هاشمی رفسنجانی و عباس کیارستمی و ضرورت مرگاندیشی
کسانی که تا همین هفتۀ قبل، در مخالفت با هاشمی هیچ کم نمیگذاشتند و بیتوجه به سن و سال و سابقه و شأن و جایگاه و خدمات او، او را بابت اختلاف در مشی و مشرب سیاسی، آماج حملاتی قرار میدادند که از آنها بوی برادری و مروت به مشام نمیرسید، چندان به یاد مرگ نبودند. که اگر بودند، حرمت نگه میداشتند و ملایمت پیشه میکردند.
اعتماد آنلاین؛ هومان دوراندیش - در احادیث اسلامی،
مکرر در مکرر توصیه شده است که به یاد مرگ باشید. که مرگ دلها را نرم میکند. که دنیا را بیمقدار و آخرت را آباد میکند. گفتهاند افضل العباده ذکر الموت. پیامبر گرامی اسلام فرموده است: «هر که یاد مرگ وجودش را پر کند، گور خود را باغی از باغهای بهشت بیابد». و یا: «هر که به یاد مرگ باشد، از دنیا به اندک خشنود میشود.» خلاصه، اسلام میگوید مرگاندیشی ممدّ سعادت اخروی است؛ آدمی را قانع و بلندنظر و مراقب و ملایم میکند. کسی که زیاد به یاد مرگ است، کمتوقع و مهربان میشود و جوری رفتار نمیکند که گویی اهل غفلت است. حضرت علی (ع) هم فرموده است: «یاد مرگ، خواهشهاى نفس را مىمیراند و رویشگاههاى غفلت را ریشهکن مىکند و طبع را نازک مىسازد وپرچمهاى هوس را درهم مىشکند و آتش آزمندى را خاموش مىسازد و دنیا را درنظر کوچک مىکند.» آدمی که دنیا در نظرش کوچک شده و آتش حرص و آز در وجودش خاموش شده و طبعش نازک و لطیف شده، با دیگران تندی نمیکند و اهل درشتگویی نیست. اگر هم گاهی سخن درشتی نثار کسی کند، مکرراً درشتی نمیکند.
مکرر در مکرر توصیه شده است که به یاد مرگ باشید. که مرگ دلها را نرم میکند. که دنیا را بیمقدار و آخرت را آباد میکند. گفتهاند افضل العباده ذکر الموت. پیامبر گرامی اسلام فرموده است: «هر که یاد مرگ وجودش را پر کند، گور خود را باغی از باغهای بهشت بیابد». و یا: «هر که به یاد مرگ باشد، از دنیا به اندک خشنود میشود.» خلاصه، اسلام میگوید مرگاندیشی ممدّ سعادت اخروی است؛ آدمی را قانع و بلندنظر و مراقب و ملایم میکند. کسی که زیاد به یاد مرگ است، کمتوقع و مهربان میشود و جوری رفتار نمیکند که گویی اهل غفلت است. حضرت علی (ع) هم فرموده است: «یاد مرگ، خواهشهاى نفس را مىمیراند و رویشگاههاى غفلت را ریشهکن مىکند و طبع را نازک مىسازد وپرچمهاى هوس را درهم مىشکند و آتش آزمندى را خاموش مىسازد و دنیا را درنظر کوچک مىکند.» آدمی که دنیا در نظرش کوچک شده و آتش حرص و آز در وجودش خاموش شده و طبعش نازک و لطیف شده، با دیگران تندی نمیکند و اهل درشتگویی نیست. اگر هم گاهی سخن درشتی نثار کسی کند، مکرراً درشتی نمیکند.
از منظر فرهنگ اسلامی، بر مرگاندیشی هزارویک فایدت مترتب است. آنچه در این یادداشت مد نظر است، جدا از ملایمت با دیگران، نکتهای دربارۀ مرگاندیشی است که شاید کمتر به آن توجه میشود. وقتی در احادیث و روایات میخوانیم که پیوسته به یاد مرگ باشید، به صورت طبیعی ذهنمان به این سمت میرود که مرگاندیشی ما باید
متوجه خودمان باشد. یعنی باید هماره به کوتاهی عمر و ابدی نبودن حضور خودمان در این جهان، بیاندیشیم. این توجه البته بسیار نیکوست ولی شاید آن همه دعوت انبیا و اولیا به مرگاندیشی، متضمن توجه به ابدی نبودن حضور دیگران در این جهان هم باشد. اگر ما بدانیم فلان آدم چند صباح دیگر دستش ازدنیا کوتاه میشود، قطعاً رفتارمان با او ملایمتر از همیشه میشود. اما اگر به صورت طبیعی از "مرگ او" غافل باشیم، در کشاکش اختلافات با او، بهگونۀ دیگری عمل میکنیم. یعنی هیچ بعید نیست برای فروکوفتن او، هر چه به ذهنمان میرسد بگوییم و از هیچ گفتار و کرداری و از ترویج هیچ پنداری علیه او، فروگذار نکنیم.
متوجه خودمان باشد. یعنی باید هماره به کوتاهی عمر و ابدی نبودن حضور خودمان در این جهان، بیاندیشیم. این توجه البته بسیار نیکوست ولی شاید آن همه دعوت انبیا و اولیا به مرگاندیشی، متضمن توجه به ابدی نبودن حضور دیگران در این جهان هم باشد. اگر ما بدانیم فلان آدم چند صباح دیگر دستش ازدنیا کوتاه میشود، قطعاً رفتارمان با او ملایمتر از همیشه میشود. اما اگر به صورت طبیعی از "مرگ او" غافل باشیم، در کشاکش اختلافات با او، بهگونۀ دیگری عمل میکنیم. یعنی هیچ بعید نیست برای فروکوفتن او، هر چه به ذهنمان میرسد بگوییم و از هیچ گفتار و کرداری و از ترویج هیچ پنداری علیه او، فروگذار نکنیم.
مرگ ناگهانی و تکاندهندۀ اکبر هاشمی رفسنجانی، شاید نمونۀ خوبی از ضرورت توجه ما به "مرگ دیگران" درمقام مرگاندیشی باشد. کسانی که تا همین هفتۀ قبل، در مخالفت با هاشمی هیچ کم نمیگذاشتند و بیتوجه به سن و سال و سابقه و شأن و جایگاه و خدمات او،او را بابت اختلاف در مشی و مشرب سیاسی، آماج حملاتی قرار میدادند که از آنها بوی برادری و مروت به مشام نمیرسید، چندان به یاد مرگ نبودند. که اگر بودند، حرمت نگه میداشتند و ملایمت پیشه میکردند. در همین ماه جاری، دقیقاً در نهم دی ماه، خطیبان و سخنوران و سیاسیون و روحانیون و نظامیان و صاحبمنصبان بسیاری، هاشمی را به باد انتقاد گرفتند. بسیاری به تندی، برخی هم البته با ملایمت. کسانی که تندگویی و درشتگویی کردند، حتی یک درصد هم احتمال نمیدادند که ده روز بعد ناچارند سخنانی در ستایش هاشمی بگویند؛ چراکه اصلاً تصور نمیکردند ده روز بعد، دست هاشمی از دنیا کوتاه میشود. ولی شد آنچه نباید میشد و مخالفان دیروز، که در تند و تیزی ناپرهیزی کرده بودند، با بهت و حیرت، و گاه با حالتی شرمنده، از در ستایش هاشمی درآمدند ودربارۀ شأن و مقام و سابقه و جایگاه و خدمات او سخن گفتند. گویا تازه
یادشان آمده بود که هاشمی جزو سابقون نهضت بود و یار دیرین امام و یکی از معماران جمهوری اسلامی. این تجلیلها، این سؤال طبیعی را در ذهن هر شنوندۀ بیطرفی ایجاد میکرد که اگر هاشمی این است که میگویید، پس چرا در روزها وهفتهها و سالهای قبل، دربارۀ او چنان میگفتید؟ گیریم که به او انتقاداتی داشتید. ولی چرا با آن لحن خصمانه؟ نیک پیداست منتقدانی که حد نگه نمیداشتند و برای به تنگنا انداختن هاشمی هر چه میخواستند، میگفتند ومکرراً هم میگفتند، از واقعیت محتوم مرگ غافل بودند. هم از این رو، کلام ولحنشان در دوران حیات هاشمی، به کلی متفاوت بود از لحن و کلام امروزشان.در
اوایل سال جاری هم، مرگ عباس کیارستمی موجب تغییر چشمگیر ادبیات برخی از منتقدان او شد. ابراهیم حاتمیکیا، که بیش از دو دهه اینجا و آنجا با تندترین تعابیر کیارستمی را به باد انتقاد میگرفت، پس از مرگ کیارستمی، اورا قلندر سینمای ایران خواند. مسعود فراستی هم که سالهای سال جز تف و لعنت چیزی نثار سینمای کیارستمی نکرده بود، ناگهان یادش آمد که کیارستمی، ویژگیهای مثبتی هم داشت. اگر این فیلمساز و منتقد مشهور، هشدار سهراب سپهری را فراموش نکرده بودند که "مرگ گاهی ریحان میچیند"، در این دو دههونیم اخیر، جور دیگری دربارۀ کیارستمی سخن میگفتند. نه که بگوییم باید میآمدند و برخلاف نظرشان، در ستایش کیارستمی و سینمای او داد سخن سر میدادند؛ دست کم میتوانستند با لحن بهتری دربارۀ "قلندر سینمای ایران" یا دربارۀ "رئیس" سخن بگویند و قلم بزنند. جالب است که فراستی در مرثیهای که برای کیارستمی نوشت، به لحن نادرست نقدش بر فیلم "کلوزآپ" اعتراف و از تندی لحن و بیمحابا بودن قلمش در آن نقد، انتقاد کرد.
اوایل سال جاری هم، مرگ عباس کیارستمی موجب تغییر چشمگیر ادبیات برخی از منتقدان او شد. ابراهیم حاتمیکیا، که بیش از دو دهه اینجا و آنجا با تندترین تعابیر کیارستمی را به باد انتقاد میگرفت، پس از مرگ کیارستمی، اورا قلندر سینمای ایران خواند. مسعود فراستی هم که سالهای سال جز تف و لعنت چیزی نثار سینمای کیارستمی نکرده بود، ناگهان یادش آمد که کیارستمی، ویژگیهای مثبتی هم داشت. اگر این فیلمساز و منتقد مشهور، هشدار سهراب سپهری را فراموش نکرده بودند که "مرگ گاهی ریحان میچیند"، در این دو دههونیم اخیر، جور دیگری دربارۀ کیارستمی سخن میگفتند. نه که بگوییم باید میآمدند و برخلاف نظرشان، در ستایش کیارستمی و سینمای او داد سخن سر میدادند؛ دست کم میتوانستند با لحن بهتری دربارۀ "قلندر سینمای ایران" یا دربارۀ "رئیس" سخن بگویند و قلم بزنند. جالب است که فراستی در مرثیهای که برای کیارستمی نوشت، به لحن نادرست نقدش بر فیلم "کلوزآپ" اعتراف و از تندی لحن و بیمحابا بودن قلمش در آن نقد، انتقاد کرد.
هاشمی رفسنجانی هم در دو دهۀ اخیر، البته در سطحی به مراتب بالاتر و دشوارتر از کیارستمی، تندی لحن و بیمحابا بودن قلم منتقدانش را تحمل کرد. بیشک اگر منتقدان این دو چهرۀ مشهور، کمی مرگاندیشی داشتند، عملاً این نکته را رعایت میکردند که دست مرگ دامان کیارستمی و هاشمی رفسنجانی را هم خواهد گرفت؛ شاید سالها بعد، شاید هم ده روز بعد؛ پس چنان ننویسیم که فرداروز ندانیم چه بگوییم! آری؛ به قول سهراب: «مرگ گاهی ریحان میچیند/ گاه در سایه است به ما مینگرد/ و همه میدانیم ریههای لذت، پر اکسیژن مرگ است».
اگرمرگاندیشی عبادت است، عبادت باید در همین دنیا هم ثمرهای داشته باشد. دست کم باید خلق و خوی آدمی را اصلاح کند و ارمغانش برای عابد، ملایمت و بزرگواری باشد. مرگاندیشی هم، صرفاً اندیشیدن به مرگ خودمان نیست. مرگ دیگران را هم باید لحاظ کنیم. که این ملاحظه، مادر ملایمت است. هر چند که انسان اگر حقیقتاً فقط به مرگ خودش هم بیاندیشد و فراموش نکند که ممکن است ساعتی دیگر دستش از این دنیا کوتاه شود، بیمحابا به کسی نمیتازد و در میدان نقد، جانب ادب و انصاف را رها نمیکند.
دیدگاه تان را بنویسید