اعتمادآنلاین- روابط تهران و مسکو در یک قرن گذشته، رابطه همیشه یکدستی نبوده است؛ کماآنکه زمانی روسها مهمترین حامی سلطنت قاجار بودند و زمانی نشر اندیشه اشتراکی- که اندیشه حاکم در شوروی بود- در ایران جرم محسوب میشد و حامیان آن تفکر راهی زندان میشدند. با آغاز جنگ سرد، روابط تهران و مسکو هم تحت تاثیر این مساله قرار گرفت و اشغال خاک ایران توسط ارتش سرخ شوروی و نقشآفرینی کجدار و مریز آنها در غائله آذربایجان، فعالیتهای حزب توده و نزدیکی دربار پهلوی دوم به امریکا باعث شد تا بدبینی تاریخی به روسها در نزد ایرانیها دوچندان شود. با این وجود، مناسبات ایران و شوروی در واپسین سالهای دهه 40، سرعتی باورنکردنی به خود گرفت و چندین سفر شاه پهلوی به مسکو و سفر مقامهای عالی شوروی به تهران نشانهای از این روابط رو به گسترش است. با این حال، تحولات ایران آنقدر پرشتاب بود تا شورویای که مانند دهه 20، چشم و گوشهایش در ایران نبود، قادر به فهم متن رخدادهای ایران نباشد و پیروزی انقلاب آنها را شوکه کند. روسهای شوکه شده از پیروزی انقلاب اسلامی، دومین کشوری بودند که انقلاب ایران را به رسمیت شناختند و تلاش کردند فاصلهها
را کم و کمتر کنند اما چندین مساله تلاشهای آنها را بیفایده کرد: اشغال افغانستان توسط شوروی و محکومیت این اقدام توسط حکومت تازهنفس ایران، حمله صدام ، متحد شوروی به ایران و در نهایت، کشف جاسوسی حزب توده برای شوروی. این مسائل آنقدر سنگین بودند که موجب شدند تا روابط تهران و مسکو در حدود یک دهه به تاریکترین حالت ممکن در یک قرن گذشته برسد. درباره مناسبات تهران و مسکو در سالهای پایانی رژیم پهلوی و سالهای نخست انقلاب اسلامی گفتوگویی با عباس ملکی، استاد دانشگاه که در آن ایام معاونت وزارت امور خارجه را برعهده داشت، انجام دادهایم که مشروح آن را میخوانید.
تهران و مسکو در زمان رژیم پهلوی تا اواخر دهه 40 روابط دوستانهای با یکدیگر نداشتند و یک نگاه همراه با بدبینی بوده است اما ناگهان روابط به سمت بهبود رفت و شاه چند مقطع به مسکو رفت و مقامهای عالی شوروی هم به تهران آمدند. چه مسائلی موجب شد تا روابط تهران و مسکو در این دوران به سمت بهبود و گسترش روابط حرکت کند؟
ایران و روسیه هزاران سال است که در کنار یکدیگر هستند اما به صورت رسمی 500 سال است که دارای روابط سیاسی و اقتصادی با یکدیگر هستند. اسناد آن در وزارت خارجههای دو کشور موجود است. اما یکی از تلخترین دورههای تاریخی ایران جنگهای اول و دوم ایران و روسیه منتهی به 1813 و 1828 است که در این ارتباط، بخشهای وسیعی از قفقاز برای همیشه از ایران جدا شدند و این نکتهای است که هیچگاه از خاطر ایرانیان بیرون نخواهد رفت. در سال 1917 انقلاب کارگری در روسیه به وقوع پیوست و بلشویکها در آنجا پیروز شدند. بعد از مدتی هم ایران و شوروی، پیمانی را در مارس 1921 امضا کردند و در این پیمان، طرف روس به صورت مشخص از بسیاری امتیازات که در دو جنگ منتهی به معاهده گلستان و ترکمانچای به دست آورده بود، صرف نظر کرد. این معاهده، معاهده بسیار خوبی در دریای خزر است که به کمک ایران آمد، هرچند مساله اصلی که مرتبط با اراضی اصلی ایران بود را در نظر نداشت. به تدریج در دوره پهلوی اول، روابط ایران و شوروی گسترش یافت و در سال 1931 یعنی 1310 شمسی، روسیه به بزرگترین طرف تجاری ایران تبدیل میشود. این مساله به ناگهان، تبدیل به یک احساس خطری برای تهران
میشود زیرا به همراه روابط اقتصادی خوب بین ایران و شوروی، مسکو اندیشههای مارکسیستی را به تهران و دیگر شهرهای ایران میفرستاد و همین موجب شد تا مجلس ایران با تصویب قانونی، اندیشه کمونیستی و اشتراکی را ممنوع کند. در سال 1316، گروه 53 نفر که به دنبال برپایی یک حزب کمونیستی در ایران بودند نیز دستگیر شدند که پس از سقوط رضاشاه آن جمع تبدیل به بنیانگذاران حزب توده میشوند. در سال 1320 ارتش سرخ شوروی به همراه ارتش بریتانیا و امریکا در چارچوب جنگ جهانی دوم تا تهران آمدند و مناطق شمالی ایران را اشغال کردند. پس از خاتمه جنگ نیروهای ارتش سرخ از ایران خارج نشدند تا اینکه در سال 1946 با اولتیماتوم امریکا و سیاستگذاری درست قوامالسلطنه، نخستوزیر وقت ایران، نیروهای روس سرانجام از شمال ایران خارج شده و دست از حمایتهایشان از نیروهای حزب دموکرات آذربایجان برداشتند. با این وجود، حزب توده در ایران باقی ماند و با کودتای 28 مرداد، روابط ایران با شوروی کمتر و کمتر شد. این رابطه تا دهه 40 افتان و خیزان ادامه داشت تا اینکه سرانجام از این دوران به بعد، روابط تهران و مسکو به ویژه در بعد اقتصادی به سمت بهبود و گسترش حرکت کرد.
دلیل این تغییر شیفت چه بود؟
این مساله بیشتر به همسایگی ایران و شوروی ارتباط داشت. اگر نقشه را مشاهده کنید، در آن زمان تمام همسایگان شوروی به نوعی کمونیست بوده و اکثرا جزو بلوک شرق محسوب میشدند. تنها ترکیه، ایران و افغانستان بودند که در بلوک شرق قرار نداشتند. ترکیه عضو ناتو بود. بعدها افغانستان توسط شوروی اشغال شد، بنابراین برای دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی، در آن سالها ایران یک مساله اساسی بود.
رویکرد شوروی به این سه همسایه غیرکمونیست متفاوت بود و ارتباط با ایران متفاوتتر از بقیه. چه چیزی موجب میشد تا نوع برخورد با ایران برای روسها متفاوت با برخورد با ترکیه یا افغانستان باشد؟
به نظر میرسد سیاست خارجی ایران در زمان شاه، علاوه بر اینکه روابط نزدیک با واشنگتن را دنبال میکرد اما رویکرد منطقهای هم داشت و از درجهای از استقلال برخوردار بود. شاه در منطقه فعالیتهایی داشت که فقط و فقط در چارچوب رابطه با واشنگتن نمیتواند خلاصه بشود. مثلا اعزام نیروهای ایرانی به سه جزیره، بعد از خروج نیروهای بریتانیایی از خلیجفارس نمونهای از این مساله است. این یکی از مواردی بود که با سیاستهای امریکا همخوانی نداشت. البته برخی اقدامات ایران هم در چارچوب رابطه با غرب بود؛ مثلا دخالت نظامی ایران در استان ظفار عمان، بیرون راندن کمونیستها از عمان و برگرداندن حکومت به سلطان قابوس. به نظر من از جانب ایران در آن زمان، سیاست موازنه مثبت دنبال میشد. شاه فکر میکرد که با موازنه مثبت میتواند تا اندازهای استقلال ایران را حفظ کند. موازنه مثبت این بود که با همه کشورها رابطه داشته باشیم و از سال 1352 به بعد که قیمت نفت بهشدت افزایش پیدا کرد، از داشتن ثروت برای چنین سیاستی استفاده میکرد. همچنین روسها در آن سالها سیاست همزیستی مسالمتآمیز را دنبال میکردند. سیاست همزیستی مسالمتآمیز بیشتر ناظر بر این بود که
در مناطقی که نیاز به تنش با امریکا نیست، مناقشهای به وجود نیاید. بنابراین از نگاه شوروی، ایران هم کشور پولداری بود و هم متحد بلوک غرب محسوب میشد و هم بیمیل به توسعه مناسبات نبود. از جانب ایران، حکومت وقت معتقد بود که هر چقدر بتواند مقداری پول یا امتیاز به شوروی بدهد، این مساله میتواند میزان تهدید شوروی را برای ایران کم بکند؛ کمااینکه مشاهده کردیم که این تهدید هم کم شد. شما در دهههای 40 و 50، اثری از فعالیتهای حزب توده را در ایران مشاهده نمیکنید.
در سفری که شاه به شوروی داشت، توافقی میان شاه و مسوولان وقت شوروی مبنی بر اینکه ایران اجازه ندهد که منطقه حمله به شوروی باشد. همچنین اجازه استقرار هیچ سامانه موشکی را ندهد. با توجه به روابط راهبردی ایران و امریکا در آن زمان، چقدر این رویکرد شاه برای توسعه روابط با مسکو همراه با موافقت واشنگتن بود؟
مطابق اسناد و مدارک، شاه بیان کرده بود که ایران هیچگاه محلی برای استقرار موشکهای بینقارهای و موشکهایی که قابلیت حمل کلاهکهای هستهای را دارند، نخواهد بود، اما در همان زمان، ایران محل جمعآوری اطلاعات برای بلوک غرب، به خصوص امریکا بود. در بهشهر، سیستم راداری وسیعی وجود داشت و همچنین در زیباکنار و دشت مغان. آنگونه که نقل میکنند، این رادارها میتوانستند تمامی تحرکات نظامی شوروی را در آسیای مرکزی و قفقاز ثبت کنند. از آن طرف هم اینگونه بود. به گونهای که شوروی پایگاه راداری قبلِه در جمهوری آذربایجان فعلی را داشت و میتوانست تا خلیج فارس را رصد کند. با این وجود، من اینکه شاه سند رسمیای در اینباره امضا کرده باشد، مشاهده نکردهام ولی احتمالا این مساله در مذاکرات مطرح بوده است. همچنین شوروی نیز مایل نبود در ایران با امریکا وارد نزاع بشود؛ همانند کاری که در کوبا انجام داد و منجر به ماجرای خلیج خوکها شد یا در شبهجزیزه کره، ویتنام، کنگو و سایر نقاط دیگر. از سوی دیگر، همکاریهایی را که شاه با شوروی داشت، به نظر من، فعالیتهای مشخصی بودند؛ مثلا احداث نیروگاه رامین که در ارتباط با تولید برق بود. همه
میدانستند که این نیروگاه از تکنولوژی جدید برخوردار نیست یا اینکه ذوبآهن اصفهان، روشی که برای تولید شمش داشت، از لحاظ ضعیف بودن تکنولوژی با کشورهای دیگر قابل مقایسه نبود. خرید ترابری برای نیروی زمینی، در جایی که همه دنیا میدانستند که کامیونهای بنز آلمان و ماک امریکا بهتر هستند ولی شاه این وسائل را از شوروی و بلوک شرق تهیه میکرد یا سیستمهای رادار ابتدایی و سادهتر را از مجارستان یا اینکه تراکتور را از رومانی تهیه میکرد در حالی که بهترین تراکتورهای آن دوره، فرگوسن امریکایی بودند، ولی شاه یک خط تولید یونیورسال - که برند رومانیایی است - را ترجیح داد.
ایران و شوروی از دهه 50 همکاریهای نظامی را هم آغاز کردند. خریدهای نظامی ما چه بودند؟ این همکاریها شامل چه مسائلی بود؟
بیشتر پدافند ضدهوایی، موشکهای اساس و موشکهای سام بود. حتی موشکهای کوچک دیگری همچون کاتیوشا. همچنین کلاشینکف در سطح کم بود. اینها مواردی بودند که خریداری میکردند. بدنه اصلی ارتش ایران، غربی و خصوصا امریکایی بود. بیشترین و مهمترین تجهیزات نظامی از امریکا و سپس بریتانیا خریداری میشد. البته از سایر کشورهای دیگر مانند سوییس، ایتالیا و فرانسه هم خریدهایی انجام میشد.
اعتراضات به رژیم شاه در دهه 50 بیشتر شد تا اینکه انقلاب اسلامی در سال 57 پیروز شد. نوع نگاه روسها به اعتراضات به رژیم شاه و پیروزی انقلاب چه بود؟
الکسی کاسگین، نخستوزیر شوروی در این دوران چندینبار به ایران آمد. شاه و فرح به مسکو رفتند. شوروی از داشتن چنین همسایهای در جنوب راضی بود. تا پیش از توافق تهران و مسکو برای انتقال گاز به شوروی، ایران دو خط لوله برای صدور گاز ایران به اروپا کشیده بود اما در سال 1972، آلمانیها ترجیح دادند که با روسها قرارداد گاز ببندند و خط لولهای که ایران درست کرده بود، روی دستش ماند. در آن زمان بهترین کاری که به نظر میرسید، این بود که گاز را به شوروی بفروشیم. شوروی در آن زمان، نخستین دارنده گاز جهان و ایران در مقام دوم قرار داشت و این خیلی عجیب بود گاز را به کشوری که بیشترین گاز دنیا را دارد، بفروشیم اما روسها گاز ایران را ارزان میخریدند و گاز خودشان را با قیمت گران به اروپا میفروختند. مسکو اقلام نظامی به ایران میفروخت و با تهران پروژههای اقتصادی اجرا میکرد. همه اینها موجب میشود تا بگوییم شوروی با ایران روابط نزدیکی داشت و از رابطه با حکومت شاه سود میبرد. شوروی خیلی دیرهنگام متوجه شد که در ایران چه میگذرد؛ حتی دیرتر از امریکا. امریکاییها زمانی متوجه عمق فاجعه در ایران شدند که کار از کار گذشته بود یعنی وقتی
آنها ژنرال هایزر را به ایران اعزام کردند که به فاصله یک ماه تا پیروزی انقلاب بود.
دلیل این دیر متوجه شدن چه بود؟
به نظر من شوروی دیرتر متوجه شد چون چشم و گوشهای داخلی را نداشت. در تمام سالهای دهه 40 و 50، نیروهای سیاسی نزدیک به آنها یعنی حزب توده در ایران فعالیتی نداشت. کسانی که حدس زده میشد بتوانند به شوروی اطلاعات بدهند، اکثرا در زندان بودند. با آنکه برخی از جریانهای چپ در آن زمان فعالیتهایی علیه رژیم شاه داشتند ولی میتوانم بگویم که صددرصد فعالیتهای انقلاب ایران، بدون اتکا به شوروی بود. ممکن است بگویید چین اطلاع داشته، ولی اطلاعات شوروی از چین هم در آن زمان کمتر بوده است. چینیها هم فقط یک رادیو داشتند و کار زیادی نمیتوانستند انجام بدهند. بنابراین شوروی مایل نبود که چنین اتفاقی بیفتد. اگر مشاهده کنید، این روش شوروی فقط مختص به برهه پیروزی انقلاب ایران نبود بلکه در
15 خرداد 42 هم اینگونه بود. در 15 خرداد مانند روز روشن بود که یک مرجع تقلید به یک موضوعی اعتراض کرده است و مردم به هواخواهی از او به خیابانها ریختهاند ولی رادیو مسکو گفت که فئودالها و روحانیون دستشان در یک کاسه است، چون شاه اصلاحات انجام میدهد و میخواهد زمینهای فئودالها را میان کشاورزان تقسیم کند و به این دلیل، ارتجاع سیاه علیه شاه توطئه کرده است. این نگرش روسها بود و بعد هم به شاه تبریک گفتند. بعد از این ماجرا، برخی گرایشهای چپ مارکسیستی در ایران فعالیتهایی را آغاز کردند ولی متکی به شوروی نبودند یا اگر هم بودند، من اطلاعی ندارم. دو نگرش بسیار روشنی در چپهای پیش از انقلاب وجود دارد: نخست، چریکهای فدایی خلق که به نظر من، مسعود احمدزاده، بیژن جزنی و... ارتباطی با مسکو نداشتند و دوم، افرادی مانند مصطفی شعاعیان که زندگی خودشان را در کوبیدن و انتقاد از مسکو گذاشتند. در کتاب انقلابی نهضت جنگل شعاعیان، او از ابتدا تا انتها میگوید مسکو میرزاکوچکخان را کشت و نهضت کوچکخان را از بین برد. بنابراین شوروی در ایران طی زمان شاه، به همین بسنده کرده بود که روابط اقتصادی خوبی با ایران داشته باشد و از جانب
تهران خطری را احساس نکند.
رویکرد شوروی پس از پیروزی انقلاب به ایران چه بود؟ چه تلاشهایی برای ارتباطگیری با انقلابیون از سوی مسکو صورت گرفت؟
از 26 دی ماه 1357، یعنی پس از خروج شاه از کشور، شوروی به تدریج جانب مردم ایران را گرفت و به صورت مشخص دو اقدام را انجام داد؛ نخست مسکو به سران حزب توده دستور داد به ایران بازگردند تا خلأ نداشتن چشم و گوش را در ایران پر کنند. البته تا آنجایی که اطلاع دارم، مجاهدین خلق هم با شوروی از این زمان ارتباط برقرار کرد. دوم اینکه سعی کردند با دولت جدید هم ارتباط داشته باشند. سفیر آنها در این مقطع، فردی به نام وینو گرادوف بود و زبان فارسی را با لهجه جنوب تهران صحبت میکرد. او آدم بسیار باهوش و بااستعدادی بود. شاید یکی از افتخارات او این باشد که سه بار خدمت امام خمینی رسید چون امام به صورت متعارف، سفرا را نمیپذیرفتند.
نخستین پیامهایی که از شوروی به ایران پس از انقلاب داده شد، چه پیامهایی بود؟
بعد از اینکه انقلاب ایران پیروز شد، احساس شوروی این بود که اگر این انقلاب ضد امریکایی است، پس باید طرفدار مسکو باشد اما در عمل این را مشاهده نمیکرد و این از شعار نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی شروع شد. اتفاقا نه شرقی این شعار از نه غربی جلوتر است و با مناظرههای شهید بهشتی با کیانوری و سایر موارد دیگر این موضوع مشخصتر شد و دیگری هم درخصوص رویکرد ایران به اشغال افغانستان توسط شوروی است. امام به صراحت در این مورد به سفیر شوروی در تهران میگویند ما مخالف هستیم و مخالفت میکنیم. ماجرای دیگر، مساله اشغال سفارت امریکا است. در این ماجرا، شوروی بسیار مایل بود بداند در سفارتخانه امریکا چه میگذرد و چه اطلاعاتی وجود دارد. این همان دورهای است که ولادیمیر کوزیکین را که افسر ک.گ.ب بود، به عنوان معاون کنسول به تهران فرستادند. او در خاطراتش عنوان کرده که شاید ما بعد از انقلاب بیشتر از قبل زیر ذرهبینهای نیروهای امنیتی و اطلاعاتی ایران بودیم. نکته دیگر، جنگ ایران و عراق بود. اگر بخواهیم از لحاظ سیاست خارجی تحلیل کنیم، مخالفت با ورود نیروهای روسی به افغانستان و جنگ با عراق، یعنی اینکه ایران همزمان با دو کار شوروی
مخالفت علنی میکند. این مخالفت نخست درباره افغانستان است که ایران برخی از نیروها و گروههای افغانی را به ایران دعوت و با آنها صحبت کرد. در جنگ ایران و عراق، بغداد متحد استراتژیک مسکو بود. شوروی و روسیه در 1972 پیمان استراتژیک بستند و شوروی ملزم بود به عراق کمک کند. مجموع این مسائل موجب شد تا روابط ایران و شوروی به تدریج سرد شد. آخرین نکته، دستگیری شبکه جاسوسی شوروی در ایران بود که یکی از آن افراد، ناخدا افضلی، فرمانده نیروی دریایی ارتش بود. این شبکه جاسوسی اینقدر وسیع بود که بعد از غیرقانونی شدن حزب توده، در 1362 هجده دیپلمات روس هم اخراج شدند.
در ابتدای انقلاب، چقدر خطر حمله به سفارت شوروی وجود داشت؟
قرار نبود به هیچ سفارتی حمله بشود. در آن دوران به خاطر دارم که مرحوم آیتالله مهدویکنی، ریاست کمیتههای انقلاب اسلامی را برعهده داشت. اگر کسی به سفارت شوروی حمله میکرد، حتما کمیتهها مانع آنها میشدند. قبل از حمله دانشجویان خط امام به سفارت امریکا هم چریکهای فدایی خلق دو بار به سفارت امریکا حمله کردند و ما از این کار جلوگیری کردیم. من در آن زمان در کمیته شمیران بودم و با انجام چنین اقداماتی مخالف بودیم. در ارتباط با سفارت امریکا، وقتی برخی دانشجویان این کار را انجام دادند، ما مخالف بودیم. نظر کمیتههای انقلاب اسلامی این بود که دیپلماتهای خارجی باید حفظ بشوند چون سفارتخانههای کشورهای خارجی مکانی است که براساس اقدام متقابل مورد حفاظت قرار میگیرند. ما حزب یا سازمان آزادیبخش نبودیم. ما یک حکومت بودیم و یک حکومت باید حافظ سفارتخانههای خارجی باشد. در ارتباط با شوروی و انقلاب ایران، قرار نبود این گونه باشد. یعنی قرار نبود تسخیر سفارتخانهها در آن اعمال شود. اگر دقت هم داشته باشید، انقلاب ایران، یک انقلاب فرهنگی بود.
اگر همان اقدامی که در ارتباط با سفارت امریکا صورت گرفت، در ارتباط با سفارت شوروی هم انجام میشد، آیا روسها حملات نظامی علیه ایران انجام میدادند؟
اگر این ماجرا درباره سفارت شوروی رخ میداد، به نظر من، برخورد شوروی حتما تندتر از امریکاییها بود. شوروی همسایه ما بود و ما باید خیلی مراقبت میکردیم و مراقبت هم شد. همه متوجه این موضوع بودند. حتما به یاد دارید که در همان زمان شایعاتی مبنی بر اشغال سفارت شوروی توسط دانشجویان ضدچپ وجود داشت. دفتر حضرت امام در همان زمان بیانیهای صادر کرد و دعوت مردم به اشغال سفارت شوروی را یک کار امریکایی دانست.
نگاه و برخورد شوروی در موضوع اشغال سفارت امریکا در ایران چه بود؟
شوروی خود را پرچمدار مبارزه علیه امپریالیزم میدانست. به همین جهت هم در پس از اشغال سفارت به صورت ضمنی از این کار راضی بود و در برابر برخی شایعات مبنی بر حمله نظامی علیه ایران توسط امریکا، این کار را غیرممکن دانست. در چارچوب نظام دوقطبی، به نظر میرسد که چنین حملهای توسط امریکا علیه ایران، بدون عکسالعمل شوروی باقی نمیماند.
شوروی درآوریل1980 قطعنامه امریکا را مبنی بر تحریم اقتصادی ایران به دلیل اشغال سفارت امریکا وتو کرد. آیا تهران برای انجام این کار، رایزنیای با مسکو انجام داده بود؟
امریکا ابتدا روابط خود را در همان آوریل 1980 با ایران قطع کرد و سپس تحریمهایی را علیه ایران به اجرا گذاشت. پس از آن به شورای امنیت رفت و خواهان قطعنامهای مبنی بر تحریم ایران توسط همه کشورها شد. در نظام دوقطبی آن زمان این کار به معنای آن بود که امریکا میتواند بهجای همه اعضای ملل متحد تصمیمگیری کند. به همین دلیل شوروی با آن مخالفت کرد. همچنین چندماه قبل از آن در 24 دسامبر 1979، نیروهای ارتش سرخ از چند جبهه وارد خاک افغانستان شده و این کشور را اشغال کرده بودند. امریکا با ورود نیروهای روسی به افغانستان مخالفت شدید کرده بود. شاید وتوی شوروی، نشان دادن مخالفت این کشور به رفتار قبلی امریکا بود.
ایران در سالهای ابتدایی انقلاب وارد جنگی ناخواسته شد. شوروی عضو دایم شورای امنیت بود و همچنین متحد صدام. چه رایزنیهایی با مسکو برای متوقف شدن موتور جنگی عراق انجام شد؟
شوروی به ویژه پس از ماجرای اخراج دیپلماتهایش و مسائل حزب توده، روابطش را با تهران کاهش داد. آنها بهشدت از ایران ناراضی بودند و با ایران رابطه خوبی نداشتند. آنها انتظاراتی از ما داشتند ولی ما نمیخواستیم پیرو مسکو باشیم و در واقع، واقعا سیاستهایمان نه شرقی بود و نه غربی. با این وجود، روابط مجدد ما با شوروی از سال 1365 شروع شد. ما سعی کردیم که دوباره رابطه داشته باشیم و این تلاشها هم از جانب تهران آغاز شد. فکر میکردیم اگر با شوروی رابطه داشته باشیم، میتوانیم در میزان مبادلات نظامی شوروی و عراق موثر واقع شویم و از حجم بالای مبادلات و همکاریهای آنها بکاهیم زیرا عراق در آن برهه، بیش از 85 درصد سلاحهای خود را از شوروی میگرفت. ساختار سیاسی و نظامی عراق تا پایان نظام صدام، روسی بود و در مقابل، شوروی آن زمان حتی سیم خاردار هم به ایران نمیداد.
چقدر این سیاست کارگر بود و موفق واقع شد؟ رایزنیها در این باره به چه صورتی بود؟
ما با شوروی به دنبال خرید سلاح نبودیم چون میدانستیم به ما سلاح نمیفروشند. در واقع، ما به دنبال این بودیم که شوروی کریدور روابط بین خودش و بغداد را کم کند. البته هیچوقت این کریدور و رابطه میان بغداد و مسکو کم نشد زیرا تا آخرین روزهای جنگ، سلاحهای عراقی جدید بودند و این تسلیحات، سلاحهایی بودند که شوروی در اختیار آنها گذاشته بود.
در زمانی که مسکو حتی سیم خاردار به ما نمیداد و روابطمان با غرب هم تیره بود، چه اقداماتی برای خروج از این بنبست انجام شد؟
در آن موقع یک مقدار سلاح داشتیم. یک مقدار از کره شمالی خریداری میکردیم. بعدها، چین به ما کمک کرد.
کمک چینیها به چه شکلی بود؟
چین ابتدا به هواپیماهای ایران اجازه داد تا بتوانند از فضای هواییاش برای رفت و آمد به کره شمالی استفاده کنند. اگر از راه هوایی استفاده نمیکردیم، ناچار بودیم که انتقال تسلیحات با کشتی انجام شود که یک ماه طول میکشید. بعد این کمک قالب خرید تسلیحات و همکاریهای نظامی مثلا در صنعت موشکی هم به خود گرفت.
نخستین سفری که مقامهای وزارت امور خارجه ایران به روسیه داشتند، چه سالی بود؟
در سال 1363، آقای سید محمد صدر، مدیرکل وقت اروپا و امریکای وزارت امور خارجه به مسکو رفت ولی آن دیدار به دلیل اختلاف گسترده طرفین به نتیجه قابل توجهی نرسید. پس از آن، سال 1365 آقای کاظمپور اردبیلی، معاون اقتصادی وقت وزارت امور خارجه ایران به مسکو رفتند. بعد از ایشان، آقای ولایتی به عنوان وزیر امور خارجه سفری به شوروی داشتند.
واکنش روسها در نخستین دیدارها با مقامهای ایرانی چگونه بود؟
ما این سفرها را شروع کردیم چون نیاز داشتیم و کار بسیار درستی بود. روسها هم به تدریج احساس کردند عراق نمیتواند همه منافع آنها را در خلیج فارس حفظ کند و به همین خاطر، به این جمعبندی رسیدند که رابطه خودشان را با ایران بهتر کنند. بعدها نوع جدیدتری از افراد ظهور پیدا کردند که کار را آسان میکرد؛ مثلا گورباچف در سال 1985 سرکار آمد. پوگنی پریماکف که ریاست یک موسسه روسی به نام انستیتو اقتصاد جهانی را برعهده داشت، چند بار به ایران آمد. پریماکف بسیار واقعگرا بود و به سیستم سیاسی شوروی بهشدت فشار وارد میکرد تا با ایران بیشتر کار کنند. پریماکف عقیده داشت که ایران میتواند نقش مهمی را داشته باشد.
تا پیش از سفر آقای ولایتی به مسکو در سال 1365، هم صدام حسین و هم طه یاسین رمضان به شوروی سفر کرده بودند. سفر وزیر امور خارجه ایران در این شرایط چه دستاوردی را به همراه داشت؟
این سفر نخستین بازدید یکی از مقامات بلند پایه جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی از مسکو به شمار میرفت. این سفر مصادف شد با تحولات عمده در کادر رهبری کرملین. اما برای ایران دستاورد ملموسی نداشت. سپس در دسامبر ۱۹۸۶ و ژانویه ۱۹۸۷ کویت برای محافظت از کشتیهایش، از ایالات متحده تقاضای کمک کرد. ایالات متحده در پاسخ تعلل ورزید و همین سبب شد که کویت درخواست مزبور را نزد مسکو مطرح کند. در آوریل ۱۹۸۷ مسکو با نصب پرچم خود بر سه نفتکش کویتی موافقت کرد. در همان سال شوروی کشتیهای جنگی خود در خلیج فارس را از دو فروند به شش فروند افزایش داد که هنوز اساسا از تعداد کشتیهای نظامی امریکا در خلیج فارس کمتر بود. با وجود این روسیه در این زمینه بسیار محتاط بود و ضمن درخواست برای خروج نیروهای نظامی بیگانه از خلیج فارس از ایران و عراق دعوت کرد تا از حمله به کشتیهایی که در این منطقه در رفت و آمدند، خودداری ورزند. این موضع شوروی مورد حمایت کامل جمهوری اسلامی قرار گرفت. شوروی در این برهه ضمن دادن رای مثبت به قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، خواستار میانجیگری سازمان ملل متحد در حل مساله شد. در این دوره ملاقاتها و مبادلات
متقابل میان مقامات تهران- مسکو افزایش یافت، اما با آغاز موشکباران تهران و شهرهای ایران که توسط موشکهای روسی صورت میگرفت، روابط تهران و مسکو تیره شد. هرچند که شوروی معتقد بود که موشکهای روسی توسط عراق و غرب دستکاری شده است. سپس شوروی با ارایه قطعنامهای به شورای امنیت خواستار پایان پذیرفتن جنگ در شهرها شد که این قطعنامه با رای منفی واشنگتن و لندن مواجه شد.
همکاریهای ایران در زمان جنگ در قالب ارتباط با لیبی، سوریه و کره شمالی بود که اقمار شوروی بودند. چقدر این همکاریها در پی اجازه مسکو به آنها بود؟ تا چه اندازه رایزنیهای ما اثرگذار بود؟
نمیدانم. شاید اجازه گرفتهاند اما به نظر میرسد زمانی که حافظ اسد و معمر قذافی به ایران کمک کردند، آنها خودشان تمایل کمک به ایران را داشتند. در زمان جنگ، نقش سوریه بیش از هر کشور دیگری برای ایران بود و نباید نقش سوریه را فراموش کرد. خط لوله بزرگ و پرمنفعت انتقال نفت عراق یعنی کرکوک بانیاس از سوریه میگذشت و روزانه یک میلیون بشکه نفت صادر میکرد و صد هزار بشکه نفت از آن، متعلق به سوریه بود ولی سوریه از این سهم خود صرفنظر و این انتقال را قطع کرد. حافظاسد کمک بزرگی به ایران کرد. اگر عربستان به عراق کمک نکرده بود، بغداد حتی نمیتوانست یک بشکه نفت را صادر کند.
ایران از همان تجاوز شوروی به افغانستان با این عمل مخالفت کرد و حتی دیدارهایی با گروههای افغانی داشت و کمکهایی هم انجام شد. چقدر این سیاست موجب دوری مسکو و تهران شد؟
همان طور که گفته شد از ابتدای تجاوز شوروی به افغانستان جمهوری اسلامی ایران با این مساله مخالفت کرد. خاطرم هست که یک بار در همان زمان امام گفتند که خطر از سوی قدرتهای کمونیست کمتر از امریکا نیست و اضافه کردند که یک بار دیگر با قدرت اشغال ناجوانمردانه افغانستان توسط غارتگران و اشغالگران شرق متجاوز را محکوم میکنیم. مشخص بود که شوروی از ایران ناراضی بود. چند روز بعد از تجاوز شوروی، مهاجران افغانستان در تهران در برابر سفارت شوروی دست به تظاهرات زدند و پرچم شوروی را به آتش کشیدند. این کار بارها تکرار شد. روسها بهشدت از ایران آزرده خاطر شدند. پس از آن ایران از شرکت در مراسم المپیک مسکو سر باز زد. این حوادث رابطه دو کشور را سرد و تیره ساخت.
روسها در اواسط دهه 60 در باتلاق افغانستان گرفتار شده بودند. آیا این موضوع سبب نشد تا روسها از خود نرمش نشان بدهند و به نوعی از ایران کمک بخواهند؟
شوروی در پس از اشغال افغانستان، با افزایش مشکلات داخلی روبهرو شد. رهبری این کشور یعنی برژنف به تدریج بیمار شد و تصمیمگیری در راس هرم سیاسی مشکل شد. وضعیت اقتصادی کشور همه ساله بدتر میشد و امریکاییها از فروش گندم به کشوری که بیشتر زمینهای حاصلخیز جهان را دارد، خودداری کردند. به همین جهت تصمیمگیری در مورد مسائل افغانستان، ایران و عراق در اختیار اداره مربوط در وزارت امور خارجه بود. در آن زمان شوروی حس میکرد که ایران به دلیل وضعیت بحرانی خود در جنگ ایران و عراق، نهایتا از شوروی برای پایان دادن به جنگ کمک خواهد خواست. بهخصوص آنکه بحران گروگانگیری نیز در جریان بود و شوروی احساس میکرد ایران نیازمند کمکهای سیاسی و بینالمللی شوروی برای حل این مساله است. شوروی قطعنامه پیشنهادی امریکا برای تحریم ایران را وتو کرد. اجازه ترانزیت کالا از قلمرو خویش را به ایران داد به امید اینکه در عوض ایران از مخالفت خود با اشغال افغانستان توسط شوروی دست بکشد اما در عمل ایران با اینکه تحت فشار بود، از مواضع خود در مورد افغانستان دست نکشید.
فکر میکنید در سالهای ابتدایی انقلاب، مساله ماجرای حزب توده و اخراج دیپلماتهای شوروی بیشتر بر روابط تهران و مسکو اثرگذار بود یا مخالفت ایران با تجاوز شوروی به افغانستان؟
به نظر من هر دو. اما به صورت کلی در سیستم شوروی، نقش آژانسهای اطلاعاتی و امنیتی همچون ک.گ.ب بیشتر بود و به همین جهت به نظر من ماجرای افشای زنجیره جاسوسان شوروی در ایران بیشتر بر سردی روابط تاثیرگذارد. زیرا برخی منابع اطلاعاتی شوروی در کشورهای غربی نیز پس از این تحول در تهران کشف شد.
در هشت سال جنگ میان ایران و عراق، چه تلاشهای دیپلماتیکی از سوی روسها برای پایان دادن جنگ صورت گرفت؟
روابط عراق و شوروی نیز دارای فراز و نشیبهایی است. پس از معاهده 1972، در دوره رهبری حسن البکر روابط دو کشور نزدیک بود، اما با کنار زدن البکر و گرفتن سکان کشتی عراق توسط صدام حسین روابط شوروی و عراق با مشکلاتی روبهرو شد. یکی از آنان محکوم کردن اشغال افغانستان توسط عراق بود. اکنون میتوان حدس زد که صدامحسین در فکر تجدید روابط خوب عراق با غرب بود. در ابتدای جنگ عراق و ایران، مسکو سیاست بیطرفی اعلام کرد تا روابط خود را با ایران و عراق حفظ کند. شوروی در آن زمان پارهای از کمکهای خود را از طریق کشورهای دوست و همپیمان خود در اروپای شرقی به عراق انجام میداد. این سیاست تا 1982 ادامه یافت. در همین زمان سوریه و لیبی برخی از نیازهای ایران که اصالتا سلاحهای روسی بودند را تامین میکردند. اما ایران همچنان در مقام مخالفت با شوروی باقی ماند. صدور گاز به شوروی قطع شد و کنسولگری شوروی در رشت بسته شد. بانک ایران و روس نیز تعطیل شد و فعالیتهای انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی نیز پایان یافت. پس از ماجرای حزب توده، شوروی به تدریج روابط خود با عراق را گسترش بخشید. وام دو میلیارد دلاری در اختیار این کشور قرار داد و نفت
عراق را نیز خریداری میکرد و همه نیازهای نظامی عراق را برآورده ساخت. دو هزار مستشار روسی در عراق بودند و شوروی نشانههایی از گرایش صدام به غرب را مشاهده کرده بود. گرومیکو، وزیر خارجه وقت شوروی در دیدار با وزرای هفت کشور عرب صریحا ایران را مسوول ادامه جنگ با عراق دانست. تلاشهای دیپلماتیک شوروی برای پایان دادن جنگ ایران و عراق مشخص نبود. آنها در حالی که تانکهای پیشرفته به عراق تحویل میدادند بر حفظ بیطرفی در جنگ به مسوولان ایرانی تضمین میدادند. در سال 1986 شواردنادزه، وزیر خارجه شوروی شد. گورباچف و شواردنادزه نسبت به تحولات بینالمللی نگاه تازهای داشتند. علایم شکست در افغانستان نیز مشهود بود. برای حل مساله افغانستان، روسها به این نتیجه رسیدند که از جنگ ایران و عراق نیز میتوانند برای حل بحران افغانستان استفاده کنند. کرنینکو، معاون وزیر خارجه وقت شوروی در 1986 از تهران دیدار داشت. اما ایران همچنان به نزدیکی شوروی و عراق حساس بود، زیرا این سفر دو ماه بعد از سفر صدام حسین به مسکو بود.
تهران و مسکو پس از پایان جنگ، برخلاف سالهای پیشین به سمت توسعه روابط حرکت کردند و حتی آیتالله هاشمی در سال 1368 به مسکو سفر کرد. چه مسائلی موجب شد تا روسها از این مقطع به بعد رویکرد نزدیکی با ایران و گسترش مناسبات با تهران را دنبال کنند؟
به نظر من نخستین نکته آن بود که با شروع عقبنشینی ارتش سرخ از افغانستان، شوروی متوجه شد که نقش ایران در این منطقه تا چه اندازه طبیعی و تصمیمگیری در تهران تا چه اندازه عقلایی است. دومین نکته این بود که عراق به صورت آشکار با کشورهای غربی رابطه نزدیک برقرار کرد، در حالی که در شروع جنگ ایران و عراق، امریکا و عراق دارای رابطه سیاسی نبودند، از 1984 روابط کامل سیاسی بین واشنگتن و بغداد برقرار شده بود. عراق دیگر منحصرا به مسکو متکی نبود. سومین نکته این بود که برخلاف نظر قبلی شوروی که ایران ممکن است در مرحلهای مجددا روابط نزدیک با امریکا را برگزیند، در عمل مسکو متوجه شد که انقلاب ایران حرکتی مستقل و درازمدت است. چهارمین نکته آن بود که دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی به این نتیجه رسیده بود که نزدیکی به رهبران آینده تهران برای منافع ملی این کشور مثبت ارزیابی میشود. دعوت از آیتالله اکبر هاشمیرفسنجانی زمانی صورت گرفت که او رییس مجلس شورای اسلامی بود، اما در مسکو از او به عنوان مسوول کشور استقبال شد. پنجمین نکته، رفتار هوشمندانه آقای هاشمی بود که علاوه بر برنامههای رسمی ملاقاتها و پذیراییها، خواستار دیدار از شهرهای
تکنولوژیک و مناطق ویژه شوروی شد. نتیجه این سفر توافق همکاریهای 10 ساله ایران و شوروی بود که سنگ بنای همکاریهای آتی بین ایران و جمهوری فدراتیو روسیه شد. این توافق مجددا مابین آقای خاتمی و آقای یلتسین در سال 1999 در مسکو امضا شد.
دیدگاه تان را بنویسید