آنفلوآنزای بیادبی
حسرت گذشتهها را نباید خورد، از آن دست «نوستالوژیسازی»ها که ما ایرانیها تخصص ویژهای در ساختن و پرداختن و آب و تاب دادن آنها داریم. که روزگاری بود چنین و چنان: مردم با هم مهربانتر بودند، زندگی اینقدر تشریفات و آفتابه لگن نداشت. هرکس به هرچه داشت، قانع بود و تا به این حد، چشم و هم چشمی نبود.
اعتمادآنلاین- مردم اینقدر عصبی و کج خلق و بیحوصله نبودند. اگر اوقات تلخی و اختلافی هم پیش میآمد، کمتر بیخ پیدا میکرد و با پادرمیانی بزرگتری، معتمد محل یا از فامیل یا آقا معلم و امام جماعت مسجد محل، رفع و رجوع میشد.
مردم به این راحتی و فراوانی که امروزه روز میبینیم به هم بدگمان نبودند. کاری به زندگی خصوصی همدیگر نداشتند. اینقدر زود به کوچکترین بهانهای با هم دست به یقه نمیشدند و دعوا مرافعه نمیکردند.
اگر هم بگومگویشان میشد اینقدر بیدر و دروازه هرچه از دهانشان در میآمد، نثارهم نمیکردند. شرم و حیایی بود در کوچه و خیابان. به خصوص آنجا که پای خانواده در میان بود. جز یک قشر خاص لمپن و لات و لوت، کسی از واژههای خارج از نزاکت و فحشهای ناموسی و تکهپرانیهای چاله میدانی استفاده نمیکرد به قصد توپوز زدن رقیب...
نه ! من نمیخواهم چنین توصیف رمانتیکی از گذشتهها به خواننده بدهم. که اگر هم کم یا بیش برخی از جلوههایش واقعی بوده باشند، دستکم من قصد ندارم خودم و خواننده را به وادی چنین حسرتکده تاریخ مصرف گذشتهای بکشانم که نه یکسره واقعی و نهچندان برای این روزگار با همه دگردیسیهای گریزناپذیری که سرتاپای کالبد جامعه و فضای پیرامونی آن را گرفته، کاربردی و تکرارپذیر و حتی سودمند است. از همه مهمتر، کو گوش شنوا؟ تا بخواهید دهان برای گفتن داریم و گوش برای شنیدن کمیاب!
حساب کار دستتان است؟ چون زمانه خیلی عوض شده است. اکنون برخلاف آن گذشتهها، «همه یا بخش عمدهای از مردم» فارغ از اینکه از چه قشر یا طبقه اجتماعی میآیند، شهری یا روستاییاند، شمال یا جنوب شهریاند و در چه موقعیت صنفی، تخصصی، اقتصادی و حتی تحصیلی و فرهنگیاند، شبیه هم شدهاند: گوشی تلفن همراه دارند، عکس سلفی میگیرند، به شبکههای اجتماعی مجازی دسترسی دارند، دستکم یک دستگاه خودروی سواری دارند، بسیاری از آنها شبکههای ماهوارهای میبینند، فستفود میخورند، به کافیشاپ و مرکز خریدهای بزرگ میروند، مدل و حتی مارک لباسهایشان، صرف نظر از میزان اختلاف درآمدشان، شبیه هم است، همه هواپیما سوار میشوند، در میان خانواده و فامیلشان محض نمونه هم که باشد چند تایی طلاق زوجهای جوان را تجربه کردهاند، فرزندان آنان به هر علت و دلیل، دیر ازدواج میکنند، دیر فرزند میآورند و گاهی پس از هفت هشت سال زندگی مشترک، ناگهان سر بهانه جویی را باز میکنند و معلوم میشود یکی از آنها - آقا یا خانم - پس از آشنایی اتفاقی با کسی دیگر، دچار «احساس ما به هم نمیخوریم» شده است!
اکنون در چنین زمانهای که کوشیدم طرحواره (دیاگرام) کوتاه و گذرایی از آن را ارایه دهم، ما با یک «پدیده ویروسی» دست به گریبان شدهایم که به گونهای اپیدمیک در قلمرو هویت اجتماعی جامعه ایران در حال پیشروی است: «بیپروایی و عادیشدگی فحش و ناسزا و رکیکگویی»!
شوربختانه و غمگنانه، این پدیده خزنده و پیشرونده، نه پزشک و نه هنرمند، نه سیاستمدار و نه ورزشکار، نه روحانی و نه روشنفکر، نه مقام مسوول و نه منتقد وضع موجود، نه زن و نه مرد، نه در فضای حقیقی و نه در فضای مجازی، هیچ یک را بینصیب نگذاشته است.
آنچه این قلم را به نوشتن این «مصیبتنامه» برانگیخت، نمونههایی گل درشت و چاق و چله از این پدیده عفن بود که به ویژه در این چند ماه، در فلان برنامه «هفت» تلویزیون پخش یا در آن تیتر و تصویر فلان نشریه «یالثاراتی» منتشر شد. و جالبتر از اینها، بگومگوهای «اسانسدار» که میان برخی «پزشکان» و برخی «هنرمندان» پس از مرگ تاسفبار جناب «عباس کیارستمی» در رسانهها و شبکههای اجتماعی رخ داد!
پرسش این است که چرا «ناسزاگویی و مصرف واژههای لمپنی» به گونهای خونسرد و بیشرمندگی کاربرد عمومی پیدا میکند و اندک اندک، از محدوده «مصرفکنندگان خاص» به گستره لایههایی از جامعه که هرگز از آنان توقع چنین ادبیاتی را نداشتهایم، پا باز میکند؟
به گمان این قلم، مهمترین علت عادی شدن و گسترش یافتن و بالا رفتن آستانه حساسیت منفی و واکنش جامعه نسبت به این پدیده ناهنجار، «نزاری و لاغری، بیانگیزگی، بزدلی و ملاحظهکاری» وجدان عمومی و به ویژه «وادادگی و بیحس و حالی و بیمصرفی» نهادهای مسوول پایش «فرهنگ عمومی» جامعه است.
انگاری، همه یا کرخت و بیحس شدهاند یا به نوعی خودشان نیز گرفتار این اپیدمیاند.
برای خلاصی از این بیماری همهگیر و خزنده «آنفلوآنزای بیادبی»، نخستین گام، ایزوله کردن مبتلایان است. حساسیت کاهش یافته افکار عمومی جامعه را باید نسبت به این «مرض کثیف و عفونی» افزایش داد و واکنش دفاعی در برابر آن را مددکارانه، تقویت کرد.
چهره «بی ادبی و ناسزاگویی و کاربرد واژگان چاله میدانی» را همچون لاشه بدبوی جانوری موذی، باید بر دیوارهای شهر و صفحههای رسانههای گوناگون به چالش کشید تا همه مراقب خود و اطرافیان خود باشند که مبادا به هر بهانهای به «آنفلوآنزای بیادبی» دچار شوند یا ناخواسته در دام رفتارهای واکنشی اما از جنس همان ویروس واگیردار گرفتار شوند. چرخه واگیر «آنفلوآنزای بیادبی» را در گفتوگوها و بحث و جدلها باید شکست.
من البته پژوهش علمی و بررسی میدانی نکردهام اما، به نظر میرسد کاربست «فحش و ناسزا» رابطهای معنادار با «ناتوانی در منطق عقلی» دارد. نباید گذاشت «فحش و رکیکگویی» با هر توجیه و بهانهای، به بخشی از فرهنگ گفتاری و نوشتاری جامعه تبدیل شود. همه، به ویژه رسانهها و شخصیتها و گروههای مرجع و چهرههای محبوب جامعه، مسوولیت و نقش مهمتری در حفظ پاکیزگی واژگان ارتباطی شهروندان با یکدیگر برعهده دارند.
*احمد پورنجاتی
دیدگاه تان را بنویسید