه چیست؟
به هر حال ما با جامعهای سنتی روبهرو هستیم و سازو کار همکاری با رقیب را خوب بلد نبودیم. این مساله هنوز هم وجود دارد. ما اگر در کشوری فعالیت کنیم که تحزب حرف آخر را بزند شرایط فرق میکند، حزب هم دنبال امتیاز است و هم مسوولیت میپذیرد. ما هنوز در کشورمان حزب به مفهوم واقعی نداریم و حرکات حداکثر جبههای است و در اینگونه حرکات همه به دنبال امتیاز هستند و البته حذف رقیب! جناح راست در بسیاری از نهادهای حکومتی حضور جدی داشت و طبیعی بود که به هر وسیلهای که بتواند، جلوی رشد و حضور رقیب خود را بگیرد. در واقع بخشی از موانعی که برای دولت به وجود آوردند این بود که ما هنوز یاد نگرفته بودیم با هم رقابت کنیم و فردای رقابت هم رفاقت داشته باشم. کار ارزشمندی که آن موقع انجام شد کاری بود که آقای ناطق انجام داد و بلافاصله به آقای خاتمی تبریک گفت. منتها این نگاه، نگاه شخصی بود نه جریانی. جریانی که آقای ناطق به آن وابسته بود اگر در آن مسیر قرار میگرفت شاید بسیاری از مشکلات و مسائلی که با آن رو به رو هستیم امروز وجود نداشت. ما باید یاد میگرفتیم که بعد از رقابت رفاقت داشته باشیم که یاد نگرفتیم و گاهی هم به دلیل عدم وجود سعه
صدر شاهد این چالشها هستیم و البته برخی اتفاقاتی که نمود ضربه ناشی از شکست بود. در عین حال خود اصلاحات هم بعد از دوم خرداد متاسفانه از سرمایه اجتماعیاش تا حدودی غافل ماند و عملا اصلاحطلبان درگیر فعالیتهای اجرایی شدند و از حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی کسب شده و ساماندهی فعالیتها متناسب با شرایط زمانی و مطالبات مردم غافل ماندند.
این موضوع در واکنشها و مدیریت جریانهایی همچون کوی دانشگاه چگونه نمود پیدا کرد؟
به نظر من حادثه کوی دانشگاه که به بهانه بستن یک روزنامه رخ داد میتوانست چنین ابعادی پیدا نکند. من در سال 72 و در اوج دعواهای میان چپ و راست ریاست دانشگاه تهران را به عهده گرفتم و دانشگاه با بحرانهایی روبهرو بود و اکثر دانشکدهها درگیر بودند اما زود این مسائل در دانشگاه تهران حل و فصل شد. به یاد دارم در آستانه شروع فعالیت من این دعواها در دانشگاه نمود جدی داشت، در دولت ششم، چند وزیر چپ برکنار و وزرای راست جایگزین آنها شده بودند در جریان کوی دانشگاه دو طرف خوب عمل نکردند. اعتراض دانشجویان مسالهای است طبیعی که ممکن است بارها در طول سال اتفاق بیفتد اما عملکرد بد کار را به جایی رساند که اعتراض دانشجویان به بسته شدن یک روزنامه داشت تبدیل به یک بحران جدی میشد. من نمیخواهم درباره آن بحران فعلا قضاوت کنم. در آن زمان وزیر ارتباطات بودم و آنقدر موضوع جدی شد که ما تمام موبایلهای منطقه را قطع کردیم. مساله از یک اعتراض دانشجویی داشت فراتر میرفت و قطعا ضد انقلاب و دشمنان ما میخواستند از این فرصت علیه ما سوءاستفاده کنند. به نظر من اتفاق کوی دانشگاه باید برای دلسوزان نظام یک هشدار میبود که اگر رقابت را از یک حدی
فراتر ببرند و به منافع ملی بیتوجه باشند ممکن است کار از دستمان خارج شود و یک بحران جدی را به وجود بیاورد. نمیخواهم فرد یا گروه خاصی را محکوم و این موضوع را چماقی برای کوبیدن بر سر رقیب کنم. متاسفانه ما به جای اینکه از این مسائل تجربه کسب کنیم از آن برای تخریب رقیب استفاده میکنیم. این مسائل بیانگر این است که ما حفظ نظام را آسان میگیریم و گاهی از منافع ملی غافل میشویم و منافع جناحی را مد نظر داریم که اینها میتوانند مشکلاتی را برای کشور ایجاد کند. قطعا در این قبیل حوادث توجه جدی به منافع ملی و امنیت ملی در حل آنها بسیار موثر است و باید مدنظر قرار گیرند.
شما به این اشاره کردید که دو طرف بد عمل کردند. قطعا یک طرف منظورتان دولت اصلاحطلب است. فکر میکنید در چالشهای امنیتی که دولت با آنها رو به رو بود، مثل کوی دانشگاه دولت باید چه میکرد تا بهتر عمل کرده باشد؟ یا بهتر است بگویم دولت چه کار میتوانست بکند که نکرد؟
در درجه اول موضوع نباید به دولت میکشید. اگر برخی مدیران با تدبیر بیشتری عمل میکردند شاید فراتر از دانشگاه تهران یا وزارت علوم نمیرفت. منتها رقیب میخواست حداکثر استفاده را علیه دولت بکند.
اتفاق کوی دانشگاه در واقع درگیریای بود که توسط نیروهای خاصی از خارج دانشگاه برنامهریزی و عملی شد و کار را پیچیده کرد و در واقع سطح کار را به دولت کشاند. شما اگر وزیر علوم بودید در چنین بحرانی چه میکردید که کار در همان سطح وزارت علوم حل و فصل شود و به دولت نکشد؟
در دورهای که من رییس دانشگاه تهران بودم انصار حزبالله شکل گرفت و میخواستند جلوی برخی جلسات و از جمله کلاسهای دکتر سروش در دانشگاه را بگیرند ما طوری برخورد کردیم تا این موضوعات تبدیل به بحران نشود و هیچ جریانی هم نتوانست مانع تدریس دکتر سروش در دانشگاه شود. خدا رحمت کند آیتالله هاشمی را، به یاد دارم وقتی رییس دانشگاه تهران شدم و به دیدن ایشان رفتم به من گفت همیشه در جلسات شورای عالی امنیت ملی یکی از بحثهای جدی دانشگاه تهران است. اما چهار یا پنج ماه بعد از ریاست من دانشگاه تهران آرام شد. شما آذر 73 را که من هنوز رییس دانشگاه تهران نبودم با اردیبهشت 74 که چند ماه از ریاستم گذشته، مقایسه کنید. حرفم این است که میتوان اقداماتی را انجام داد تا کار حتیالامکان به اینجاها نکشد. باید فضای دانشگاه و دانشجویی را شناخت. جوانان ما واقعا جوانان خوبی هستند، گاهی عدم ارتباط با آنها و بیتوجهی به مطالبات و خواستههایشان آنها را با مشکلاتی روبهرو میکند. شناخت دانشجو، درک مسائل و مطالبات و مهمتر از همه شناخت دانشگاه لازمه مدیریت دانشگاه است و البته تحت هر شرایطی نهادهای بیرون دانشگاه نباید در امور دانشگاه دخالت
کنند و ملاک برخورد با دانشجو و دانشگاه باید ضوابط و مقررات مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی باشد.
پس شما معتقدید عدم شناخت مدیران دانشگاهی از فضای دانشگاه باعث بحرانی شدن این اتفاقات بودند؟
بله، عموما در ارتباط با مسائل دانشگاههای ما مساله هم وجود دارد، البته مدیران دانشگاهی و غیردانشگاهی ما هنوز هم این مشکل را داریم. کسانی که شناخت چندانی از دانشگاه ندارند میخواهند دانشگاه را از بیرون مدیریت کنند و این بزرگترین آفت دانشگاه ما است. هر کسی که فارغالتحصیل دانشگاه است که دانشگاه را نمیشناسد. باید کسانی مدیریت دانشگاه را به عهده بگیرند یا در امور دانشگاه دخالت کنند که خودشان در دانشگاه فعالیت سیاسی کرده باشند و سابقه مدیریت موفق یک موسسه آموزش عالی را داشته باشند و ظرفیت دانشگاه را بشناسند و در یک کلام به دانشگاه اعتماد کنند. ما گاهی چوب بیاعتمادی به دانشجو را میخوریم. دانشجو بهتر از همه دغدغه منافع ملی را دارد. وقتی میخواهیم با نگاه قیم مآبانه یا با یک نگاه تنگ سیاسی با او برخورد کنیم این مشکلات پیش میآید. برخورد با دانشجو باید با سعه صدر، محبت و پرهیز از تهدیدهای انضباطی و امنیتی باشد تا دانشجو بتواند با نشاط و در یک محیط علمی- فرهنگی رشد کند و برای پذیرش مسوولیت در آینده آماده شود.
از نظر شما بزرگترین چالش دولت خاتمی چه بود؟
شاید بتوان گفت عدم همکاری رقیب. آن چیزی که میخواهم بگویم کم توجهی به منافع ملی توسط برخی جریانات سیاسی است. ما در کشوری هستیم که تمام جریانات سیاسی روی اصول انقلاب اختلافی ندارند و خطوط قرمزها شناخته شده است و برای همه قابل قبول است پس اصولا باید بهتر بتوانیم با هم کار کنیم. من رقابت را به رسمیت میشناسم اما فردای رقابت باید رفیق باشیم. متاسفانه ما در عمل دیدهایم فردای رقابت تازه آغاز تسویه حسابهاست و این مشکلی است که دولت آقای خاتمی هم با آن روبهرو بود. البته این چالش در بخشهای مختلف شدت و ضعف داشت. من در هر جایی که بودم سعی میکردم از ظرفیتهای رقیب هم استفاده کنم و در واقع مبنای حرکت را برنامه میدانستم و سعی کردم چالشهای سیاسی را به حداقل برسانم. اما گاهی همین تلاشها زمینه جدل و درگیری را به وجود میآورد.
شخص آقای خاتمی چقدر برای حل این چالش تلاش میکرد؟
همه تلاش میکنند تا چالشهای دولتشان را به حداقل برسانند اما اینکه چقدر این قدمها موفقیتآمیز بود بر میگشت به شیوه اقدام و عملکرد رقیب. به هر حال آقای خاتمی هم در این زمینه جدی بودند.
شما به عنوان کسی که در دولت آقای خاتمی بودید نسبت مجلس ششم را با دولت آقای خاتمی چگونه میدانید؟
در کشور ما بهطور طبیعی مجالسی که بعد از یک دولت روی کار میآیند همسو با دولت هستند و قابل پیشبینی بود که مجلس ششم هم که در فضای بعد از دولت اصلاحات شکل میگیرد اصلاحطلب باشد. منتها دوستان ما در مجلس با عجله میخواستند مطالبات تحقق نیافته یک یا شاید دو دهه را خیلی زود محقق کنند و در این مسیر حتی رعایت مسائل درون تشکیلاتی خود را هم نکردند. بد نیست یک موردی را در اینجا مطرح کنم. در آن دوران یکی از نمایندگان با مخابرات مشکل شخصی داشت و این مساله شخصی به تحقیق و تفحص از مخابرات زمانی که من وزیر بودم انجامید. این یک حرکت کاملا سیاسی با وزیر دولت اصلاحات بود. البته من چون از نظارت و شفافسازی استقبال میکنم از این تحقیق و تفحص هم استقبال کردم که در نهایت هیچ چیزی هم پیدا نکردند اما این یک رفتار تند سیاسی بود. در همان زمان بیشترین جدل را با نمایندگان اصلاحطلب مجلس داشتم و در دیدارهای خصوصی با برخی از این نمایندگان از آنها گله میکردم و بارها به آنها میگفتم در این مسیری که دولت جلو میرود پیش بروید. ما هم دو قوه را در اختیار داشتیم و میتوانستیم بهتر عمل کنیم. به نظر من کاری که مجلس ششم کرد نتیجهاش رفتار مردم
با اصلاحطلبان در سالهای بعد بود.
موضع آقای خاتمی درباره تحصن مجلس ششم چه بود؟ این موضوع در هیات دولت چگونه پیگیری شد؟
تاجایی که من به یاد دارم ایشان بهشدت مخالف این حرکت مجلس ششم بودند و معتقد بودند باید از طریق مراجع قانونی مساله را پیگیری کنیم و به تفاهم برسیم.
پیغامی برای مجلس نفرستادند؟
چرا بارها این کار را کردند.
بسیاری میگفتند دولت انتخابات مجلس هفتم را برگزار نکند.
مگر دولت میتواند انتخابات را برگزار نکند. ما اصلا مخالف چنین ایدهای بودیم. وقتی در حاشیه دولت یک مرتبه این موضوع مطرح شد من بهشدت با آن برخورد کردم. موضع آقای خاتمی هم همین بود که باید از طریق مراجع قانونی و آنچه که در توانمان است موضوع را پیگیری کرد، ما که بیشتر از توانمان تکلیف نداریم.
شما میگویید تحصن مجلس ششم کار درستی نبود و پیشنهاد عدم برگزاری انتخابات هم درست نبود. اما از سوی دیگر اعتراض به ردصلاحیتهای گسترده مطالبه بخشی از جامعه بود. دولت آقای خاتمی چه تلاشی برای حقوق از دست رفته این نمایندگان و مردمی که به آنها رای داده بودند، انجام داد؟
این مساله از سوی شخص آقای خاتمی بهصورت جدی پیگیری شد. جلسات زیادی را برگزار کردند و حتی حکمیت را نیز قبول کردند و یک مقدار هم حل شد.
سال 80 آقای خاتمی رای بیشتری از دور اول خود آورد. دلیل این رویش آرا را در چه میدانید؟
به نظر من مهمترین دلیل عملکرد دولت و ویژگیهای اخلاقی و صداقتی بود که ایشان با مردم داشت. این موضوع حتی مهمتر از عملکردش بود. عملکرد اقتصادی که خودش را نشان داده بود و مثبت بود و با نفت 8-7 دلار کشور را اداره کردیم و ذخایر استراتژیک را از چند روز به چند ماه رساندیم. اما به نظر من صداقت و ویژگیهای اخلاقی او بود که رای بالایی برای او در دور دوم آورد. آقای خاتمی برای دور دوم انگیزه چندانی برای آمدن نداشت و مشکلات و گرفتاریها دولت خستهاش کرده بود اما آمد و قابل پیشبینی بود که استقبال بیشتری از او شود.
شما در صحبتهایتان به اصلاحات ساختاری به عنوان یکی از مهمترین اهداف دولت اصلاحات اشاره کردید. در پایان دولت اصلاحات در سال 84 چقدر این موضوع محقق شد؟
در بخشهای دولتی که کاهش تصدی دولت در امور بود تا حدودی موفق عمل شد این در حالی بود که هنوز سیاستهای کلی اصل 44 را نداشتیم و اگر آن زمان سیاستهای کلی اصل 44 ابلاغ شده بود قطعا بهتر عمل میشد. به بیان دیگر در واگذاری امور به مردم و کم کردن رانتهای دولتی، دولت اصلاحات موفق بود. در بخش فرهنگی و در حوزه تشکلهای مردم نهاد هم دولت اصلاحات کارنامه قابل دفاعی دارد منتها اشکالی که در این حوزه وجود داشت غالب شدن نگاه کمی بر کیفی بود. نتیجه این نگاه این شد که بعد از 84 اکثر تشکلهای مردم نهاد که شکل گرفته بود از بین رفتند. باید در این حوزه کمی عمیقتر عمل میکردیم. دولت اصلاحات در اصلاح ساختار دولت و کاهش نیروهای انسانی دولت یا همان کوچکسازی در مسیر خوبی قرار گرفته بود. در بحثهای فرهنگی هم دستاوردهای خوبی داشتیم. شاخصهای اقتصادی گویای موفقیت دولت در این بخش و به خصوص در اصلاح ساختارها است.
چقدر از این اصلاحات و دستاوردها پایدار ماند؟
دولتی که بعد از اصلاحات روی کار آمد در واقع دولت ضد ساختاری بود و عملا اعتقادی به حرکت جمعی و ساختاری نداشت. بعضی از تصمیمات اقتصادی ارزشمندی که دولت اصلاحات با هزینه زیاد گرفته بود و اجرایی کرده بود ماندگار نشد، مثل تورم که تا حدودی مهار شده بود یا سیاستی مثل تکنرخی کردن ارز که تا دوسال بعد از دولت نهم هم دوام آورد ولی در نهایت همه اینها به خاطر تصمیمات و سیاستهای دولت نهم پایدار نماند. دولت اصلاحات در حوزه اشتغال موفق عمل کرده بود و رشد اقتصادی تحقیقا عین عددی که در برنامه توسعه ذکر شده بود جلو رفته بود. با پایان دولت اصلاحات اگر دولتی سرکار میآمد که همان رویکرد را ادامه میداد قطعا شاخصهای ما وضعیت بسیار بهتری پیدا میکردند.
با این همه دستاورد خوبی که میگویید چرا مردم به احمدینژاد رای دادند که مقابل اصلاحات بود؟
دلایل مختلفی را میتوان برای این موضوع بیان کرد. در سالهای 81 و 82 یک مقدار جوانها و نخبگان احساس میکردند دولت در پاسخ به مطالبات سیاسی و فرهنگیشان کوتاه آمده. این مساله را میتوان در روز دانشجوی سال 83 که آقای خاتمی به دانشگاه تهران رفته بود دیدیم. منتها مهمتر از همه اینها تفرقهای که در جریان اصلاحات افتاد نتیجه انتخابات 84 را به نفع احمدینژاد رقم زد. عدهای تصور میکردند من به عنوان معاون اول آقای خاتمی تنها کاندیدای این دوره از اصلاحطلبان خواهم بود و حتی فعالیتهایی را نیز در این مورد آغاز کردم اما وقتی وضعیت چندصدایی اصلاحطلبان را دیدم از کاندیداتوری در سال 84 منصرف شدم. شاید همین رفتار ما در سال 84 که با گفتمان اصلاحطلبی هیچ سازگاری نداشت سبب شد مردم از ما استقبال نکنند. ما در گفتمان اصلاحطلبی میگوییم عبور از فرد و شعارمان این است که ما فرد محور نیستیم اما ناگهان یک جریان با این گفتمان با چهار کاندیدا وارد عرصه انتخابات میشود. طبیعی بود که مورد توجه مردم نباشیم و چوبش را هم خوردیم.
شما اوایل دولت نهم هم به عنوان معاون اول احمدینژاد حضور داشتید. تجربه حضور در این دولت چگونه بود؟ اصلا چه شد که در دولت نهم ماندید و چه شد که خارج شدید؟
آقای احمدینژاد را از دوران دانشجویی ایشان میشناختم و شاید بزرگترین و اساسیترین اختلاف من با ایشان این بود که ایشان یک شخصیت فردگراست و من یک شخصیت جمعگرا هستم. من عموما تابع خرد جمعی هستم و حتی ممکن است با تصمیمی مخالف باشم اما به خرد جمعی احترام میگذارم و این کار که گاهی خیلی سخت است اما به آن عمل میکنم. اما آقای احمدینژاد کاملا فردگراست. ایشان نسبت به من محبت داشتند. زمانی که دانشجو بودند من قائم مقام وزیر علوم بودم و زمانی که رییس دانشگاه تهران بودم مشاور وزیر علوم بودند و با ایشان ارتباط داشتم. همان ابتدا به ایشان گفتم ما نمیتوانیم با هم کار کنیم اما ایشان اصرار داشتند و من تصور میکنم اصرار ایشان سیاسی نبود و من قول دادم چند هفتهای بمانم و تجربیات را منتقل کنم ولی مطمئن بودم نمیتوانم با آن دولت کار کنم و همین مساله را به آقای احمدینژاد هم مطرح کردم و گفتم که شما فردگرا هستید و اگر کل دولتتان یک حرفی را بزند شما نظر خودتان را اعمال میکنید. در همان زمان هم چند مصداق برای ایشان بیان کردم که بد نیست یکی از آنها را اینجا بیان کنم.
به یاد دارم قرار بود در مخابرات یک سری تجهیزات را وارد کشور کنیم اما خود مخابرات نمیتوانست تصمیم بگیرد و مجمع عمومی شرکت مخابرات تصمیم میگرفت و من رییس مجمع بودم. در جلسه تصمیمگیری 19-18 نفری حضور داشتند که حدوا 12 نفرشان شاگردان قبلی خود من بودند. اکثریت یک نظر داشتند و اقلیت که من هم جزءشان بودم یک نظر دیگر داشتند. من نظر 12 نفر را جمعبندی کردم و بعد از جلسه گفتم که با این موضوع مخالفم. از خوششانسی من مشخص شد که نظر من درست بوده است. اگر قرار باشد نظر شخصی را بر خرد جمعی ترجیح دهیم دیگر کار کارشناسی و خرد جمعی از بین خواهد رفت. با آقای احمدینژاد هم همین مساله را مطرح کردم. ایشان نسبت به من محبت داشت و من چندین بار استعفای مکتوب دادم و ایشان قبول نکردند اما در نهایت از دولت احمدینژاد با رفاقت جدا شدم.
دیدگاه تان را بنویسید