آی آدمها...
احمد پورنجاتی در یادداشتی برای روزنامه اعتماد نوشته است: پرسش سادهای دارم، این همه «حرف» در هر لحظه، راستی چه کسی برای چه کسی حرف میزند؟ خطیب (گوینده) چه میگوید و مخاطب (شنونده) چه میشنود؟ و از این همه گفتن و شنیدن، چه حاصل؟!
اعتمادآنلاین- نخستین بار که نزدیک به پنجاه سال پیش، این سروده «نیمایوشیج» را خواندم که: «آی آدمها که بر ساحل نشسته، شاد و خندانید...» نمیدانم چرا اما خیلی زود احساس کردم «علی اسفندیاری، نیمای بزرگ» زلزده به چهره من و منتظر است ببیند که چه واکنشی نشان خواهم داد، تکان خواهم خورد؟ از جا خواهم پرید؟ نگاهی از ساحل امن زندگی سر به توی بی خیال خود و غم عالم کشک است، به آن «یک نفر در آب دارد میسپارد جان»، به سوی امواج وحشی دریا خواهم انداخت یا نه؟یا بی خیال. دنیا را آب ببرد، مرا خواب برده است، به عادت مالوف نوعی از زندگی که «صمد بهرنگی»، چوخ بختیار- خوشبخت - مینامیدش. به طعنه!
«آی آدمها»ی نیما به گمان من، نمونه یک «متد یا الگوی سنجیده و درست و حسابی» از برقراری ارتباط اجتماعی «گروه مرجع» با لایههای گوناگون جامعه است. مهمترین و ارزشمندترین ویژگی این متد ارتباطی، برخورداری گوینده و شنونده از «زبان و فهم مشترک از درد مشترک» است. راز موفقیت و ماندگاری و تاثیر برخی «حرف»ها در تاریخ تحولات اجتماعی، نه تنها در ایران که در هرجای جهان، چیزی نبوده و نیست جز بهرهمندی از همین متد ارتباطی.
اکنون برگردیم و نیم نگاهی به فضای پیرامونی خود بیندازیم که ماشاءالله، بترکد چشم حسود و بخیل، در لحظه لحظه شب و روز همچون ریگ داخل تنور سنگکی، به فراوانی دل بر هم زننده و کسالتآوری «حرف» میریزد روی سر خلقالله و معلوم نیست: کی با کی حرف میزند، اصلا!
آنکه میگوید «کیست»؟ و چه میگوید؟ و برای که میگوید؟ و دست آخر، چه درک و درد مشترکی آنان را به هم پیوند میدهد؟
از کلی گویی فاصله میگیرم و به برخی نمونهها اشاره میکنم:
١- «اجازه نمیدهیم در شهرمان فلان برنامه که حتی مجوز قانونی دارد، برگزار شود. بروید جای دیگر»؛ ما مردم ایران یک چیزی داریم به نام «قانون اساسی» و چیزهای دیگری داریم به نام «قانون یا ضوابط و مقررات قانونی» که تاکنون درباره بسیاری از موضوعات و ...
پرسش سادهای دارم: این همه «حرف» در هر لحظه، راستی چه کسی برای چه کسی حرف میزند؟ خطیب (گوینده) چه میگوید و مخاطب (شنونده) چه میشنود؟ و از این همه گفتن و شنیدن، چه حاصل؟!
نخستین بار که نزدیک به پنجاه سال پیش، این سروده «نیمایوشیج» را خواندم که: «آی آدمها که بر ساحل نشسته، شاد و خندانید...» نمیدانم چرا اما خیلی زود احساس کردم «علی اسفندیاری، نیمای بزرگ» زلزده به چهره من و منتظر است ببیند که چه واکنشی نشان خواهم داد، تکان خواهم خورد؟ از جا خواهم پرید؟ نگاهی از ساحل امن زندگی سر به توی بی خیال خود و غم عالم کشک است، به آن «یک نفر در آب دارد میسپارد جان»، به سوی امواج وحشی دریا خواهم انداخت یا نه؟یا بی خیال. دنیا را آب ببرد، مرا خواب برده است، به عادت مالوف نوعی از زندگی که «صمد بهرنگی»، چوخ بختیار- خوشبخت - مینامیدش. به طعنه!
«آی آدمها»ی نیما به گمان من، نمونه یک «متد یا الگوی سنجیده و درست و حسابی» از برقراری ارتباط اجتماعی «گروه مرجع» با لایههای گوناگون جامعه است. مهمترین و ارزشمندترین ویژگی این متد ارتباطی، برخورداری گوینده و شنونده از «زبان و فهم مشترک از درد مشترک» است. راز موفقیت و ماندگاری و تاثیر برخی «حرف»ها در تاریخ تحولات اجتماعی، نه تنها در ایران که در هرجای جهان، چیزی نبوده و نیست جز بهرهمندی از همین متد ارتباطی.
اکنون برگردیم و نیم نگاهی به فضای پیرامونی خود بیندازیم که ماشاءالله، بترکد چشم حسود و بخیل، در لحظه لحظه شب و روز همچون ریگ داخل تنور سنگکی، به فراوانی دل بر هم زننده و کسالتآوری «حرف» میریزد روی سر خلقالله و معلوم نیست: کی با کی حرف میزند، اصلا!
آن که میگوید «کیست»؟ و چه میگوید؟ و برای که میگوید؟ و دست آخر، چه درک و درد مشترکی آنان را به هم پیوند میدهد؟
از کلی گویی فاصله میگیرم و به برخی نمونهها اشاره میکنم:
١- «اجازه نمیدهیم در شهرمان فلان برنامه که حتی مجوز قانونی دارد، برگزار شود. بروید جای دیگر»؛
ما مردم ایران یک چیزی داریم به نام «قانون اساسی» و چیزهای دیگری داریم به نام «قانون یا ضوابط و مقررات قانونی» که تاکنون درباره بسیاری از موضوعات و مسائل زندگی اجتماعی ما ایرانیان که نیاز بوده، به تعیین حد و مرز و چارچوب و قاعده پرداخته ولابد پس از این نیز به موضوعات دیگری خواهد پرداخت. از خرید و فروش و تحصیل و تدریس و ورزش و تفریح گرفته تا انتشار کتاب و نشریه و برگزاری کنسرت و اجرای تئاتر و اکران فیلم یا تولید و توزیع سریال در شبکههای خانگی یا اجتماعی و از این دست. کاری به خوب و بد یا ناقص و کامل یا مترقی و نامترقیاش نیز نداریم در این مجال.
در همین حال و هوا، ناگهان یک حرفی از سوی یک کسی - فارغ از اینکه در چه جایگاه و منزلت و مقبولیت اجتماعی باشد - درباره یک موضوعی که هم طرف مسوول و هم چارچوب قانونیاش معلوم است، پرتاب میشود وسط جماعت، حرفی که بیشتر مصداق «من درآوردی» است و سلیقه شخصی. خب معلوم است که نه تنها کسی آن را جدی نمیگیرد، نمیپذیرد، گاه دستمایه غرولند و انتقاد و طنز و فکاهه میشود و گاه چه بسا پیامدهای ویرانکنندهای در باورها و ارزشها و هنجارهای جامعه دارد. حتی اگر به ضرب و زور یا رودربایستی و جبههبندی سیاسی یا اعتقادی، بر اجرای آن پافشاری شود.
کمترین نشانهای از ویژگیهای متد یا الگوی «آی آدمها...» که در آن زبان و درک و درد مشترک میان گوینده و شنونده برقرار است در اینگونههای «من درآوردی» از رابطه شخص یا گروه مرجع با بدنه اجتماعی وجود ندارد. اینکه امام جمعه یک شهر، بنابر سلیقه و برداشت و تشخیص فکری یا سیاسی یا حتی فقهی خود، اراده کند که: برگزاری فلان برنامه (کنسرت موسیقی، همایش، اکران فلان فیلم و...) که البته بنابر تشخیص مرجع قانونی مربوط، مجاز اعلام شده و هیچ استثنای جغرافیایی برای آن منظور نشده، در این یا آن شهر، ممنوع است (و البته منت آن را بر سر یک شخصیت بزرگوار مورد ارادت و علاقه مردم بگذارد)، نمونهای از همین «حرفهای من درآوردی» است و بس. مگر ساختار سیاسی حکومت در ایران، فدراتیو یا ایالتی - ولایتی شده است که ما بیخبریم؟!
یک سرزمین، یک ملت، یک ساختار حکومتی، یک قانون و یک فرآیند اجرایی برای تحقق و پایش قانون و مقررات. حتی اگر قرار باشد در موضوعی خاص، در جغرافیایی خاص، در محدوده زمانی خاص، استثنا یا تفاوتی باشد، باید مستند و متکی به قانونی باشد که در مراجع قانونگذاری ملی تصویب شده است. نمیدانم چرا ارکان و مراجع پاسداریکننده از ارکان قانونی نظام، به گونهای روشن و آشکار در برابر این شیوه «من درآوردی» که متاسفانه در این سالها روندی خزنده و پیشران نیز پیدا کرده واکنشی در خور نشان نمیدهند؟!
٢- «ما خارج از حدود اختیارات و وظایف ذاتی و قانونی خود، درباره همهچیز اظهارنظر و داوری میکنیم به کسی هم مربوط نیست»؛
به قدری این آش دخالت برخی متولیان و متصدیان دستگاههای متعلق به قوای مختلف در کار یکدیگر به ویژه دخالت بقیه در کار دولت، شور شده که گاهی احساس میشود کشور را در مقام تشبیه به یک شرکت یا موسسه، نه یک مدیر عامل و هیات مدیره بلکه به طور مستقیم، همه اعضای مجمع عمومی، جدا جدا اداره میکنند و هریک با ساز و برگ و سلیقه سیاسی و رویه تند یا کند خود. به برخی اظهارنظرهای برخی مقامات نظامی یا قضایی پیرامون موضوعات مربوط به سیاست داخلی یا خارجی یا برنامههای اقتصادی و از این دست، که در حیطه اختیارات و وظایف قانونی قوه مجریه است، بنگرید تا عمق این «ما دخالت میکنیم به کسی هم مربوط نیست» را دریابید.
امیدوارم بر خواننده این نوشته، معلوم شده باشد که «اصل سخن» چیست؟ من از نگرانی پیرامون سست شدن آن گوهر پیونددهنده «گروههای مرجع اجتماعی» با متن جامعه سخن میگویم. از اینکه به خاطر این شیوههای بیقاعده، زمانی برسد که کسی خود را مخاطب «آی آدمها...» نداند و بیاعتنا به «یک نفر در آب دارد میسپارد جان»، راه خودش را کج کند و در ساحل امن، لم بدهد، بیخیال!
* احمد پورنجاتی
فعال فرهنگی
فعال فرهنگی
دیدگاه تان را بنویسید